Табиғи ресурстардың қоғам мен мемлекетаралық қатынастардағы рөлі

Орындаған:Сапар Темірлан

№83жалпы орта білім беретін мектебі,Шымкент қаласы

11-сынып

Қазіргі әлемде табиғи ресурстар мемлекеттердің экономикалық дамуы мен қоғамның тұрақты өмір сүруінде маңызды рөл атқарады. Мұнай, газ және әртүрлі кен байлықтары елдердің өндірістік әлеуетін арттырып қана қоймай, олардың халықаралық аренадағы орнын айқындайды. Табиғи ресурстардың мол қоры кейбір мемлекеттер үшін экономикалық артықшылыққа айналса, ал ресурстарға тәуелді елдер үшін халықаралық ынтымақтастық пен келіссөздердің маңызы арта түседі. Сондықтан табиғи ресурстардың қоғам мен мемлекетаралық қатынастардағы рөлін түсіну бүгінгі таңда өзекті мәселелердің бірі болып табылады.

Табиғи ресурстардың орналасуы мен елдердің олармен қамтамасыз етілу деңгейі әр аймақта әртүрлі болып келеді. Дүниежүзінде табиғи ресурстардың негізгі түрлеріне бай мемлекеттер қатарына Ресей, АҚШ, Қытай Халық Республикасы, Үндістан, Бразилия және Аустралия жатады. Осы елдермен қатар Қазақстан да табиғи ресурстарға бай мемлекеттердің бірі болып саналады. Бұл мемлекеттердің халықаралық аренадағы экономикалық және саяси ықпалының жоғары болуы олардың табиғи ресурстық әлеуетімен тығыз байланысты.

Табиғи ресурстардың аймақтар бойынша орналасуында айқын айырмашылықтар байқалады. Мысалы, Таяу Шығыс елдері мұнай мен газ ресурстарына бай болса, Анд аймағындағы мемлекеттер мыс пен полиметалл кендеріне ие. Ал тропиктік ормандары мол аймақтарда бағалы ағаш сүрегі ресурстары кеңінен таралған.

Мұнайдың маңызы

Мұнай — әлемдегі ең құнды табиғи ресурстардың бірі әрі негізгі энергия көздерінің қатарына жатады. Ол әртүрлі отын түрлерін өндірудің және химиялық синтез саласының басты шикізаты болып саналады. Қазіргі таңда мұнай адам өмірінің көптеген саласында кеңінен қолданылады. Мұнайдан бензин, дизель отыны сияқты жанармай түрлері алынады, ал мұнай өңдеу қалдықтарынан пластикалық бұйымдар мен синтетикалық материалдар жасалады.

Мұнайдың стратегиялық маңызы оның мемлекеттердің экономикалық дамуына және халықаралық қатынастарға тікелей әсер етуімен байланысты. Мұнай қорына бай елдер әлемдік экономика мен саясатта маңызды орын алады.

2020 жылғы мәліметтерге сәйкес, мұнай қоры ең көп елдердің қатарына төмендегі мемлекеттер жатады (млрд баррель):

1.Венесуэла – 302,8

2.Сауд Арабиясы – 267

3.Канада – 167,9

4.Иран – 155,6

5.Ирак – 145

6.Кувейт – 101,5

7.Біріккен Араб Әмірліктері – 97,8

8.Ресей – 80

9.Ливия – 48,4

10.Нигерия – 37

11.Қазақстан – 30

Бұл деректер мұнай ресурстарының әлемдік деңгейдегі маңызын және олардың мемлекеттердің халықаралық аренадағы ықпалына әсер ететінін көрсетеді.

Каспий теңізі арқылы мұнай мен газ тасымалдайтын елдер арасындағы байланыстарға тоқтала кетсек, бұл үдеріс аймақтағы саяси, сауда-экономикалық және демографиялық ерекшеліктермен тығыз байланысты. Каспий өңірі мемлекеттері үшін энергетикалық ресурстарды тасымалдау тек экономикалық маңызға ие емес, сонымен қатар халықаралық қатынастар жүйесінде стратегиялық рөл атқарады. Осы факторлар Каспий аймағындағы елдер мен халықаралық қатынастардың маңызды субъектілерінің Еуразия кеңістігі арқылы өзара қандай сипатта байланыс орнататынын айқындайды.

Каспий теңізі маңындағы мемлекеттер — Қазақстан, Әзербайжан, Түрікменстан, Ресей және Иран — әлемдік энергетикалық нарықта маңызды орын алады. Бұл елдер арасындағы ынтымақтастық мұнай мен газды өндіру және тасымалдау саласында ғана емес, сонымен қатар аймақтық тұрақтылық пен энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде де ерекше рөл атқарады.

Каспий өңіріндегі энергетикалық жобалар халықаралық ұйымдар мен ірі державалардың қызығушылығын тудырып отыр. Мұнай мен газ тасымалдайтын құбырлар Еуропа мен Азия елдерін энергия ресурстарымен қамтамасыз етіп, мемлекеттер арасындағы экономикалық байланыстарды нығайтады. Сонымен қатар, бұл жобалар елдердің сыртқы саясатына да ықпал етіп, халықаралық келіссөздер мен стратегиялық серіктестіктердің дамуына негіз болады.

Қазақстан үшін Каспий теңізі арқылы мұнай мен газ тасымалдау ел экономикасының дамуына, экспорттық әлеуеттің артуына және халықаралық беделінің нығаюына мүмкіндік береді. Энергетикалық ресурстарды тиімді пайдалану арқылы Қазақстан әлемдік нарықта сенімді серіктес ретінде танылып келеді.

Қорытындылай келе, табиғи ресурстар, әсіресе мұнай мен газ, қазіргі қоғамның экономикалық және әлеуметтік дамуының негізгі тіректерінің бірі болып табылады. Олардың әлем бойынша әркелкі орналасуы мемлекеттер арасындағы экономикалық, саяси және халықаралық қатынастардың қалыптасуына тікелей әсер етеді. Мұнайға бай елдердің әлемдік аренадағы орнының жоғары болуы да осының айқын дәлелі.