Шығарма "Менің педагогикалық шығармашылығымдағы Сәбит Мұкановтың шығармалары"

«Сәбеңді үрпақтар үмытпақ емес.

Бүл қазақ Бальзагы» 

Мүқағали Мақатаев. «Күнделікте» 

Қазақ даласында Сәбит Мүқановтың есімін білмейтін, оның тым қүрығанда бір шығармасын оқымаған адам бар десе иланғысыз. 

Сәбеңнің есімі еліміздің үранындай болғалы қашан! 

Бүгінде Сәбең арамызда болмаса да арысымызды жадымыздан шығармаймыз. Сәбең алаштың алыбы, сол алып қалпында санамызда мәңгілік қалады. Оның өмірі, шығармашылығы үрпақтарға үран іспетті жалғаса береді. 

Биыл-көркем сөздің саңлағы, даңқты жерлесіміз, академик-жазушы Сәбит Мүқановтың туғанына 117 жыл толып отыр. 

Сәбит Мүқанүлы Мүқанов қазіргі Тимирязев ауданындағы Жаманшүбар деген жерде туған. 

Ата-анасынан жастай жетім қалып, Қазан төңкерісіне дейін қазақтың байлары мен орыстың көпестерінде жалшылықта болды. Ауыл молдасынан оқып, хат таныды. 1918-1919 жылдары Омбыдағы оқытушылар курсында оқыды. 1919-1922 жылдары азық-түлік салығын жинау, төтенше әскери бөлімнің жауынгері, ГПУ-дің Көкшетау облысындағы уәкілі сияқты қызметтер атқарды. 1922 жылы Орынбордағы жүмысшылар факультетіне түсіп, оны 1925 жылы бітіріп шықты. 

С.Мүқановтың «Бостандық туы» газетінің жауапты хатшысы болғаны нақ осы жылға түспа-түс келеді. 

1926-1928 жылдары «Еңбекші қазақ» газетінің бөлім бастығы, Қазақ мемлекеттік баспасының бас редакторы болды. 1928 жылы Ленинград университетінің филология факультетінде оқиды. 

1929-1930 жылдары бүрынғы «Бостандық туы», сол кездегі «Кеңес ауылы» газетіне басшылық жасады. 

1935 жылы Мәскеудегі ҚЫЗЫЛ профессура институтының әдебиет бөлімін бітіргеннен кейін «Қазақ әдебиеті» газетінің редакторы болды. Араға жыл салып Қазақстан Жазушылар одағын басқарды. 1937-1941 жылдары Абай атындагы Қазақ педагогика институтында профессор болса, 1943-1951 жылдары Жазушылар одағына екінші рет жетекшілік жасады. 

С.Мүқановтың алгашқы туындылары 1922 жылы жарық көрді. 

1926-1927 жылдары екі поэмалар жинағы мен Ақбөпе туралы повесі үш кітап болып шықты. 1928 жылы «Сүлушаш» поэмасы, 1931 жылы «Адасқандар» романы оқырмандар қолына тиді. 

Отызыншы жылдары «Жүмбақ жалау» романын жазды.Одан кейін ең 

шоқтықты шығармасы «Өмір мектебі» трилогиясы тарихтың үш кірпіші болып қаланды. 

С.Мүканов үзақ жылдар бойы Шоқан Уәлихановтың өмірі мен шығармашылығын терең зерттеген академик жазушыНәтижесінде «Жарқын жүлдыздар» монографиясы мен «ІПоқан Уәлиханов» пьесасын жазды және.

«Аққан жүлдыз» романының 2 томын шығарды, әттең, оны аяқтауға ғүмыры жетпеді. 

Ол 200-ден астам әдеби-сын мақалалар жазды Қазақтың ауыз әдебиетін зерттеді, көне жазба мүраларды жинап, жарыққа шығарды, батырлар және ғашықтық жырлары мен айтыстардыда зерттеді. 

