×
Сертификат тегін алу үшін
Материал тегін жариялау
ҚР БАҚ(СМИ) тіркеу №9512
Ең үздік ашық сабақ байқауы басталды
Алтын күз байқауы басталды
Сұрақтарды 8(771)-234-55-99 (Ватсап) осы номерге жазуға болады

Сырнай аспабында белгілі бір ойнау тәсілдерін меңгеру

Автор:Есентурлиева Саягүл
Бағыты: Музыка
Бөлімі: Баяндамалар, реферат
Сыныбы: Барлық сыныптар
Жарияланған уақыты: 2019-02-22

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Материал туралы қысқаша түсінік

Алғашқы сабақтарда оқушылармен жұмыс жасауда көптеген қиыншылықтар кездеседі. Сабақ барысында музыкалық материалдарды яғни, мектеп әндерін орындау, нотаны бірден оқу талаптары туындайды. Сонымен қатар музыка сабағында теориялық және практикалық білімдерді, музыкалық материалдарды терең игеруі қажет (аспаптың шығу тарихы мен дамуын).Баян аспабының шығу тарихы мен дамуы.


Алғашқы сабақтарда оқушылармен жұмыс жасауда көптеген қиыншылықтар кездеседі. Сабақ барысында музыкалық материалдарды яғни, мектеп әндерін орындау, нотаны бірден оқу талаптары туындайды. Сонымен қатар музыка сабағында теориялық және практикалық білімдерді, музыкалық материалдарды терең игеруі қажет (аспаптың шығу тарихы мен дамуын).Баян аспабының шығу тарихы мен дамуы. Біздің елімізде сырнай аспабы кеңінен танымал. Бұл аспапты интернационал десек те болады. Ол үлкен концерт залдарында, мәдениет сарайларында, көркем-өнер ұжымдарында, әр түрлі профессионал оркестрлерде орындалады. 19 ғ басында Ресейде гармонь аспабы пайда болған, кейбір деректерге қарасақ одан да бұрын, яғни 18 ғ аяғында пайда болған дейді. 19 ғасырдың екінші жартысында баян аспабы халыққа кеңінен танымал бола бастады. Ресейдің көптеген қалалары мен губернияларында «баян» аспабы жасалған, бұл туралы гармоньдардың аттарынан байқауға болады. Мысалы: «Тульская», «Кировский», «Янецкий», «Вятский», «Сибирский» және т.б. 1907 жылы атақты гармонист орындаушы Я. Орнанский титаренко аты аңызға айналған әнші-орындаушы «Баянның» құрметіне орай шебер П.Стерлиговке баян аспабын жасауға тапсырыс береді. «Баян» аспабының аты осылай шықты.Ұлы Қазан революциясынан кейін, гармонь аспабын орындау ерекше дамып, әр түрлі байқаулар мен конкурстар өте бастады. 19 ғасырдың екінші жартысында көпұлтты Ресейдің баян аспабы көптеген аймақтарына тарап, Қазақстан жеріне де жетті. Ежелгі қазақ халқының «сырнай» аспабына үндес келген гармошканы «сырнай» деп атаған. Қазақ халқының есінде гармоникте орындайтын ақын-әншілер сақталған. Атап айтар болсақ, Жаяу Мұса баян аспабымен Петербургте, Казан, Чехияға, Польшаға қазақ әндерімен қатар, орыс әндерін орындау шеберлігімен әйгілі болған. Баян аспабының керек екендігінің айғағы, Республиканың түкпір-түкпіріне кең таралғанын аңғартады. Гармоника (сырнай) баян ежелден бері қазақтың музыкалық дәстүрінде кеңінен қолданып келе жатыр. Мысалы: Нартай ақын, Шашубай және Майра, бертін келе Садық Кәрімбаевтардың творчествосы бұған дәлел бола алады. Өзінің қарапайымдылығымен, икемді, дыбыс үнінің құлаққа сүйкімділігімен және интонациялық ладтың (миномдиялық, нонейлық) шоғырына байланысты бұл аспап ауыл араларында кең өріс жайған. Сондықтан болар мектептерде мұғалімдер оны педагогикалық оқу барысында көп пайдаланады. Бұның себебі өте қолайлы аспап.