Табиғатты қорғау идеяларын бастауыш сыныптан қалыптастыру жолдары

Кіріспе

Қазіргі қоғам дамуының басты ерекшеліктерінің бірі – адам мен табиғат арасындағы қарым-қатынастың күрделене түсуі. Ғылыми-техникалық прогресс пен өндірістің қарқынды дамуы экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына, қоршаған ортаның ластануына әкеліп соқтыруда. Осыған байланысты табиғатты қорғау, экологиялық қауіпсіздікті сақтау мәселесі білім беру жүйесінің маңызды бағыттарының біріне айналып отыр.
Экологиялық тәрбиені тиімді жүзеге асырудың негізгі алғышарты – оны баланың жас ерекшеліктеріне сай, жүйелі түрде ұйымдастыру. Әсіресе бастауыш сынып кезеңі баланың тұлғалық қасиеттері, дүниетанымы мен құндылық бағдарлары қалыптасатын маңызды саты болғандықтан, табиғатты қорғау идеяларын осы кезеңнен бастап қалыптастыру өзекті педагогикалық міндет болып табылады.
Бастауыш сынып оқушысы табиғатты эмоционалдық тұрғыда қабылдайды, сондықтан экологиялық тәрбиені сезімге әсер ету, бақылау, тәжірибе жасау арқылы жүзеге асыру тиімді нәтиже береді.

Негізгі бөлім

1. Экологиялық тәрбиенің теориялық негіздері

Экологиялық тәрбие – оқушылардың қоршаған орта туралы ғылыми түсініктерін қалыптастыруға, табиғатты қорғау қажеттігін саналы түрде түсінуге бағытталған мақсатты педагогикалық үдеріс. Ғалымдардың пікірінше, экологиялық тәрбие экологиялық білім, экологиялық сана және экологиялық мінез-құлық компоненттерінен тұрады.
Бастауыш сыныпта бұл компоненттер біртіндеп, қарапайымнан күрделіге қағидасы бойынша қалыптастырылады. Балалар табиғаттағы тіршілік иелерінің өзара байланысын, адам әрекетінің табиғатқа әсерін түсініп, оны қорғауға деген алғашқы жауапкершілік сезімін меңгереді.

2. Бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктері және экологиялық тәрбие

Бастауыш мектеп жасындағы балалардың психологиялық ерекшелігі – олардың қызығушылығының жоғары болуы, көрнекілікке, ойынға, практикалық әрекетке бейімділігі. Осы ерекшеліктерді ескере отырып ұйымдастырылған экологиялық тәрбие ғана нәтижелі бола алады.
Бұл кезеңде оқушыларда:

• табиғатқа қызығушылық;

• жан-жануарлар мен өсімдіктерге жанашырлық;

• қарапайым экологиялық әдеттер (қоқыс тастамау, өсімдікті күту, суды үнемдеу) қалыптасады.
  Сондықтан бастауыш сыныпта экологиялық тәрбиені тек білім беру емес, тәрбиелік үдеріс ретінде қарастыру қажет.

3. Табиғатты қорғау идеяларын қалыптастырудың негізгі жолдары

3.1 Оқу пәндері арқылы экологиялық білім беру

Бастауыш сынып бағдарламасындағы пәндер табиғатты қорғау идеяларын қалыптастырудың негізгі құралы болып табылады.
«Дүниетану» пәнінде оқушылар табиғаттың құрамдас бөліктерімен, табиғи құбылыстармен, экожүйелермен танысады. Сабақ барысында экологиялық мәселелерді өмірмен байланыстыра отырып түсіндіру оқушылардың экологиялық сауаттылығын арттырады.
«Әдебиеттік оқу» пәні табиғат тақырыбындағы көркем шығармалар арқылы баланың эмоционалдық-сезімдік әлемін дамытады. Табиғатты суреттейтін өлеңдер мен әңгімелер оқушының табиғатқа сүйіспеншілікпен қарауына ықпал етеді.
Ал «Көркем еңбек» пәні табиғи материалдармен жұмыс жасау, экологиялық қауіпсіздік ережелерін сақтау арқылы экологиялық мәдениетті қалыптастырады.

3.2 Сыныптан тыс экологиялық жұмыстар

Сыныптан тыс іс-шаралар экологиялық тәрбиенің практикалық сипатын күшейтеді. Экологиялық апталықтар, табиғатты қорғау тақырыбындағы тәрбие сағаттары, табиғат бұрышын ұйымдастыру оқушылардың белсенділігін арттырады.
Экскурсиялар мен бақылау жұмыстары барысында оқушылар табиғи ортаны тікелей зерттеп, оның әсемдігін сезінеді. Мұндай іс-шаралар балалардың экологиялық жауапкершілігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарады.

3.3 Ойын технологиялары мен жобалау әдістері

Бастауыш сыныпта ойын технологияларын қолдану – экологиялық тәрбиенің тиімді әдістерінің бірі. Экологиялық мазмұндағы дидактикалық және рөлдік ойындар арқылы оқушылар табиғатты қорғаудың маңызын жеңіл әрі қызықты түрде меңгереді.
Жобалау әдісі оқушының зерттеушілік дағдыларын дамытып, өз бетімен ізденуге үйретеді. Мысалы, «Менің экологиялық әдеттерім», «Біздің сыныптағы жасыл бұрыш» сияқты шағын жобалар экологиялық сананы қалыптастыруға ықпал етеді.

4. Отбасы мен мектептің өзара әрекеттестігі

Экологиялық тәрбиенің нәтижелілігі отбасы мен мектептің тығыз байланысына тәуелді. Отбасында экологиялық мәдениет қалыптасқан жағдайда мектепте берілген білім тұрақты дағдыға айналады.
Ата-аналармен бірлескен экологиялық акциялар, сенбіліктер мен кеңес беру жұмыстары экологиялық тәрбиенің тиімділігін арттырады.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, табиғатты қорғау идеяларын бастауыш сыныптан қалыптастыру – экологиялық мәдениеті жоғары, табиғатқа жауапкершілікпен қарайтын тұлға тәрбиелеудің маңызды шарты. Оқу пәндері, сыныптан тыс жұмыстар, ойын және жобалау әдістері арқылы жүзеге асырылған жүйелі экологиялық тәрбие оқушылардың табиғатқа саналы көзқарасын қалыптастырады.
Болашақ ұрпақтың экологиялық қауіпсіз қоғам құруы бастауыш сыныптағы экологиялық тәрбиенің сапасына тікелей байланысты болғандықтан, бұл бағыттағы педагогикалық жұмыстарды үздіксіз жетілдіру қажет.