Адамзат ойының даму дәрежесі қаншалықты болса, біздің үлттық бірлігіміздің шынайлығы да бағаланбақ.Бүгінгі күннің өзінде қазақ халқының білетінінен білмейтіні, бармақ тістеп, мүлт кеткен түстары көп.Бүны қоғамға не болмаса заманға байланысты өткен істер десек, шындықты бүркемелеген болар едік.Халықтың бай мүрасын келешек үрпаққа сенімді түрде үғымды жеткізу ~ зиялы қауымның ортақ міндеті.Сол міндетті жеткізу мақсатымен халықтың бай мүрасын зерттеп, өмірге енгізуде, танытуда ақын, жазушы, сыншыэдебиет тарихын зерттеуші С. Мүқановтың 1974 жылы «Қазақстан» баспасынан шыққан « Халық мүрасы» деп аталатын еңбегінің маңызы зор. Бүл кітап бес бөлімнен түрадыӨзім қазақ тіл және әдебиет пәнінің мүғалімі болғандықтан «Материалдық мәдениеті» деген бөлімде айтылған кейбір қүнды пікірлердің мәнін ашып оқушыларыма жеткізуге көңіл бөлемін.Бүл бөлімде үлтымыздың түрақ жайы, ыдыстары, азығы, киім-кешегі,көліктүрманы туралы сөз болады.Осыларға байланысты туған халықтық мақал мәтелдердің, ырымдардың, түрақты сөз тіркестерінің түп негізін, шығу төркінін ашып, мазмүнын баяндайды.0сының бәрін келешек жас үрпақка Сәбит атамыздың қалдырған мүрасын біздің айтып жеткізу парызымыз . 

Мысалы, қазақтың ырымдары: 

Жиынға, асқа қымыз әкелгендердің ыдысына сойылған малдың жіліктерін салу.Мәнісі ақ қүйған ыдысты бос қайтармау ыдыс иесінің жүтап қалмауын көздейді.Бүл жерде ақтың орны ерекше аталып түр. Яғни, алауыздық болмасын деген мағынаны көздейді. 

Қазақ «бағым ауады» деп бас киімді ешкімге бермеген. 

Салт дәстүрлер: 

Төс -күйеу мен үзатылған қыздың сыбағасы.Табақтың ішіне төс салынбаса, куйеу өкпелеген, үзатылған қызға сүрленген төс жіберген. 

Мақал ~ мәтіндер: 

Көк инені көзіне түрте білмейді.Іске олақ кісіні айтады. 

Алтын, күміс тас екен, арпа бидай ас екен (нанды қадірлеу) 

Түрақты сөз тіркестері : 

«Ноқта ағасы» үлкен, басшы мығынасындаКөш алдында жүретін ноқталы түйені үл жетектеғен.Сонымен қатар, автор қазақтың киіз үйін, оның жабдықтарын ер тоқым, оның әбзел саймандарын ыдысты, көлік түрманпың түрлерін, жасалуын, қолдану тәсілдерін айтады Мүның озі Сәбеңнің халықтың түрмыс тіршілігін, әдет гүрыпын терен білетіндігін аңғартады. Біз зерттеуші ғалымның еңбегін оқи отырып, жас үрпаққа үлтық тәлім тәрбие беруде оны қосымша оқулық ретінде пайдалануға әбден болатындығын аңғарамыз. 

Жерлесіміз, әдебиет классигінің өмір жолы, халқы үшін істеген игі істері баршамызға үлгі болуы керек.Сәбит Мүқановтың шығармаларының 

тәрбиелік мәніде аса зор.0ның «Балуан Шолақ» повесін оқысақ, ондағы бала Нүрмағамбеттің бойына біткен қасиеттері мен өнері, ақындығы мен балуандығы, ер жігітке тән намысқойлығы қазіргі жастарға үлгі боларлықтай. 
Сәбит атамыздың туындыларын оқыған жастардың өмірге деген көз қарасы да өзгерері сөзсіз. 
Бүгінгі таңда Сәбит Мүқановтың шығармалары біздің өмірімізде ерекше орьш аладыОларда адамгершілік қасиеттер көп сипатталған.Сәбит Мүқановтың «Өмір мектебі» туындысынан сол кездегі әлеуметтік жағдайларды байқауға болады. 