Мажор мен минор гаммалары, олардың арпеджиосы мен аккордтары.Баян аспабы бойынша 1-2 класста негізгі теориялық білім қалыптасады. Одан кейінгі класстарда қиынырақ шығармалар алынып, баян техникасымен жұмыс істелінеді.Сонымен қатар гаммалар, аккордтар, арпеджиолар ойналады.Барлық гаммалар, арпеджио, аккордтар баян сабағында күнделікті тез екпінде орындалып отыру керектігін естен шығармауымыз керек. Гамма мен арпеджиоларды барлық клавиатурада әр түрлі штрихтармен (легато, стаккато) ойнау керек. Клавиатураны жақсы меңгеру дыбыс мәдениетімен жұмысты жақсарту, бұлшық етті буынмен саусақтарды машықтандыру, әр түрлі штрихтарды орындауға, дыбыстану техникасын жақсарту үшін, триольдар, пунктирлік ырғаққа толы жаттығуларды ойнаған абзал. Осы жаттығуларды әрі қарай қолдану үшін керекті тональдікке транспорт жасау керек. Бұл бір жағынан оқушының транспорт қабілетін қалыптастырады. Әр түрлі тональдікте гамманы үйрену үшін арнайы жаттығулар беріледі. Мысалы: 1. Кейбір жаттығулар әр түрлі ұзақтықтағы дыбыстардың суреттерін дамытуға, клавиатурадағы оң қол мен сол қолды дұрыс қолдануға арналады. Осы жаттығуларды қолданғанда бастапқы екпінді сақтап қалу керек. Басқа жаттығулар екі ноталарды дамытуға арналады. Жаттығуларды көрсетілген барлық өлшемдерде ойнап, саусақтардың синхрондық жұмысына қол жеткізу керек.Гамма, арпеджио жаттығуларымен жұмыс болашақ музыка маманының техникалық орындау шеберлігін арттыруға мүмкіндік туғызады. Орындау шеберлігін жетілдіре түсу үстінде күнделікті жаттығулардың маңызы ерекше. Мұның өзі көркем шығарманың мазмұны мен мұның толық ашуға мүмкіндік туғызады. Бұл мәселенің төңірегінде белгілі орындаушы – виртуоз Г. Нейгауз: «Орындау шеберлігін кез келген түрде дамыту дегеніміз-өнердің өзін дамыту, олай болса оның мазмұнын ашуға жәрдемдеседі» – деп жазады. Биік деңгейдегі орындау шеберлігі ең алдымен гамма, арпеджио жаттығуларымен жүйелі түрде жұмыс жасаған кезде қалыптасады.Этюдтармен жұмыс жасаудың өзіндік ерекшелігі болады. Орындау шеберлігін жетілдіру үстінде гамма, арпеджио және арнайы жаттығулардан басқа этюдтердің де маңызы ерекше зор. Педагогикалық тәжірибеде әр түрлі орындау ерекшеліктеріне лайықтап жазылған этюдтер кездесе береді. Кейде олардың қайсы біреулеріне музыкалық шығармалар қатарына да қоюға болады. (мысалы, Р.Шуманның этюдтері.)
Этюдтермен жұмыс үстінде оқытушы бір ғана техника, орындау шеберлігін жетілдіру мақсатын көздемесе керек. Техникалық шеберлік оқушының орындаушылық мәдениетімен аспапта дыбыс шығару, музыкалық ой-фразаларды дұрыс бөлу, реттеу сияқты процестермен де тығыз қабысып жатады.Этюдтермен жұмыс мына бағытта жүргізілуге тиіс: ең алдымен, орындағалы отырған этюдтың құрылысына тоқталып, техникалық ерекшеліктерін анықтап алу қажет. Одан әрі нота текстімен жұмыс жүргізіп, аппликатурасын басқа да орындау ерекшеліктерін жетілдіре түскен абзал.Екіншіден, этюдты бөлшектеп талдаған кезде ғана оның ішкі ерекшеліктеріне еркін енуге болады. Орындауға қиын соғатын тұстарын бірнеше рет қайта орындап, талдап, содан соң барып шығарманың басқа тұстарымен жалғап отырудың да өзіндік мәні зор. Нота тексті айқындала бастаған кезде барып түрлі динамикалық- агогикалық белгілермен орындау тәсілдері, мехты уақытылы ауыстырып отыру сияқты процестерге мән берген жөн.
Үшіншіден, этюдты әр түрлі жылдамдықпен орындағанның да методикалық негізі бар. Нота текстін жаттап алу процесі этюдтың техникалық және көркемдік мазмұнының, орындау ерекшеліктерімен қатар жүргізілуі тиіс.Әрбір сыныпта классик композиторларының бір шығармасы беріледі. Білімін әлем мәдениетімен таныстыру қажет.Орыс және шетел классикасымен таныстыру. Негізінен біз Варламов, А.Алябьев, М.Глинка, П.Чайковский, Р.Шуман, Ф.Шуберт, В.Моцарт, И.Бах және басқалардың шығармаларын орындаймыз. Музыкалық шығармалармен жұмыс істеудің негізгі үш этапын көріп шығайық.I-этап – Музыкалық шығармамен жалпы танысу.II-этап – Шығармалармен құрылымдық деңгейде жеке-жеке жұмыс істеу.III-этап – Шығарманы жалпылай толықтырып қажетті деңгейге жеткізу.I-этап – бұл этапта берілген шығарманы жаттауға ұмтылу, және оқушының сол шығармаға қызығуын ояту негізгі мәселе болып табылады. Сондықтан таныстыру процесі қызықты болып, шығарма туралы жарқын образдық түсініктер береді. Осы түсініктер жұмыстың кейінгі этаптарында жететін ерекше дыбыстық мақсаттарына қызмет етеді. Шығармалардың ерекшелігі, оның түрі және орындалатын шығарманың әуен ерекшеліктерімен музыкалық мәнерлерін, сонымен қатар басқы музыкалық компоненттер туралы түсініктер берілуі қажет.II-этап – шығармалармен жұмыс істеудің ұзақ және қомақты түрі болып табылады. Шығарманы орындау үшін орындаушылық әуенін, фразаларын, және периодтарын сонымен қатар шығарманы орындауда кездесетін техникалық қиындықтарды жеңуде белгілі бір бағыттарға ие болуы қажет.Бұл жұмыста шығарма құрылымында фразаның ең басты аяқталған құрылымы екендігі есте болуы тиіс. Ол артикуляция, штрих, динамика, мехпен жұмыс істеу сияқты процестерді қамтиды. II –этаптың басты мәселесі- жай темпте жұмыс істеу.III- этаптағы жұмыс шығармадағы фраза, период, және күрделі құрылымдағы логикалық келісім бойынша құруды қамтамасыз етеді, сонымен бірге бейне дамуының біркелкілігін қалыптастырады. Басқаша айтқанда барлық элементтері белгілі бір мазмұнды жүктемені орындауда бүтін бір көркем бейнені көрсететін, аяқталған музыкалық форманы келтіріп шығарады.III-этаптағы негізгі жұмыс істеу әдісі – бұл шығарманы жалпы және қажетті темпте орындау. Мұндай орындау кезінде жеке кемшіліктер, жетерлі дәрежеде орындауды қамтамасыз ете алмай сияқты жағдайлар кездеседі. Соның салдарынан оларды толық құру қажеттігі пайда болады. Айта кететін жағдай, шығарманы үйрететін жаттығулар кезінде жұмыстың техникалық және көркемдік жақтарын ажыратуға болмайды. Олар өзара тығыз байланыста болып барлық үш этапта музыкалық шығармалармен өткізілетін жұмыс арқылы іске асады. Рондо-бұл формада бір тема үш реттен кем өткізілмейді. Классик шығармалары баян аспабына өңделген түрінде беріледі. Мысалы: В.Моцарттың «Түрік маршы», Ф.Кулаудың «Рондосы», Гендельдің «Фугеттасы». Осы шығармаларды талдау барысында біз белгілі бір ережелерге сүйенеміз: Тональдік анализге, көлеміне, өлшеміне, фактурасына. Әннің негізін скрипка кілтінде оқу, сол қолдағы бас партиясын оқу және екі қолды бірге қосып оқу. Шығармамен жұмыс істеу III – этаптан тұрады.