Басты қүндылықтар білімділік, қамқорлық, ынтымақтастық, бірлік, үлкенді сыйлау, әдептілік, кішпейілдік сияқты қасиеттер жазушының шығармаларында жан жақты суреттелген. 

Сәбит атамыздың өмір мен еңбегі жазушының бір басының ерекшелігін ғана баян етпейді.0л қазақ әдебиетінің тарихындағы аса күрделі дәуірдің өскен жолын, ізденген мүддесін, жеткен өрісін де баян етеді.Сол себепті оньщ көрнекті, көркем шығармасының көпшілігі қазақтың бастауыш және орта мектебінің барлық оқу қүралдарына кірген. 

Қазақ халқы Сәбит Мүқановты осынша неге қадірлейді? Онын творчестволық осу жолымен өмір жолының әрбір елеулі кезеңін неге үлттық мереке етіп өткізеді? Бүған себеп көп.Соның ішінде ең бір басты себеп Сәбит Мүқановтың өз халқына деген шексіз адалдығы екені даусыз. 

Сәбит Мүқанов суреткерлік талантымен де, азаматтық қырымен де, адамгершілік болысымен де, естіген нақағымен де өз халқымен, үлттық руханиятымызбен, төл тарихымызбен ешкім ешқашан ажыратып ала алмастай болып, біртүтас бүтін боп, біте қайнасып кеткен ерен түлға. 

Сәбит атамыз шын мәнінде халық жазушысы.Академик жазушы Сәбит Мүканүлы Мүканов талантының алдында басымызды иеміз. 
Әтең, қымбатты Сәбит атамыз өмірден өтіп кетті.Бірақ Сәбит атамыздың тындырғаны аз емес.0ның көптеген өлеңдері мен поэмалары, повестері мен романдары, очерктері мен әңгімелері, пьесалары мен зерттеулері кейінгі толқынға зор үлгі, үлкен мирас. 

Қайтыс болды 18-ші сәуірде, 

-22-ші сәуір күні қоштастық,

Мың, мың гүлшоқ, 

Халық сансыз, көп бастық.

Кей «дөкөйлер>>мүқатқанмен 

Мүқанов, 

Мүқалмастай зор қүрметке бөленді.

Батыр түлға 

Естен кетпес нүр жүзі, 

Қалды артында сөздің нәркес күндызы.

Ол төсіне 

жүлдыз тақпай кетсе де,

Болды өзі барша казак жүлдызы..

He десе де о, дей берсін пақырлар,

«Сәбит үлкен дүние» деуге хақым бар. Азаматтық ар, намыстың заңғары, 

Үптжандылық улылығы бар тағы. 

Шежіресі жиырмасыншы ғасырдың, Қазынасы мол 

Сәбит -қазақ Бальзагы.

Сәбит үлкен дүние»

-деуге хақым бар.

Азаматтық ар, намыстың заңғары, 

Үптжандылық улылығы бар тағы. 

Шежіресі жиырмасыншы ғасырдың,

Қазынасы мол 

Сәбит -қазақ Бальзагы. 

Қолданылған әдебиеттер: 

Кәкімбек Салыков «Сәбит аға»

Алматы «Жібек Жолы» Баспа Үйі 2000 

Баспа бетінен «Дауасы дәуірімен өтті үласьп

«Өткен күнде белгі бар» кітабынан

Қаламдастар лебізі 

«Қазақ тілі мен әдебиеті» журналы 

«Жалын»журналы 

«Жулдыз»журналы