Соңғы кезде Қазақстан баяншыларының сырнай-баянға арналған музыкаларында, ұлттық құндылықтарды көрсетуге арналып отыр. Тура осындай жағдайды ұлттық әуеннің қырларын дұрыс түсініп, қабылдау мынадай нәтижелерге әкелді. Терциясыз структураның, кварта, квинта және секунда интервалдарының үндестігін жиі пайдалану-бұл баян фактурасына күш түсумен қатар, сенуімен сақтайтын, оң қол партиясының гармониялық үндесін, үйлесім табу болып есептеледі Біздегі ноталық материалдар орыс, совет, шетел композиторларының шығармаларынан, ТМД халықтарының қайта өңделген музыкаларынан құралған қазақ халық және профессионалдық музыкаларының педагогикалық репертуарында жоқтығын еске ала отырып, қазіргі кезде авторлар музыкалық шығармашылықта Қазақстан композиторларының қазақ халық әндерін, күйлерін қайта өңдеуге ерекше көңіл бөлген. Қазақстан композиторлары: Е.Брусиловский, Мацуцин, Д.Тұяқбаев, Гайсин, Меңдіғалиев және Ошлаковтың шығармаларын орындаймыз. Мысалы: Брусиловскийдің «Колхоздағы той».Сырнайға өңделген немесе лайықталған әндер мен күйлер.Халық аспабында орындаушылар, көңіл-күйлерін керемет көркемдігіне аударады. Халық әндерін өңдеу барысында өз репертуарларын кеңейтіп отырады. Алғашқы рет қазақ халық әндерін атақты фольклорист А.Затаевич күйсандыққа өңдеген. Д.Тұяқбаев, А. Гайсин, Мацуцин сынды композиторлар қазақ халық әндерін баян аспабына өңдеген. Оң және сол қол клавиатурасының басқыштарын игерумен қатар, орындау деңгейі дамыған аспапты еркін игеруі қажет. Әр сыныпта шығарманың көлемі, фактурасы ұлғайып, мех жүргізуде техникалық қиындықтар туындайды. Мысалы: Гайсиннің өңделуінде қазақ халық әндері «Ақбақай», «Шорману» Жаяу Мұса деген шығармаларында Деташеойын тәсілі мехпен қолданады. Деташе – бұл әр дыбыстың бөлек, мехтың ашылыпжабылып жүргізуімен орындалатын ойын тәсілі. Тремоло – мехтың жүру бағытына байланысты алмасып отыратын бір немесе бірнеше дыбыстың жылдам қайталанып, орындалатын ойын тәсілі. Мехтағы деташе және тремоло ойынын еркін игеру үшін, сол қолдың қарапайым қозғалысы мен шынтақтың ашылып-жабылуы өте қажет. Бұл бұлшық еттердің көмегімен орындалады. Деташе және тремоло ойын тәсілін игеру үшін жұмысты жәй темпте бастау қажет. Ойын барысында бұлшық еттерді бос ұстау керек.Оқушының өз бетінше жұмыс жасауының қорытынды кезеңінде күнделікті дайындыққа өтіп жүрген уақыттың бір бөлігі өткен шығармаларды қайталауға, кез-келген музыкалық шығарманы нота текстімен орындауға, сонымен қатар таныс музыкалық әуенді өз бетінше баян аспабында тарта білуге, оны белгілі бір интервалға көшіріп ойнауға, (транспорт жасауға) дағдылануға жұмсалуы шарт. Бұл туралы белгілі орындаушы-пианист К.Черни былай деп жазған: «Егер ескі ұмытылса, жаңадан келер пайда аз…. жаңа шығарманы тек қана ескісін пайдалана отырып жылдам жаттап алуға болады».Басты мақсат – өз бетінше жүргізген шығармашылық жұмысы жақсы ұйымдастырылып, белгілі бір бағытта жүйелі түрде өтілуін қамтамасыз ету болмақ.Баян аспабында дыбыс шығару техникасыҚазіргі заманда Қазақстанның мәдениеті мен өнерінің жанжақты өрлеу кезеңінде өткен заманның рухани мұрасын қорғауға, оны жастарды тәрбиелеуге, олардың рухани деңгейін көтеруге, кеңінен пайдалануға қамқорлық жасау басты міндет болып отыр. Сондықтан да жеткіншек ұрпақты еңбек, адамгершілік, идеялық саяси және эстетикалық жағынан жетілдіру, жеке адамның шығармашылық қабілеттерін дамыту мәселесі бүгінгі таңда елімізде жалпы мемлекеттік міндеттер деңгейіне көтерілді.Баян аспабын үйрететін ұстаздың негізгі мақсаты — музыкант тәрбиелеу. Аспапты үйретумен қатар оқушыға эстетикалық тәрбие беріледі, олардың көркем шығармалардағы әдемілікті сезінуін, өз музыкалық қабілетін дамытуына, баян аспабында орындаушылық шеберлігін жетілдірулеріне ықпал жасалады.Музыкалық көркем шығармалардың мәнін терең түсінбей музыкант тәрбиелеу мүмкін емес. Мұндай қабілет оқушының көптеген шығармалардыжан ақты талдау нәтижесінде шығарманың тәрбиелік мәнін ашу үшін қолданған әдіс — тәсілдерге байланысты. Баян аспабын оқып — үйрету үшін жан — жақты білімді мамандар қажет. Ұстаздың теориялық алған білімімен оны орындаудағы орындаушылық қабілеті бірбірімен тығыз байланысты. Ұстаздың осы қасиеті оның үйретушілік өнеріне негіз болады. Кейбір ұстаздар бойындағы бар қабілетін өзі орындауда жақсы көрсете алады да, ал оқушыға үйретуде үйрету әдістері онша болмай шығады. Ал шебер ұстаз өзін де үйреткен студентін де жақсы дәрежеде көрсете алады. Сондықтан ұстаз тек қана жақсы орындаушы музыкант қана болмай, жақсы үйретуші , тәрбиелеуші болуы қажет.Баян аспабын оқып үйрену үшін бұл аспапты қалай ұстау, отыру ережесі, оң қолдың дұрыс қойылуы ережесін сақтауы керек. Баян аспабының құрылысынан, нота сауаттарын мұқият танысып үйренуі қажет.Үйрену кезеңінің алғашқы кезеңдерінде шағын шығармалардан бастап ойнап, жаттығу жұмыстарын жүргізу, бірте- бірте үлкен, күрделі формадағы шыға рмаларды орындауға дейін студет ұстазының көмегімен де және өз бетімен ұзақ дайындалып орындау шеберлігін арттырып, орындаушылық мәнерін өсіру керек. Ол үшін нота сауатына көңіл қойып, әрбір ырғаққа, әрбір ұзақтыққа, динамикалық белгілерге, саусақ апликатурасына, мех белгісіне, әртүрлі штрихтардың орындалу ережесіне жеке- жеке жұмыстанып, жаттығу жұмыстарын көп жүргізу керек. Бұл айтылғандар орындалмас бұрын ең бірінші дыбыстың қалай шығуына тоқталуымыз керек.Өнердің басқа салаларынан музыка өнерінің ерекшелігі — сөзбен айтып немесе жазып немесе бейнелей алмайтын, сезімді, музыкалық дыбыс арқылы жеткізеді. Орындаушы шығарманың өзіндік қасиеттерін дұрыс сақтап, үлкен сезіммен беріліп ойнаса, өзіне де, тыңдаушыға да жақсы әсер береді. Шығарманың әртүрлі штрихтары мен динамикалық белгілерін орындау ең бірінші дыбыстың таза шығуына байланысты. Дыбыстың естілуі клавиштерді қатты басудан емес, мехтың ашып, жабуына байланысты. Ал мех қозғалысы сол қолдың күшімен іске асады. Мехты көрсетілген (ПV) белгілері бойынша жәй, бірқалыпты, өткір кедергісіз, ұзақ ноталарды бөлмей орындау қажет. Ал мехты дұрыс жүргізудің әртүрлі сан — алуан штрихтары бар, кейбір шығармаларда әуенді, сазды орындалса, кейбір шығармаларда жинақы, жеңіл, өткір, шапшаң, үзік — үзік ойналады, яғни музыка сауатымен айтқанда мех қозғалысы — легатодан бастап, нон легато, стаккатто, портаменто, тенуто, деташе, маркато, тремоло, рикошеттер т.б. штрихтары бар. Соның ішінде ең негізгі штрихтар: легато, нон легато, стаккатто.Легато түрінде дыбыс, бірінші дыбыстан екінші дыбысқа ауысқанда үзіліссіз, толқынды, әуенді шығуы керек. Бұл орындағанда саусақты бір дыбыстан екінші клавишті басуға оқталғанда ғана көтеріп, екіншіні басып үлгеру керек. Саусақ клавиштан өте жоғары көтерілмеуі керек. Лигамен жазылған ноталарды орындағанда мехты бір бағытқа жүргізу керек. Легатоны нотаға белгілегенде доға тәрізді линиямен белгілейді:Мехты нон легато штрихымен жүргізгенде дыбыс байланыссыз, әр дыбыс өз алдына бөлек — бөлек естіледі, легато мен стаккатоның ортасындағы штрих, өте байланысып та, өте байланыссыз да ойналмайтын штрих. Қолдың саусағы, буыны клавиштер нота ойнағаннан кейін жеңіл көтеріледі. Нон легато — нота үсті немесе астында кішкентай нүкте мен лига арқылы белгіленеді.Мехты стаккатто штрихімен жүргізгенде дыбыс өте қысқа, өткір, анық ойналады. Стаккаттоны орындау үшін қолдың буыны мен саусақтары дыбыстың өте шапшаң, тез, қысқа ойналуына жұмыстанады. Дыбыс үздік — үздік, бөлек — бөлек естіледі, жеңіл, ойнақы орындалады. Бұл стаккаттоның да үш түрі бар. Олар:Буындық стаккатто (кистевые стаккато)Екпін түсіру стаккаттосы (Акцентированное стаккато)1.Саусақтықстаккатто (пальцевые стаккато) бұл түрі бір дауыстағы жүрдек және шапшаң темпте ойналатын шығармаларға пайдаланылады.2.Буындықстаккатто (кистевые стаккато) октава мен аккордтарға жүргізіледі, бұған буынның барлық қозғалысы қатысады.3.Екпін түсіру стаккаттосы (акцентированное стаккатто), яғни екпін түсірустаккаттосына саусақтық тауындықстаккатто да қатысады, яғни күшейтіліп, екпін түсіріңкіреп қысқа, өткір ойналады. Стаккатто белгісі . нүкте нотаның үстіне немесе астына қойылады. Тағы басқа жоғарыда аталған штихтарды дұрыс орындаса мехтың жүру ережелері де орындалады. Мехтың дұрыс жүргізілуі нотаның яғни дыбыстың таза шығуына әсерін тигізеді. Дыбыс шығу процесін үш негізгі этапқа бөледі.Дыбыстың басталуы (атака звука)Сонымен дыбыстың әуенді, әсерлі, жәй сазды немесе ойнақы, жеңіл, көтеріңкі, шапшаң естілуі, қатты немесе бірқалыпты орындалуының барлығыда мех жүргізу ережелерін әбден түсініп, жаттыққаннан кейін ғана орындалады. Сонда ғана тыңдап отырған ортаға өзіндік әсерін қалдырады. Бұл ережелерді студентке асықпай, баппен түсіндіріп үйрету керек. Әр сабақты студент жалықпайтындай, әртүрлі әдіс — тәсілдерді және ақпараттық коммуникациялық технологияларды пайдаланып өткізу кәсіби маман даярлауда алатын орыны ерекше. Нәтижесінде студент өнерге құштар, қазіргі заман талаптарына сай, бәсекеге қабілетті маман болып қалыптасады.









Есентурлиева Саягүл ОңайбайқызыМаңғыстау облысы, Бейнеу ауданы «Құлшар Бақтыбайұлы атындағы әнер мектебі» МКҚК

50-ден астам пәндер бойынша материалдарды тегін жүктеп, сабақ барысында қолдануға болады

Сертификатты жеке кабинеттегі жетістіктерім бөлімінен жүктеп алуға болады

Материалды сайттан тегін жүктеу

Материал ұнаса парақшаңызға сақтап қойыңыз!

Өз пікіріңізді қалдыру үшін тіркелу қажет.

Олимпиада бітуіне қалды: