Таным процестерін зерттеуге арналған әдістемелер

«Зейін функцияларының даму деңгейін анықтау» әдістемесі

         Әдістеменің мақсаты: зейіннің қызмет кезінде қандай деңгейде жұмыс атқаратынын анықтау. 

         Нұсқауы: сіз 2 минут ішінде төменгі бланк квадратының бос клеткаларына өсу реті бойынша сандарды қойып шығуыңыз қажет.  Бұл сандар жоғары квадрат бланкісінде 25 торшада шашыраңқы орналасқан.  Бағалау дұрыс жазылған сандар көлеміне байланысты орташа норма 22 сан. Жоғарғы 25. Әдістемені топтық зерттеуде қолдану ыңғайлы.

 

16	37	98	29	54
80	92	46	59	35
43	21	8	40	2
65	84	99	7	77
13	67	69	34	18

 Толтыруға арналған бланк

 

«Оперативті ес» әдістемесі

         Нұсқауы: сізге 5 ретті сан тізбегі  оқылады. Сіздің міндетіңіз бұл сандарды оқылу реті бойынша еске сақтауыңыз қажет.  Бұдан кейін ойша бір санды екінші,  2-ші 3-ші,  3-ші 4-ші, 4-ші 5-ші, ал алынған төрт қосындыны жауап парағына жазу. Оперативті ес кестесінің тізбегі бойынша. Оқылатын сан тізбегіне назар аударыңыз. Соңғы сандардағы екпінге мән беріңіз.  Мысалы, оқимын: 2,5,3,1,4. Қосамын: 2+5=7, 5+3=8, 3+1=4, 1+4=5.

         Жазасыз: 7,8,4,5. Бұл операцияларды сіз ойша орындауыңыз керек. Қазір сізге сандар оқылады. Карныдаш алыңыз! Зейін бөліңіз!

1 нұсқау:

1) 5,2,7,1,4 (үзіліс 8 секунд)                    6) 4,2,3,1,5

2) 3,5,4,2,5                                                7) 3,1,5,2,6

3) 7,1,4,3,2                                                8) 2,3,6,1,4

4) 2,6,2,5,3                                                9) 5,2,6,3,2.

5) 4,3,6,1,7                                                10) 3,1,5,2,4

2 нұсқау:                                3 нұсқау:                                4 нұсқау

2,4,1,7,1                                 2,5,3,1,4                                 6,2,5,3,1

6,3,5,1,7                                 2,4,6,1,6                                 2,7,1,5,2    

1,4,2,5,3                                 3,6,2,5,1                                 4,2,6,3,5    

5,1,7,2,6                                 7,2,6,3,5                                 5,1,3,6,2

3,1,3,4,2                                 5,3,1,4,2                                 1,5,2,7,2

8,1,5,2,6                                 1,7,2,6,1                                 7,2,5,3,1

5,2,7,1,4                                 8,1,4,2,6                                 5,2,4,1,3

4,1,7,2,6                                 6,2,5,3,1                                 3,6,2,1,5

7,1,4,3,5                                 4,1,6,2,7                                 8,1,4,2,1

2,5,1,4,3                                 1,8,1,9,3                                 2,5,1,4,3.

         Әдістеме мазмұны және қолдануы: әдістеме оперативті есті  анықтауға (көлемі, тұрақтылығы, нәтижелілігі) арналған.

         Зерттелушіге  бір ретті сандар оқылады. Міндеті бұл  сандарды  есте сақтау, бірақ бұл ойша  жүзеге асады, алдыңғы санның  қосындысы қағаз  бетінде тіркеледі. 5 тізбекті 10 рет  беріледі.

         Қосындысының максималды саны – 40, ортасындағы үзіліс 15 секунд, жалпы сандар қосындысы 9-дан аспайды. Жауаптары тізбек бойынша  жазылады.

         Әдістеме нұсқауы:

         Жұмыс бастамас бұрын зерттелушіге  жауап жазатын парақты даярлау. Жұмыс процесінде олардың сандарды жазып алмауларына көз жеткізу.  Қорытынды құрылымы:  оперативті естің  бағалануы кесте бойынша  дұрыс белгіленген сандар тізбегіне байланысты.

         Ұпай көрсеткіштерінің шкаласы:

Дұрыс айтылған сандар  көлемі	29 және одан төмен	0-33	34-37	38-40
Ұпай	2	3	4	5

 

5 ұпай – оперативті естің жоғары деңгейде дамуы;

4- ұпай – жақсы дамыған оперативті ес;

3  ұпай – қанағаттанарлық дамыған оперативті ес;

2 ұпай – нашар дамыған оперативті ес.

 

«Сандарды есте сақтау» әдістемесі.

          Әдістеме аз уақытық көру есін, оның көлемін және дәлдігін бағалауға арналған. Мұндағы негізгі міндет тексерілушілерге 20 секунд ішінде 12 екі  сандық сандар таблицасы көрсетіледі. Оларды есте сақтау керек және көрсетілген таблицаны алып тастағаннан кейінсандарды бланкіге жазу керек. Азуақыттық көру есі дүрыс жазылған сандар санымен бағаланады. Ересек адам нормасы-7 және одан жоғары. Әдістеме топтық тестке ыңғайлы.

Таблица

13	91	47	39
65	83	19	51
23	94	71	87

 

Тест “Қысқа мерзімді ес көлемі”

А .Варианты: Сандық материал

Жұмыс барысы: Студентерге сандар саны біртіндеп өсуші сандар тізбегі оқылады. “Жазыңдар” деген командадан кейін студенттер есте сақталған сандарды қалай оқылды, сол тәртіпте жазу тиіс.

Сандар: 439, 3953, 42 731, 6 19 475, 5 917 423, 5 917 423, 9 8192 647, 3 82 951 746.

Есте сақталған сандардың дұрыстығын тексеруде балдар беріледі: әрбір дұрыс орында дұрыс жазылған сан үшін 1 балл; ұмытылған немесе дұрыс емес санға 1 жазалы балл, дұрыс жазылған, бірақ орны ауыстырылган санға – 0,5 жазалы балл. Әрбір қатар бойынша балдар анықталады. Кез-келген студенттерге көрсетілген қатардағы максимальды жоғары көрсеткіш анықталады. Қысқа мерзімді ес көлемі (ҚМЕК)= max (максимальды) балл.

Б.Варианты: Сөздік материал.

Жұмыс барысы: 10 сөз оқылады. “Жазыңдар” деген командадан кейін студенттер есте сақталған сөздерді қалай оқылды, сол тәртіпте жазу керек.

Сөздер: таңертең, күміс, бала, өзен, солтүстік, жоғары, капуста, стақан, мектеп, бәтіңке.

Қорытынды жасау: қысқа мерзімді естің көлемі 7+2, бірақ бұл көрсеткіштер жоғары болуы мүмкін, егер “ақпараттар бөлшегі” топтасу, сандардың бірігуі негізінде ақпаратпен толықса, тұтас “бейнелер бөлшегіне” айналса; мысалы, сөздік материалды есте сақтауда: өзен, күміс, бала, таңертең- бір бейнеге біріктілуі мүмкін және бір тұтас “ақпарат бөлшегі” ретінде қабылданады

Тұлғааралық қатынасты анықтауға арналған әдістемелер

В.Ф.Ряховскийдің «Қарым – қатынас компетенттілігін анықтауға арналған» әдістемесі

Бұл әдістеменің мақсаты: тұлғаның кәсіби маңызды ерекшеліктерін анықтауда қарым – қатынас негізгі саты болғандықтан, курсанттардың кәсіби күтуі мен іс - әрекет потенциялын анықтау, кәсіби және жеке тұлғалық дамудың перспективаларын және адамның коммуникативтілік деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.

         Әдістеме 16 сұрақтан тұрады. Әдістеме нұсқауы: «Сіздің алдыңызға бірнеше қарапайым сұрақтар беріледі.Сіздің міндетіңіз тез және бірізді «иә», «жоқ», « кейде» деген нұсқауларға жауап қайтарыңыз. Әдістеменің бағалануы: «Иә» жауабына – 2 ұпай;  «кейде» жауабына – 1 ұпай,  « жоқ» жауабына- 0 ұпай беріледі.

1.     Сізге іскерлік кездесуге бару жүктелді: осы кездесу сізді толғандыра ма?

2.     Шараларда, жиналыстарда баяндама мен халық алдында сөз сөйлеу сізді мазасыздандыра ма?

3.     Дәрігерге баруды, артқы кезге дейін шегересіз бе?

4.     Сізге ешқешен болмаған қалаға  сапарға шығуды бұйырды, осы сапарға бармау үшін күш жұмсайсыз ба?

5.     Өз бұйымыңызды біреумен бөліскенді ұнатасыз ба?

6.     Даладағы бейтаныс адам сізден  көшені көрсетуді сұраса, бұл сізді заландыра ма?

7.     Сіз «әке және бала» мәселесіндегі және әр кезек адамдарға бірін-бірі түсіну қиынға түсетіне  сенесіз бе?

8.     Танысыңызға бірнеше ай бұры алған ақшаңызды қайтар деуге ұяласыз ба?

9.     Мейрамханада немесе асханада сізге нашар тағам ұсынды. Сіз үндемей асыңыздан бас тартасыз ба?

10.                       Таныс емес адаммен жалғыз қалғанда сіз бірінші сөз бастайсыз, ал егер ол бірінші сөйлессе сіз ыңғайсызданасыз?

11.                       Сізді кез келген ұзын ретті тосу ашуыңызды туғызады, сіз қайтып кетудіқалайсыз ба, немесе  ары қарай күтесіз бе?

12.                       Қақатығыстық жағдайларды шешу комиссиясының  мүшесі болуға қорқасыз ба?

13.                       Сізде әдебиет, мәдениет, өнерді бағалауда индивидуалды критерийлеріңіз бар ма?

14.                       Топта сіз жақсы білетін сұрақ бойынша  қате пікір айтылса үндемей қоюды қалайсыз ба?

15.                       Қызметсатысы бойынша біреудің сізден көмек сұрауы сізді қайғырта ма?

16.                       Ауызшадан қарағанда өз ойыңызды жазбаша жеткізу сізге оңайға түсе ме?

         Алынған ұпайлар классификациялау деңгейі бойынша анықталып, әр зерттелінуші өз категориясына ие болады.

         Әдістеме классификаторы:

         30-31 ұпай: Сіздің коммуникативтілік деңгейіңіз төмен, бұл сіздің ауыртпалығыңыз, өйткені бұдан  сіз ғана зардап шегесіз. Бірақта сіздің қоршаған ортаңызғада бұл оңайлыққа түспейді. Топтық жұмысты қажет ететін істе сізге сенудің қажеті жоқ.Өзіңізді қолда ұстауға және қарым – қатынасқа түсуге үйреніңіз.

         25-29 ұпай: Сіз тұйықсыз, сөйлеуге бейім емессіз, жалғыздықты қалайсыз, сондықтан да сізді қоршайтын адамдар өте аз. Жаңа жұмыс және жаңа байланыстар сізді мазасыздыққа әкеліп, өз қалпыңыздан көп уақытқа шығарады. Мұндай адамдар өзіне және қоршағандарға қанағаттанбайды. Осымен тоқтап қалмаңыз, бұл қасиеттерді жеңуге мүмкіндіктеріңіз бар.Кей сәттерде сізде толық коммуникативтілік пайда болады. Сондықтанда сізге сілкініс қажет.

         19-24 ұпай: Сіз қарым – қатынасқа оңай түсесіз және жаңа жағдайларда өзіңізді толық сенімді ұстайсыз. Жаңа сәтсіздіктер сізді шошытпайды.Сонда да жаңа адамдар мен тіл табысуда біраз қиналасыз, пікірталастарда және қақтығыстық жағдайларда көп қатыспайсыз.Сіздің пікірлеріңізде кей уақытта сарказм көптігі байқалады. Бұл жетіспеушілікті түзету мүмкін.

         14-18 ұпай: Сізде орташа коммуникативтілік. Сіз білім сүйгіш, қызықты тілдесіңізді тыңдауға бейім, қарым – қатынаста шыдамды, өз көз қарасыңызды ызаланусыз жеткізе аласыз. Таныс емес адамдармен кездесуге уайымсыз барасыз, бірақта шулы топтарды ұнатпайсыз. Экстровагантты қимылдар және көп сөздер сізді тітіркенушілікке әкеледі. [28, б.46-47].

         9-13 ұпай: Сіз қарым-қатынасты адамсыз. Әртүрлі сұрақтар бойынша пікір айтуға әзірсіз, кейде қоршаған адамдар ызаланулары да мүмкін.Зейін орталығында болуды ұнатасыз.орындай алмасаңызда ешкімнің сұраныстарына қарсылық білдірмейсіз. Тез ашуланып, тез қайтасыз. Сізге жетіспейтін бірізділік, шыдамдылық және күрделі мәселелерді шешуде өжеттілік. Бірақ, айтқаныңыздан қайтпайтын сәттеріңізде болады.

         4-8 ұпай: Сіз, өте өрен адамсыз. Қарым – қатынасқа түсушілігіңіз өте жоғары.Сіз үнемі бәрінен хабардарсыз.Сіз кез – келген пікірталастарға қатысасыз, бірақта қиын тақырыптар сізді мазасыздандырады.Кез – келген сұрақ бойынша жанама мәлімет білсеңізде, сөз аласыз. Кез – келген жерде өзіңізді қолайлы ұстайсыз. Кез-келген әрекетті  сәтсіз аяқталса да қолыңызға аласыз.Сондықтанда әріптестеріңіз және басшыңыз сізге сенімсіздікпен қарайды. Осы жайт жайлы ойланыңыз.

         3 және одан төмен ұпай:Сіздің коммуникативтілігіңіз ауру сипатқа ие. Сіз көп сөйлейсіз, өзіңізге мүлдем қатысы жоқ істерге араласасыз.Сіздің қоршауыңыздағы қақтығыстың қайнар көзі сіз болып табыласыз. Тез ренжисіз, ызаланғышсыз. Маңызды жұмыстар – сіз үшін емес. Адамдарға- жұмыста, үйде және барлық жерде сізбен күрделі.Сізге өзіңізбен және мінезіңізбен жұмыс жасау керек.Ең бастысы өзіңізде шыдамдылық пен белсенділікті, басқаларды сыйлай білуді тәрбиелеуіңіз қажет.                 

Дж.Мореноның социометриялық әдісі

         Әдістеме мақсаты – балалар тобындағы тұлғааралық қатынасты зерттеу және бағалау, берілген әдістеме социаметриялық әдістің балаларға арналған варианты болып табылады. Оны  жүргізу процедурасы келесідей: сыныптағы әрбір балаға үш ашық хаттан таратылады,  оқушы келесі мазмұнды нұсқау алады-

         «Әрқайсың өздерінің туған күніңе сыныптағы оқушылардың ішінен қайсы балаларды  шақырар едің? Енді таңдаған үш  баланың атын ашық хаттарға жаз».

         Жазылған ашық хаттарды балалар туған күніне шақырғысы келген сыныптастарына таратады.

         Социометриялық зерттеу әдісінің қорытындысы бойынша мына жағдайлар анықталуы керек:

1)      жеке басын дамыту үшін сыныптағы балалармен өзара қарым-қатынас жасаудың маңызы қандай?

2)      Кейбір жекелеген балалардың сыныпқа ықпалы бар ма?

3)      Ол шынында да осы топтың лидері ме?

4)      Ешкім таңдамаған баланың ұжымдағы жағдайын қалай түсінуге болады?

5)      Ерекше шағын топтың құрылуының себебі не?

6)      Ол қандай қасиеттерімен балаларды өз маңайына топтастырады?

7)      Ұжым өмірінде топтасудың ролі қандай?

8)      Қандай жағдайда ұжым құрамы нақты және арнайы болады?

         Әдістемені интерпретациялау:

         Социометрияда топ ішіндегі қарым-қатынас түрлері көрсетіледі. Қойылған сұрақтар таңдау критерилері деп аталады. Топтағы адамның жағдайын және оның өзгелермен қарым-қатынасын анықтау үшін қолданылады.

         Балалар  ашық хаттарды таратқаннан кейін экспериментатор кім, қанша, ашық хат алғанын анықтайды. Алынған ашық хаттардың санына сәйкес баланың топтағы социаметриялық статусы төмендегі формуламен анықталынады:

С=,

         Мұндағы С -  баланың  құрбыларымен өзара қарым-қатынасы жүйесіндегі статусы,

         К – топтағы достарынан алған баланың  ашық хаттар саны;

         n – тестіленетін топтағы балалар саны.

         Баланың статусы жайлы шешімнің негізі С – көрсеткіші болып табылады.

         Нәтиженің бағасы:

10 – ұпай – баланың С – көрсеткіші 100 процентке тең;

8-9 ұпай – баланың С – көрсеткіші 80-89 процентке дейінгі аралықта;

6-7 ұпай – баланың С – көрсеткіші 60 – 79 процент дейінгі аралықта;

4-5 ұпай -  баланың С – көрсеткіші 40 – 59 процент дейінгі аралықта;

2-3 ұпай - баланың С – көрсеткіші 20 – 39 процент дейінгі аралықта;

0-1 ұпай - баланың С – көрсеткіші 0 – 19 процент дейінгі аралықта.

         Даму деңгейі жайлы шешім:

10 – ұпай - өте жоғары;

8-9 ұпай – жоғары;ъ

4-7 ұпай – орташа;

2-3 ұпай – төмен;

0-1 ұпай - өте төмен.

         Сонымен бірге бұл әдістемені қолдануарқылы топтағы ұйымшылдығының деңгейін төмендегі формула бойынша есептеп көрсетуге болады: С_гр= дұрыс таңдау саны/ барлық таңдау саны.

         Ұйымшыл топ арасындағы қарым-қатынас көрсеткіші 0,6 – 0,7.

Таңдауды көп алғандар осы топ ішіндегі «ұйытқы» - 75 процент, белсенділер – 25-75 процент, өзара таңдау алғандар – 25 процент, бірде бір таңдау алмағандар – елеусіз қалғандар. Тағы да бір топ олар құрбылары жаратпағандар немесе менсінбегендер.

 

Т.Лиридің «Мен қандаймын?» әдістемесі

         Әдістемені Т. Лири, Г. Лефорж, Р. Сазек 1954 жылы құрастырған. Субъектінің өзі және идеалды  «Мен»-ін зерттеуге арналған, сонымен бірге топтағы өзара қатынасты зерттеу үшін де қолданылады. Берілген әдістеме көмегімен адамдармен қатынастағы  өзіндік баға және өзара бағадағы басым тип анықталады.

         Тұлғааралық қатынасты зерттеуде көп жағдайда екі фактор бөлініп көрсетіледі:

         1 фактор- доминантты бағынушылық;

         2 фактор – достықты сүю – агрессиялық.

         Осы факторлар  тұлғааралық қабылдау процесінде адам туралы жалпы пікірді анықтайды. Оларды М. Аргайл тұлғааралық  мінез құлық стилін талдауында басты компоненттер қатарына жатқызып, мазмұны бойынша Ч. Осгудтың үш негізгі семантикалық деференциалын екеуімен  мазмұны бойынша салыстырылды: баға және күш.

         Американ психологы Б. Бейлздің басшылығымен жүргізілген көп жылдық зерттеуде топ мүшесінің мінез-құлқы екі ауыспалылымен бағаланады, ал олардың талдауы үш деңгейлі кеңістікте  үш пайда болған осьпен  жүзеге асырылады:

-         доминатты - бағыныушылық;

-         достықты сүю – агрессиялық;

-         эмоционалдылық – аналитикалық.

         Т. Лири негізгі әлеуметтік бағдарды көрсету үшін  секторларға бөлінген шеңбер түріндегі шартты схеманы  өңдеді. Бұл шеңберде горизантальды және вертикалды осьтер бойынша төрт бағдар белгіленген:

         доминантты - бағыныушылық;

         достықты сүю – жауласу.

         Өз кезегінде бұл секторлар жекелеген  қатынастарға сәйкес  8- ге бөлінген. Оданда тереңірек суреттеу үшін шеңберді 16-ы секторға бөледі. Т. Лиридің схемасы зерттелушінің нәтижелері шеңбер орталығына жақын орналасқан сайын екі ауыспалы арасындағы өзара байланыс күшті екендігін болжамдайды.

         Әр бағдар бойынша ұпайлар қосындысы индекске айналдырады. Вертикалды және горизантальды осьтер басымдылығы көрсетіледі. Алынған көрсеткіштердің шеңбер орталығынан қашықтығы интерперсоналды мінез-құлықтың  бейімделушілік немесе  экстрималдылығын көрсетеді.

         Сауалнама  128 бағалаушы пікірлерден тұрады. Әрқайсысы 8- қатынас типі бойынша 16 пункт  бар. Пікірлер қандай да бір қатынас типін анықтауға бағытталған, бірізділікпен берілмейді.

Олар төрттен топтасырылады және тең анықтамалар саны арқылы қайталанады. Өңдеу кезінде қатынастың әр типінің саны есептеледі.

         Диагностикалаудың әртүрлі бағыттары тұлға типін анықтауға,  сонымен бірге нәтижелерді жекелеген аспектілер бойынша салыстыруға  мүмкіндік береді.

         Әдістеме респондентке тізім бойынша беріледі немесе жекелеген карточкаларда беріледі. Оған өзі туралы, адамдарға қатынасы немесе оның идеалы туралы  елестеріне сәйкес пікірлерді көрсету ұсынылады.

1.                Басқа адамдар ол туралы нақты ниетті ойлайды

2.                Айналасындағы  адамдарды әсерлендіреді

3.                Бұйрық беріп, басшылық ете алады.

4.                Өз айтқаныңда тұра алады

5.                Ар намыс сезімі бар

6.                Тәуелсіз

7.                Өз-өзінің қамын ойлауға қабілетті

8.                Парықсыздық көрсете алады.

9.                Қатал болуға қабілетті.

10.            Қатал бірақ әділ.

11.           адал бола алады.

12.           Басқаларға сыншыл.

13.           Еркелеуді жақсы көреді.

14.           Жиі қапаланады.

15.           Сенімсіздік көрсетуге қабілетті

16.           Жиі көңілі қайтады.

17.           Өз-өзін сынауға, сыншал болуға қабілетті.

18.           Қуана-қуана бағынышты болады.

19.           Өз дұрыс еместігін мойындауға қабелтті.

20.           Көнгіш

21.           Мейірман

22.           Масатанғыш, еліктеуге бейім.

23.           Силағыш.

24.           Басқалардың мақұлдауын іздейді.

25.           Бірлесе жұмыс істеп өзара көмектесуге бейім.

26.           Басқалармен үйлесіп кетуге ұмтылады.

27.           Жылы шырайлы тілектес.

28.           Ықыласты және мейірімді

29.           Сыпайы

30.           Мақұлдаушы

31.           Көмек туралы сұраныстарға қайырымды

32.           Риасыз

33.           Өзгелерді таңдандыруға қабілетті.

34.           Басқалар алдында сыйлы.

35.           Басқарушы таланты бар

36.           Жауапкершілікті  сүйеді.

37.            Өзіне сенімді

38.           Табанды

39.           Пысық және құнтты

40.           Жарысуды жақсы көреді.

41.           Қажеті бар жерде мықты және қатайағн.

42.           Бетінен қайтпайтын бейтарап емес.

43.           Ашуланшақ.

44.           Ашық және тура айтады.

45.           Бұйрыққа көнбейді

46.           Әр нәрсеге шүбі көзбен қарайды.

47.           Таңқалдыру өте қиың.

48.           Өкпешіл және  шетін.

49.           Оңай абыржып қалады.

50.           Өзіне сенімсіз.

51.           Оңай көне салады

52.           Менменсінбейтін.

53.           Басқалардың көмегіне жиі сенеді.

54.           Беделді адамдарды қатта сыйлайды.

55.           Кеңестерді қуана қабылдайды.

56.           Сенгіш. Басқаларды қуантуға ұмтылады.

57.            Қарым-қатынаста әрқашан сыпайы.

58.           Айналасындағылардың көзқарасын пір тұтады.

59.           Қарым-қатынасқа түсуі жеңіл үйлесіп кетеді.

60.           Ақкөңіл

61.           Мейірімді сенімділік артады.

62.           Нәзік қайырымды.

63.           Басқалардың қамын ойлауды жақсы көреді.

64.           Риасыз және жомарт.

65.           Кеңес беруді жақсы көреді.

66.           Маңыздылық, мәнділік әсерін тигізеді.

67.           Бұйрық беру басқарушылық қасиеті бар.

68.           Өктем.

69.           Мақтаншақ.

70.           Өзі туралы ғана ойлайтын  адам.

71.           Тәкәппәр және масайраған.

72.           Қу және өнемшіл.

73.           Басқалардың жасаған қателіктеріне шыдамсыз.

74.           Өзімшіл пайда күнем.

75.           Ашық.

76.           Достық сезімі сирек болады.

77.           Ашуланған

78.           Қызғаншақ

79.           Жүйкесі тозған.

80.           Өкпені ұзақ уақыт бойы еске сақтайды.

81.           Өзін-өзі кінәләу

82.           Ұялшақ

83.           Ынжық

84.           Момын

85.           Тәуелді және жалтақ.

86.           Бағынуды жақсы көреді.

87.           Шешім қабылдауды басқаларға ұсынады.

88.           Қиын жағдайға оңай ұшырап қалады.

89.           Басқалардың әсеріне жеңіл  түседі.

90.           Әрбір адамға сенуге дайын.

91.           Бәріне таңдаусыз жақсы қатынаста.

92.           Бәрін де ұнатады.

93.           Барлығында кешіреді.

94.           Шеттен тыс жанашыр.

95.           Кең пейілді және кемшіліктерге шыдамды.

96.           Қорғаушылыққа ұмтылады.

97.           Табысқа жетуге ұмтылады.

98.           Әрбір адамның таң қалғанын күтеді.

99.           Басқаларды билейді.

100.      Үстемшіл.

101.      Көрсе қызар.

102.      Атаққұмар.

103.      Эгоист

104.      Суық, рақымсыз.

105.      Кекесін, келекелі

106.      Ашулы, қатаң

107.      Жиі заланады.

108.      Сенімсіз немқұрайлы

109.      Кекшіл

110.      Қарама-қайшылықты

111.      Қиқар

112.      Сенбейтін күдікті.

113.      Жасқаншақ.

114.      Ұялшақ.

115.      Басқарылытандығына шектен тыс даярлығымен ерекшелінеді.

116.      Жұмсақ денелі.

117.      Әрқашан  дерлік ешкімге қарсы шықпайды.

118.      Басқаларды мазалай бермейді.

119.      Оны бағып қақанды жақсы көреді.

120.      Шектен тын сенгіш.

121.      Әрбір адамның ыңғайына қарай  икемделуге ұмтылады.

122.      Барлық адамдармен келіседі.

123.      Әрқашанда мейірман.

124.      Барлығында жақсы көреді.

125.      Айналасындағы адамдармен тым келісімшіл.

126.      Әрбір адамдарды жұбатуға тырысады.

127.      Өзіне қарамастан басқалардың қамын ойлайды.

128.      Адамдарды шектен тыс мейірімділікпен бұзады.

 

Деңгейдің максималды бағасы 16 ұпай, бірақ ол қатынастың  төрт сатылы айқындылығына бөлінген.

         Кесте 3  Қатынастың төрт сатысы

0-4 ұпай – төмен; 5-8 ұпай – қалыпты	Адаптивті мінез-құлық
9-12 ұпай – жоғары; 13-16 ұпай – экстрималды	Патологияға дейінгі экстрималды мінез-құлық

 

         Нәтижесінде, әрбір октант бойынша  сұрақтаманың арнайы кілтінің көмегімен ұпайлар саны есептелінеді. Алынған ұпайлар дискограммаға салынады және шеңбердің орталығынан қашықтық берілген октант бойынша ұпайлар санына сәйкес болады (0- ден -16-ға дейін).

         Векторлардың ұштары қосылады және тұлғалық профиль  құрайды.

         Арнайы формуланың көмегімен  негізгі факторлардың көрсеткіштері анықталады: доминаттылық және достықты сүйгіштік;

-         доминантылық = (І-V)+0,7х (VІІІ+ІІ- VІ);

-         достықты сүйгіштік = (V ІІ-ІІІ)+0,7х(VІІІ-ІІ- ІV+ VІ).

         Алынған нәтижелердің сапалық талдауы дискограмманың салыстыру жолымен, әртүрлі адамдардың болжамдарының арасындағы айырмашалық қарастырады.

         С.В. Максимов рефлексияның қабылдаудың, дифференциациясының, тұлғаның топтағы  жағдайының жағымдылық деңгейі. Тұлғаның топ пікірін саналу деңгейі тұлға үшін топтың мәнділігінің индекстері берілген.

         Әдістемелік қабылдау психологиялық сәйкестілік мәселесін  зерттеуге мүмкіндік береді және  тәжірибеде жиі жағдайда жанұялық консультацияда, топтық психотерапияда және әлеуметтік психологиялық тренингтерде қолданылады.

         Берілген 128 пікірдің қайсысы сіздің  өзіңіз туралы ойыңызға сәйкес келеді қасына «+» белгісін, сәйкес келмесе «-« белгісін қойыңыз.

         Қоршағандарға қатынас типтері:

1.     Авторитарлы

         13-16 ұпай диктаторлық,  өктем, диспатиялық мінез, тұлғаның күшті типі, тпотың іс-әрекетінің   барлық түрлерінде лидерлікте болады. Барлығын үйретеді, оқытады,  барлығында өз пікірне сүйенуге талпынады, басқалардың  кеңестерін қабылдай алмайды. Қоршағандар бұл өктемділікті байқап мойындайды.

         9-12 ұпай. Доминантты, қуатты, құзыретті, авторитетті лидер, барлық істе  табысты кеңес беруді ұнатады, өзіне силаушылықты талап етеді.

         0-8 ұпай. Өзіне сенімді адам, бірақ міндетті түрде лидер емес,  табанды, шыдамды.

         2. Өзімшіл

13-16 – тәуелсіз,  өзін жақсы көреді, барлығымен бірге болуға тырысады, бірақ өзін оқшау ұстайды. Өзіне түскен ауыртпалықты басқаларға аударады, мақтаншақ, өзіне риза, асқақтаушы.

0-12 – эгоистік сипаттар, өзіне бағдар,  күншілдікке бейімділік.

         3. Агрессивтілік

13-16 – қоршағандарға қатынасы бойынша қатаң және жауласушылық, шалт мінезді, агрессивтілік асоциалды мінез-құлыққа дейін жетілуі мүмкін.

9-12 – талап қоюшы бірбеткей, ашық, басқаларға баға беруде қатаң және шалт, көнбейтін барлығына қоршағандарды кінәләуші, тітіркенгіш, кекетушілігі басым.

0-8 – тікбақай, табанды, шыдамды және қуатты.

         4. Секемшіл

13-16 – қатаң және жауласқан әлемге шеттелген қатынаста, секемшіл, өкпелегіш, барлығына күмәншіл, кек сақтаушы, үнемі басқаларға шағым жасаушы, үнемі  барлығына риза емес (мінез-құлықтың шизоидты типі)

9-12 – сыншыл қарым-қатынасқа түспеуші,  өзіне сенімсіздіктің әсерінен  интерперсоналды байланысқа түсуде қиыншылықтар кешеді, тұйық, адамдардан көңілі қалған, жабық, өзінің негативизімін вербалды агрессияда көрсетеді;

0-8 – барлық әлеуметтік құбылысатрға және қоршаған адамдарға сындық қатынастар.

         5 Бағынушылық

13-16 – бағынушы, өзін төмендетуге бейім, ерігі әлсіз,  барлығына әркезде жол беруге бейім, өзін үнемі соңғы орынға қояды, өзіне кінә тағады,  белсенді емес, күшті біреуден тірек іздейді.

9-12 – ұялшақ, жасық, тез ұялады, жағдайды есепке алмай күштілерге бағынуға бейім;

0-8 -  қарапайым, жасық, жол беруші,  эмоционалды ұстамды, бағынуға бейім, өз пікірі жоқ, өз міндеттерін  адал орындайды.

         6. Тәуелділік

13-16 - өзіне күрт сенімсіз,  жабысқақ қорқыныштарға – қауіптенушілікке ие, кез келген  себептерге мазасызданады, сондықтан басқалардың пікірен тәуелді.

9-12 – тіл алғыш, қорқақ, көмексіз, қарсылық көрсете алмайды, үнемі басқалардікі  дұрыс деген пікірде;

0-8 – комформды, жұмсақ,  көмек пен кеңесті күтуші,  қоршағандарға таңқалушылыққа бейім, сыпайы.

         7. Достықты сүюші.

9-16 – достықты сүюші және барлығымен  кішіпейіл, түсінікке және әлеуметтік қолдауға бағытталған. Барлығын талаптарын қанағаттандыруға талпынады, жағдайды есепке алмай барлығы  үшін жақсы болғысы келеді. Микротоптың мақсаттарына  талпынады, жақсы дамыған ығыстыру және басу механизмдері бар, эмоционалды лобильді тип.

0-8 -  қызметтестікке бейім,  мәселелрді шешге және қақтығыстық жағдайларда компромисті және  майыспалылы, қоршағандардың пікірлерімен келісуге тырысады. Саналы түрде камформды.  Адамдармен қатынаста жақсы рең  шарттарын, ережелерін және принциптерін сақтайды. Топ мақсаттарына жетуде инициативті энтузиаст, көмектесуге талпынады, зейін орталығында болғанды ұнатады,  қарым-қатынасқа жеңіл түседі.

         8. Альтруистік.

9-16 – аса жауапкершіл, өз қығыушылықтарын құрбан етеді. Барлығына көмектесуге тырысады. Қоршағандарға аса белсенді қатынаста. Басқалар үшін өзіне жауапкершілік алады.

0-8 – адамдарға қатынаста жауапкершіл, жұмсақ, мейірімді,  адамдарға эмоционалды қатынаста жан ашықрлық, симпатия, қамқорлық, мейірімділік көрсетеді. Қоршағандарды тыныштандыра және  сергектендіре алады. Риасыз және ықыласты.

 

 

 

Тұлғаны зерттеуге бағытталған әдістемелер

Жеке тұлғаны көп факторлы     зерттеу                                                                                   (Р.Кэттел)

Мақсаты: бұл сауалнама жеке тұлғаға арналған он алты факторды зерттеуге арналған  және конституционалды  факторлар болып саналатын жеке тұлға қасиеттері жайлы көп ақпарат береді.

Бұл сауалнама 187 сұрақтан тұрады. (8-11 сыныптар аралығында). Зерттеуші тіркеу бланкісіне «жоқ», «иә», «білмеймін» деген жауап варианттарының бірін жазу ұсынылады.

Нұсқау: сізге бірнеше сұрақтарға жауап беру ұсынылады. Мұның мақсаты сіздің мінезіңіз, қызығушылықтарыңыз бен склонность анықтауға араналған. Мұнда дұрыс және дұрыс емес деп жауап беретін сұрақтар жоқ. Сұрақтарға әр түрлі зерттелінушілер өз ерекшелігіне байланысты жауап береді. Егерде сіз өзіңіздің әр-түрлі жағдайдағы мінезіңізді сипаттайтын ерекшеліктер жайлы ұсыныстар  мен мағлұмат алғыңыз келсе, сұрақтарға нақты және шынайы жауап беруге тырысыңыз. Сұрақтарға жауап бере отыра сіз берілген үш варианттың біреуін таңдайсыз. Бланкідегі жауап саны сұрақ санына сәйкес келу керек. «а» вариантын таңдай отыра, сол жақ квадратты белгілейсіз, «в» вариантын таңдасаңыз ортаңғы, «с» вариантын таңдасаңыз оң жақтағы квадратты таңдайсыз.

Жауап бере отырып,есте сақтаңыз:

·     сұрақтар өте қысқа. Сондықтан сұрақ мазмұнына қарай жалпы көз алдыңызға елестетіп, әр-бір кішкене нәрсеге тоқталмаңыз.

·     ойлануға уақытты көп жібермеңіз. Қандай шынайы жауап ойыңызға келді, солай жауап беріңіз.

·     бірнеше сұраққа1 минут ішінде жауап беруге тырысыңыз. Сонда сіз 35 минут ішінде тестке жауап беруді аяқтайсыз.

·     ойда жоқта есіңізге келген, айқын емес жауаптардан қашуға тырысыңыз.

·     ешқандай сұрақты жібермеңіз. Міндетті түрде  барлық сұраққа жауап беру керек.

·     кейбір сұрақтарды өзіңіздің мінезіңізге байласныстыруға болмайтын жағдайлар кездессе, неғұрлым жуықтау жауптар беруге тырысыңыз. өз жауаптарыңызбен жақсы көрінуге тырыспаңыз. өз ойыңызды еркін түрде көрсетіңіз.

 

                         Сауалнама мәтіні.

1.   Мен жаңа оқыған нұсқауды жақсы түсіндім.

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

2. Мен әр-бір сұраққа мүмкіншілігінше шынайы жауап беруге тырысамын.

А)иә

В)сенімді емеспін

С) жоқ

3. Мен кей уақытта ......... орналасқан үйде тұрғанды қалар едім.) қала шетіндегі аймақта

В) осыған ұқсас бір жерде

С) алыстағы орманда жалғыз орналасқан

4.Өз қиыншылықтарымды жеңуге менде жеткілікті күш бар деп санаймын.

А) әрқашан

В) кей-кезде

С) сирек

5. мен жабайы аңдарды көргенде, тіпті олар мықты торда тұрсада мазасызданамын:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

6. Мен басқалар айтқан сындар мен ескертулерге өз-өзімді ұстаймын:

А) иә

В) кей-кезде

С) жоқ

7.Егер мен өзімнің ойымды дұрыс деп санасам, кейбір адамдарға өте өткір сындар айтамын:

А) ылғи да, үйреншікті

В) анда-санда

С) ешқашан

8. Маған эстрадалық музыкаға қарағанда, классикалық музыка ұнайды:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

9. Егер көрші балалардың төбелесіп жатқанын көрсем, мен:

А) өздері ішінара келісуге мүмкіншілк бере едім

В) сенімді емеспін

С) оларды сөгер едім

10. Адамдармен қарым-қатынаста мен:

А) сөзге дайындықпен араласамын

В) орташа түрде, осыған ұқсас

С) тыныш қана бір жақта тұрғанды қалаймын.

11. Менің ойымша ең қызықты ........ болу:

А) инженер-құрылысшы

В) сенімді емеспін

С) драматург

12. Мен  көшеде адамдар ұрысысып жатқанда емес, художниктің суретін тамашалауға тоқтар едім:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

13. Мен мақтанып өздерін жоғары санағандарына қарамай, өзінше болған адамдар мен тіл табыса аламын:

А) иә

В) осыған ұқса, мүмкін

С) жоқ

14. адамның бет-әлпетіне қарап оның көңілсіз екенін көруге болады:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

15. Егер демалыстар жалғасымды болып және оны әркім орындауға міндетті болса жақсы болар еді:

А) келісемін

В) сенімді емеспін

С) келіспеймін

16. Мен төмен деңгейдегі, бірақ еңбекақысы тұрақты жұмысқа қарағанда, жоғары деңгейдегі, бірақ еңбекақысы төмен қызметті қалар едім.

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

17. Мен өз сезімдерім туралы айтамын, егер:

А) бұл егер өте қажет болса

В) мүмкін, осыған ұқсас

С) егер мүмкіншілік болса, айтуға болады.

18. Кей - кездері менде белгісіз себептермен аяқ-асты қорқыныш сезімдері мен қауіптену сезімдері пайда болады:

А) иә

В) мүмкін, осыған ұқсас

С) жоқ

19. Егер мені кінасыз нәрсеге жазықсыз сынаса, мен:

А) өзіндік кіна сезімін сезінбеймін

В) осыған ұқсас

С)  сонда да өзімді кіналы сезінемін.

20. Ақшаға барлығын сатып алуға болады:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

21. Менің шешімім негізінде .... байланысты:

А) жүрекпен

В) жүрек пен ақыл-ой бірдей деңгейде

С) ойым

22. Егер адамдар бір-біріне көбірек сенім артатын болса, олар неғұрлым бақыттырақ болар еді:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

23. Кей кездері мен айнаға қарағанда оң жақпен, сол жақты айыру маған қиынға түседі:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

24. Сөйлесу үстінде мен қалаймын:

А) мен өз басыма келген ойларды бірден барлығын айтуға талпынамын.

В) осыған ұқсас, мүмкін

С) алдымен өз ойларымды реттеп аламын.

25. Егер мен бір нәрсе қатты ренжісемін, одан кейін мен өз-өзіме тез келемін:

А) иә

В) осыған ұқсас

С)жоқ

26. жұмыс уақыты мен еңбекақысы бірдей болатын болса, онда ....... болып жұмыс істеген қызықты болар еді:

А) шебер немесе аспазшы

В) сенімді емеспін

С) жақсы бір дәмханада офицант

27. Қоғамдық жауапты адамдар қатарына мені таңдады:

А) өте сирек

В) кей-кездері

С) өте көп рет

28. Күрек күреу деген мағынаға жататын болса, пышақ ...... деген мағынаны береді:

А) жүзді

В) кесу

С) көрсету

29. Кей кездерде менің ойымнан бір ой шықпай қоятын болса, маған ұйықтау ауыр тиеді:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

30.Өз өмірімде мен әрқашан алдыма қойған мақсатқа жетемін:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

31. Ескі заңдарды алып тастау керек:

А) терең негізгі талқылаудан кейін

В) сенімді емеспін

С) тезірек алу керек.

32. Егер маған өте тез қимылды қажет ететін жұмысты орындау керек болса, және менің нәтижеме адамдар өмірі тәуелді болса, мен өзімді-өзім жаман сезінемін:

А) дұрыс

В) осыған ұқсас,мүмкін

С) дұрыс емес

33. Менің көптеген таныстарым мені қызықты, әңгімешіл деп санайды:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

34. Епсіз, ебедейсіз адамдарды көргенде, мен:

А) олар қалай болса, мен солай қабылдаймын

В) осыған ұқсас, мүмкін

С) оларға жиіркене қараймын

35. Егер маған аяқ астынан бір топ адам зейін аударып қалса, мен өзімді бір түрлі сезінемін:

А) иә

В) мүмкін

С)жоқ

36. Маған бір топ адамдар кешінде, қонақта, биде болу өте ұнайды:

А) иә

В) мүмкін

С) жоқ

37. Мектепте мен ..... қалаймын:

А) ән айту және музыкамен айналысқанды

В) мүмкін, осыған ұқсас

С) бір нәрсені құйып жасау немесе шеберханада жұмыс істегенді

38. Егер мені бір жерге басшы ретінде тағайындаса, мен өзімнің шығарған бұйрықтарымның орындалғанын қалаймын, әйтпесе мен бұл жұмыстан бас тартамын:

А) иә

В) кей-кезде

С) жоқ

39. Ата-аналардың ..... маңызды:

А) балаларға өз сезімдерін дамытуға көмектесуі

В) осыған ұқсас

С) балаларға өз сезімдерін ұстауға үйретулері

40. Мен топтық іс-әрекетке қатыса отырып, .............. қалар едім:

А) жұмыты ұйымдастыруды жақсартуға талпынуды

В) осыған ұқсас

С) ережелердің дұрыс сақталуы мен нәтижелерді қадағалауды

41. Уақыт өте келе менің қызықты физикалық қызметке деген қажеттілігім шыға бастайды:

А) иә

В) мүмкін

С) жоқ

42.Мен дөрекі және қарсы келуге даяр тұратын адамдарға қарағанда, қарапайым, сыпайы адамдармен қарым-қатынас жасауды қалаймын:

А) иә

В) мүмкін

С) жоқ

43. Егер маған бір топ адамдар көзінше сын айтатын болса, мен өзімді унижать еткендей сезінемін:

А) дұрыс

В) мүмкін

С) дұрыс емес

44. Егер мені басқарма шақырса, онда мен:

А) жағдайды пайдаланып, маған қажетті нәрсені сұрауға тырысамын

В) осыған ұқсас, мүмкін

С) менің жұмысыммен байланысты қандайда бір жаман нәрсе деп қорқамын

45. Қазіргі уақытта талап етіледі:

А) қарапайым, салмақты, іскер адамдар

В) сенімді емеспін

С) керемет болашақты жоспарлайтын идеалистер

46. Бір шығарманы оқу барысында  мен автордың қай жердегі ойды маған сендіргісі келгенін байқап қоямын:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

47. Кішкентай кезімде мен бірқатар спорттық жарыстарға қатысқанмын:

А) кей-кездері

В) осыған ұқсас

С) жоқ

48. Мен әрқашан өз комнатамда тәртіп сақтаймын, заттарым өз орындарында жиюлы тұрады:

А) иә

В) осыған ұқсас

С)жоқ

49.Егер мен күні бойғы өткен жағдайларды есіме алатын болсам, менде мазасыздық пен қысым сезімі пайда болады:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

50. Кей кездері менде, мен араласатын адамдар шынымен-ақ менің айтқандарыма қызығушылықпен қарайтынына күманданатын сезімдер болады:

А) иә

В) сенімді емеспін

С)жоқ

51. Егер маған таңдау керек болса, онда мен....... болар едім:

А) орманшы

В) сенімді емеспін

С) орта мектептің мұғалімі болар едім

52. Мейрамдар мен туған күндерде мен:

А) сыйлық бергенді ұнатамын

В) анық ештеме айта алмаймын

С) сыйлық берген жағымсыз жағдай деп есептеймін

53. «Шаршаған» адамның жұмысқа қарым-қатынасы, «өркөкірек» адамның жұмысқа қарым-қатынасындай болады:

А) «күлу»

В) «сәттілік»

С) «бақыттылық»

54. Төмендегі заттардың қайсысы негізі жағынан қалған екеуінен ерекшеленеді:

А) шырақ

В) ай

С) электр жарығы                   

55. Мені достарым...... сатып кетті:

А) өте сирек

В) кей-кезде

С) өте жиі

56. Мені басқа адамдардан жоғары деңгейде көрсететін, қасиетім бар:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

57. Егер менің көңіл-күйім жоқ болатын болса, мен оны ешкімге сездірмеуге тырысамын:

А) дұрыс

В) осыған ұқсас

С) дұрыс емес

58. Мен ойын сауық, көңіл көтеретін шараларға баруға бейіммін:

А) аптасына бір реттен де көбірек

В) аптасына бір рет

С) аптасына бір реттен де аз

59. Менің ойымша мінез-құлық, жүріс-тұрыстағы ережелерге деген сыйламдылық пен манераларға қарағанда, тәуелсіз, біреудің айтуынсыз жүру мүмкіншілігі маңызды:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

60. Мен жасы үлкен, тәжірибесібар, құзіреттілігі жоғары адамдар отыратын болса, көп сөйлемеймін:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

61. Маған үлкен топ алдында сөйлеу қиынға соғады:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

62. Егер мен  таныс емес жерде қалатын болсам, мен өзіме жақсы бағдар жасай аламын (маған батыс, шығыс, оңтүстік, солтүстіктің қайда екенін айту оңай)

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ                    

63. Егер маған біреу ренжитін болса, онда мен:

А) оны сабырландыруға тырысамын

В) осыған ұқсас

С) абыржимын, ашуланамын

64. Егер мен әділетсіздікпен кездесетін болсам, мен оған әсер етуден қарағанда, ұмытуды жөн деп санаймын:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

65. Менің есімде жансыз, тривиалды заттар, мысалы, дүкен, көшелердің атары жиі ұмытылады:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

66. Маған жануарлар операциясы мен оларды емдеу, жалпы ветеринар өмірі ұнар еді:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ                   

67. Мен басқа адамдар сияқты асты әрқашан ұқыпты, дәмін келтіріп ішпеймін:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

68. Менде кей-кездері ешкімді көргім келмейтін көңіл-күй болатын кездер болады:

А) өте сирек

В) осыған ұқсас

С) өте жиі

69. Кей-кездері мені дауысыңда және манераңда қозушылық бар деп ескертіп жатады:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

70. Бала кезімде, егер мен ата-аналарыммен өз ойымды айтып келіспей жатсам, мен:

А) мен өз ойымды қалдырамын

В) осыған ұқсас

С) олардың дәрежесіне байланысты келісіп жатамын

71. Мен басқалармен бірлескен жұмысқа қарағанда, мен өздік жұмыспен айналысқанды жақсы көремін:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

72. Маған аты шулы сәттілік пен атақ-дәрежеге қарағанда, өз жаныма жақын қарапайым, садмақты өмір неғұрлым көбірек үнайды:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес                  

73. Көп жағдайларда мен өзімді ер жеткен адам ретінде сезінемін:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

74. Кей-бір адамдардың маған айтатын ескертулері маған көмек болудың орнына, көңіл-күйімді түсіреді:

А) жиі

В) кей-кездері

С) ешқашан

75. Мен өз сезімдерімнің көрінуін басқаруға қабілеттімін:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

76. Мен қолайлы бір зат жасап шығаруды бастамас бұрын, мен............. қалаймын:

А) оны лабараторияда өңдегенді

В) осыған ұқсас

С) оның практикалық ұйымдастырылуымен айналысар едім

77. Таң қалушылық біртүрліге жататындай, қорқыныш та ............ жатады:

А) батыл

В) мазасыздық

С) қорқынышты

78. Төмендегі бөлімдердің қайсысы екеуінен ерекшелінеді:

А) 7/3

В) 3/6

С) 3/11

79. Кей бір адамдар мені түсінбей қашқалақтайтындай көрінеді, бірақ мен мұның себебін білмеймін:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

80. Кей бір адамдардаң маған қарым-қатынасы менің  мейірімді ықыласыма сәйкес келмейді:

А) жиі

В) анда-санда

С) ешқашан

81. Мәдениетсіз сөздерді қолдану мен үшін өте жағымсыз болып саналады:

А) иә    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

82. Менің басқа адамадарға қарағанда достарым аз:

А) иә    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

83. Маған қарым-қатынас жасап, сөйлейтін адамдар жоқ жерде болу ұнамайды:

А) дұрыс    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

84. Мені адамдар жақсы адам деп санағанмен, кей-кездері олақ деп ойлаулары мүмкін:

А) иә    

В) сенімді емеспін

С) жоқ

85. Үлкен топтың алдына шығып сөйлеген кездегі қобалжуды, мен............ өткердім:

А) өте жиі    

В) кей-кездері

С) жоқ

86. Егер мен үлкен топ адамдарының арасында болатын болсам, үндемей, сөзді басқаға беремін:

А) иә    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

87. Мен........... оығанды қалар едім:

А) Әскери және саяси күрестердің шынайы бейнеленуін    

В) осыған ұқсас

С) әр-түрлі сезімдер мен қиялдарға толы романдарды

88. Егер мені басқа адамдар басқарғысы келсе, онда мен керісінше жасаймын:

А) иә    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

89. Маған басқарма және жанұя мүшелері сөгіс жасайды, егер менде бұған шынымен-ақ себеп бар болатын болса:

А) дұрыс    

В) осыған ұқсас

С) дұрыс емес

90. Көшелерде немесе дүкендерде адамдардың бір-біріне ұзақ қадала қараулары маған ұнамайды:

А) иә     

В) осыған ұқсас

С) жоқ

91. Ұзақ сапар кезінде ................ мен қалар едім:

А) маңызды, бірақ қызықты кітап оқығанды    

В) анық білмеймін

С) жолсеріктің біреуімен әңгіме-дүкен құрып сөйлескенді

92. Қауіп төндіретін кейбір жағдайларда, мен, бұл қаншалықты мәдениетсіз және тыныштықты бұзсада, қатты сөйлеймін:

А) иә   

В) сенімді емеспін

С) жоқ

93. Егер менің таныстарым маған жаман қарым-қатынаста болып, маған деген жағымсыз қылықтарын көрсететін болса, онда:

А) бұл маған мүлдем әсер етпейді   

В) осыған ұқсас

С) менің көңіл-күйім бұзылады:

94. Мені мақтап мен туралы жақсы комплименттер айтып жататын болса, мен ұяламын:

А) иә     

В) осыған ұқсас

С) жоқ

95. Мен .............  жұмысты қалар едім:

А) тұрақты еңбекақысымен    

В) осыған ұқсас

С) менің өзімді көрсетуіме байланысты, және соған тәуелді еңбекақысымен

96. Мен ақпаратты болу үшін, мәліметтерді ......... аламын:

А) адамдармен қарым-қатынаста     

В) осыған ұқсас

С) әдебиеттерден

97. Маған қоғамдық жұмыстарға белсене қатысқан ұнайды:

А)иә    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

98. Мен орындалған жұмысқа тек қана оның әр-бір ұсақ түйегіне дейін көңіл аударылғаннан кейін қанағаттанамын:

А) дұрыс     

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

99. Маған тіпті мәнсіз сәтсіздіктер қатты әсер етеді:

А) иә    

В) осыған ұқсас

С) жоқ

100. Менің ұйқым тыныш. Мен ешқашан түсімде жүріп немесе сөйлеп көрген емеспін:

А) иә    

В) сенімді емеспін

С) жоқ

101. Мен үшін мынадай жұмыс қызық, егер:

А) адамдармен көп қарым-қатынаста болса     

В) осыған ұқсас

С) әр түрлі есеп жазбалармен жұмыс жасаса

102. Өлшем ұзындыққа қалай жуық болса,  өтірікші де ............ жуық:

А) түрме    

В) бұзу

С) ұрлау

103. «АВ» қалай «ГВ» жуық болса, «СР» да ...... жуық:

А) «ПО»    

В) «ОП»

С) «ТУ»

104. Егер адамдар өздерін ақылсыз ұстайтын болса, онда мен:

А) үндемеймін    

В) сенімді емеспін

С) өзімнің ойымды айтып тастаймын

105. Егер мен мүзыка тыңдап отырғанда басқа біреу қатты сөйлейтін болса, мен:

А) оған мән бермей, тек қана музыканы тыңдап отыра аламын    

В) осыған ұқсас

С) бұл менің қанағаттануымды бұзып, маған кедергі келтіретінін сеземін:

106. Мені бұлай сипаттауға болады:

А) қарапайым және сыпайы    

В) осыған ұқсас

С) энергиялы

107. Қоғамдық шараларға мен тек қатысу керек қана болса, мен қатысамын, басқа уақытта мен олардан қашамын:

А) иә    

В) сенімді емеспін

С) жоқ

108. Әрқашан оптимист болып, сәттілікті тосып отырғанға қарағанда, өте сақ болып, жақсылықты тоспау әлдеқайда артық деп ойлаймын:

А) дұрыс    

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

109. Мен өз жұмыстарымның қиыншылықтарын ойлай отырып, мен:

А) қиыншылыққа кездескенше, барлығын алдын-ала ойлап, жоспарлауға тырысамын    

В) осыған ұқсас

С) қиыншылықтар қай кезде шықса да, мен олармен жұмыс жасай аламын деп есептеймін

110. Әр-түрлі қоғамдық іс шараларда маған басқа адамдармен қарым-қатынасқа түсу оңай:

А) дұрыс     

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

111. Егер бір адамдарды бір қызмет жасауға көндіруге дипломатия мен іскерлік керек болса, әдетте менің көмегімді сұрайды:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

112. Маған қызықты:

А) жастарға мандық таңдауға көмек беретін консультант болу

В) осыған ұқсас

С) техникалық мекеменің бастығы болу

113. Егер бір адам өзін әділетсіз және дөрекі ұстаса, бұл қандай жамандыққа әкелсе де мен оның бетіне барлығын айтып тастағанды жөн көремін:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

114. Кей-кездері мен қалжың үшін жоқ сөздерді, адамдарды тексеру үшін, олар маған не айтар екен деп айтамын

А) иә

В) сенімді емспін

С) жоқ

115. Маған драма, театр, концерт аймақтарындағы баспа сыншылы болған ұнайды:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

116. Менде жиналыстарда отырған кезде ешқашан қаламмен бір сурет салу немесе бір нәрсені қозғалтып ойнау деген болмайды:

А) дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

117. Егер маған біреу дұрыс емес нәрсе айтып тұрған болса, мен ол туралы шұғыл түрде былай ойлар едім:

А) «ол-өтірікші»

В) «сенімді емеспін»

С) «менімше ол бұл мәселе туралы дұрыс ақпараттанбаған»

118. Мен ешқандай жаман нәрсе істемесем дағы, мені бір жаза тосып тұрғандай сезінемін:

А) өте жиі

В) кей-кездері

С) ешқашан

119. Аурудың барлығы психикалық факторлар, және сонымен қатар физикалық факторлардың әсерінен болады деген тұжырым тым күшті көтерідіп айтылған;

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

120. Әр-түрлі дәстүрлі ырым-жырымдар, салтанаттардың ұлылығын сақтап, қадір тұтуымыз керек:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

121. Мен үшін басқа адамдардың «іс-әрекеті бір түрлі» деген мен туралы ойлары мазасыздандырады:

А) өте қатты 

В)  көп емес

С) мүлдем ол туралы ойламаймын

122. Мен қандайды бір істі орындап бастағанда, мен ......... жұмыс жасағанды қалар едім:

А) топ құрамында  

В) сенімді емеспін

С) басқалардан тыс, тек өзім жұмыс жасағанды

123. Мен кей-кездері өзіме деген аяныш сезімінен арылу өте қиынға соғатын уақыттар болады:

А) өте жиі  

В) кей-кездері

С) ешқашан

124. Менің басқа адамдарға жылдам ренжуім жиі болады:

А) иә   

В) сенімді емеспін

С) жоқ

125.Өзімнің ескі әдеттерімді тастап, оларға қайта оралмау-мен үшін ешқандай қиындық тудармайды:

А) иә  

В) сенімді емеспін

С) жоқ

126. Егер берілетін еңбекақылар бірдей болатын болса, онда мен .......... қалар едім:

А) адвокат болғанды   

В) сенімді емеспін

С) ұшқыш немесе бір кеменің капитаны

127. Жақсылық қалай жамандыққа жақын болса, мағынасы жағынан «баяу» ...... сөзіне жақын болады:

А) тез  

В) өте жақсы

С) сондай жылдам

128. Төменде келтірілген қосылмдардың қайсысы мына бір әріптік тізбекті жалғастыра алады: РООООРРОООРРР.......

А) ОРРР  

В) ООРР

С) РОООО

129. Егер мен жоспарлаған, мен үміттенген жұмыстарды іске асыратын уақыт келетін болса, менің оны орындауға ниетімнің жоғалғанын     байқаймын:

А) дұрыс 

В) осыған ұқсас

С) дұрыс емес

130. Мен ешқандай шуға зейінімді аудармай жұмысымды жалғастыра бере аламын:

А) иә  

В) осыған ұқсас

С) жоқ

131. Мен басқа адамдарға олар менен сұрамаса да , мен үшін маңызды нәрселерді айта беремін:

А) иә  

В) осыған ұқсас

С) жоқ

132. Мен бос уақытымның көп мөлшерін достарыммен өткен қызықтарды еске алумен өткіземін:

А) иә   

В) осыған ұқсас

С) жоқ

133. Мен қалжың, күлкі, көңілділік үшін неше түрлі қауіпті, батылдықты талап ететін іс-әрекеттер жасауға барамын:

А) иә  

В) сенімді емеспін

С) жоқ

134. Жиналмай жатқан бөлме маған жаман әсер етеді:

А) иә  

В) осыған ұқсас

С) жоқ

135. Мен өзімді қарым-қатынасқа жақсы, ашық адаммын деп санаймын:

А) иә  

В) осыған ұқсас

С) жоқ

136. Қарым-қатынаста мен:

А) өз сезімдерімді еркін көрсетемін  

В) осыған ұқсас

С) өз уайым қайғыларымды іште сақтаймын

137. Мен ........ музыканы жақсы көремін:

А) өте жеңіл, әсерлі  

В) осыған ұқсас

С) сезімтал

138. Жақсы жаслған қарудың әдемілігіе қарағанда, мені поэма әдемілігі сүйсіндіреді:

А) иә   

В) сенімді емеспін

С) жоқ

139. Егер менің сәтсіз айтылған ескертуім, көпшілікпен ескерілмей қалса, мен:

А) бұл жағдаймен келісемін  

В) осыған ұқсас

С) оны тағы бір естуге басқа дамдарға мүмкіншлік беремін

140. Маған фотокорреспондент болып жұмыс жасған ұнар еді:

А) иә   

В) сенімді емеспін

С) жоқ

141. Басқа бөгде адамдармен қарым-қатынаста қауіптену керек, өйткені олардан бір нәрсе жұқтыруымыз мүмкін:

А) иә  

В) сенімді емеспін

С) жоқ

142. Өз елімізден тыс саяхатқа шыққанда мен өз маршрутыммен жүргенді емес, экскурсовод  басшылығымен жүргенді қалар едім:

А) иә  

В) сенімді емеспін

С) жоқ

143. Мені еңбекқор, қайсар, бірақ сәтсіздікке көп ұшырайды деп санау әділетті деп ойлаймын:

А) иә  

В) сенімді емеспін

С) жоқ

144. Мені ңжақсы қарым-қатынасымды басқалар өз қызығушылқтарына пайдаланып жатас мен оған ренжімеймін, және одан кейін ұмытып та кетемін:

А) дұрыс  

В) осыған ұқсас

С) дұрыс емес

145. Егер қандай да бір сұрақ төңірегінде қатысушылардың арасында жанжалдар туып жатса, мен .......... қалар едім:

А) кім жеңеді, соны көргенді   

В) осыған ұқсас

С) бұл жанжал екі жақтың бір ортақ ойға келуімен аяқталуын

146. Мен ешкімнің көмегінсіз жұмысымның барлығын өзім жоспарлағанды қалар едім:

А) иә  

В) осыған ұқсас

С) жоқ

147. Кей-кездері қызғаныш сезімі менің іс-әрекетіме қатты әсер етеді:

А) иә  

В) сенімді емеспін

С) жоқ

148. Мен бастықтың әрқашан дұрыс бола бермейтінін білемін, бірақ сонда да оның бастық болуға құқығы барына сенемін:

А) иә

В сенімді емеспін

С) жоқ

149. Егер мен алдымдағы істелетін нәрселер туралы ойласам, менде қандайда бір қысымдық туады:

А) иә

В) кей-кездері

С)   жоқ

150. Ойын барысында көрермендер маған айғайлайтын болса, мен оларға көп мән бермеймін:

А) дұрыс

В) осыған ұқсас

С)   дұрыс емес

151. Маған ............ болған қызықты:

А) художник

В) сенімді емеспін

С) мәдени шараларды ұйымдастырушы

152. Төмендегі бір сөздің қайсысы қалған екеуіне мағынасы бойынша жатпайды:

А) әрқайсысы (любые)

В) тек біреулері ғана (некоторые)

С) барлығы  (большинство)

153. «Алау» сөзі «ыстық» сөзіне қалай жақын болса, «роза» сөзі де ..... сөзіне мағынасы жағынан жақын:

А) шип

В) әдемі жапырақшалар

С)  аромат

154. Маған ұйықтауға кедергі болатын анық түстер көретін кездер болады:

А) өте жиі

В) кей-кездері

С)   ешқашан болып көрген емес

155. Егер қандай да бір сәттілікке жетуге бірқатар маңызды кедергілер тұратын болса, мен сонда да талаптанып көремін:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ

156. Егер мен бір қандай да бір жұмысты бастағалы жатқан адамдар тобының арасында қалатын болсам, мен қаелайда солардың басшысы болып қалатын кездер болады:

А) иә

В) сенімді емеспін

С) жоқ 

157. Маған бірден көзге түсетін, дараландырып тұратын киімге қарағанда, қарапайым киіммен салмақты болып жүрген ұнайды:

А)дұрыс

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

158. Маған шулы топтың арасында кештерді өткізгенге қарағанда, тыныш ғана өзімнің сүйікті ісіммен айналысқан ұнайды:

А) дұрыс  

В) сенімді емеспін

С) дұрыс емес

159. Қандай қажет болар деп ойлағанмен, мен басқалардың айтқан ақыл кеңестеріне зейін аудармаймын:

А) кей-кездері

В) мүмкін ешқашан

С)   ешқашан

160. Мен өзімнің жүріс-тұрыс, мінез-құлқымда жалпыға белгілі ережелерді ұстанғанды жөн көремін:

А) иә

В) осыған ұқсас

С)   жоқ

161. Мен жұмыс істеп жатқанда қарап тұрғанды ұнатпаймын:

А) иә

В) осыған ұқсас

С) жоқ

162. Кей-кездері өз дәлел тұжырымдарыммен нәтижеге жетпей жатсам, күш көрсетуге тура келеді:

А) дұрыс

В) осыған ұқсас

С)   дұрыс емес

163. Мен мектепте ........... қалаймын:

А) орыс тілі және әдебиеті

В) снімді емеспін

С)  математика және арифметика

164. Маған кей-кездері ешқандай себепсіз, көзіме қарап айтқан жағымсыз сөздер, өте қатты мазасыздандырады:

А) иә

В) сенімді емеспін

С)   жоқ

165. Жалпы қабылданған ережелер мен дәстүрлерге сүйене отырып қарапайым адамдар арасындағы айтылатын   әңгімелер:

А) өте жиі мазмұнды және қызықты болып келеді

В) осыған ұқсас

С)   олар әр-бір ұсақ-түйекке тоқталатындықтан мені көп қызықтырмайды

166. Кей бір заттар мені соншалықты ашуландырады, тіпті мен ол тақырыптар жайлы айтқым келмейді:

А) иә

В) осыған ұқсас

С)   жоқ

167. Тәрбиелеуде маңыздысы:

А) балаға жеткілікті махаббатпен қару

В) осыған ұқсас

С)   өмірге деген көзқарасында, қарым-қатынасында бірқатар маңызды дағдыларғүйрету

168. Мені басқа адамдар тағдырдың ешқандай соққысына мойымайтын салмақты, қарапайым адам деп санайды:

А) иә

В) осыған ұқсас

С)   жоқ

169. Менің ойымша қоғам ескіден қалған дәстүрлер мен дағыдыларды тастап, ақылдылықпен басшылық жасау керек:

А) иә

В) сенімді емеспін

С)   жоқ

170. Менің ойымша қазіргі өмірде .............. сұрақтарды шешкен маңызды:

А) адамгершілікке байланысты сұрақтар

В) сенімді емеспін

С) әлемдегі елдер арасындағы қақтығыстар

171. Мен материалды жақсы меңгеремін:

А) жақсы жазылған кітапты оқи отырып

В)осыған ұқсас

С) сұрақтарды талқылауға қатыса отырып  

172. Мен жазылған, айтылатын ережелер бойынша емес, өз жолыммен жүргенді қалаймын:

А)дұрыс 

 В)сенімді емеспін

 С)дұрыс емес

173. Мен қандай да бір аргумент айтпас бұрын, өзімдікі дұрыс па жоқ па тексеріп алғанды ұнатамын:

А) әрқашан

В) әдетте

 С) егер бұл мақсат бағдарланған болса

174. Ешқандай мәнділігі жоқ болса да кей-бір ұсақ түйектер менің жуйке-жүйемді қоздырады:

А) иә

В) осыған ұқсас

 С)жоқ

175. Кей бір жағдайлар әсерімен мен артынан өкінетін нәрселерді айтып қоямын:

А) дұрыс емес

В) сенімді емеспін

 С) дұрыс

176. Егер менің басшылық іс-әрекетке қатысуымды сұраса, онда мен:

А) келісер едім

В) сенімді емеспін

 С) менің қолым бос емес деп сыпайы түрде бас тартар едім

177. Төмендегі бір сөздің қайсысы қалған екеуіне жатпайды:

А) кең

В) зигзаобразный

 С) тура

178. «Жуық арада» сөзі «ешқашан» сөзіне қалай мағынасы жағынан жақын болса, «жақын» сөзі де ........ сөзіне жақын:

А) ешқайда жоқ

В) алыс

 С) бір жерде

179. Егер мен қоғам ортасында жүріп қандай да бір ережелерді бұзсам, мен ол туралы тез ұмытып кетемін:

А) иә

В) осыған ұқсас

 С) жоқ

180. Мені басқа адамдар қандай да бір мәселені шешу барысында әдетте басына бірінші идея келетін адам деп санайды:

А) иә

В) сенімді емеспін

 С) жоқ 

181. Мен өзімді-өзім көрсете алуға қабілеттімін:

А) өз-өзіңді ұстайтын қиын жағдайларда

В) сенімді емеспін

 С) басқа дамдармен тіл табысу керек болатын болса

182. Мені энтузиазмы жоғары адам деп санайды:

А) иә

В) осыған ұқсас

 С) жоқ

183. Маған қандай қауіпті болса да, әр-түрлі өзгерістерді, ерекшеліктерді талап ететін жұмыс ұнайды:

А) иә

В) осыған ұқсас

 С) жоқ

184. Мен сондай талап қоюшы адаммын және барлығы дұрыс орындалғанын қадағалаймын:

А) дұрыс

В) осыған ұқсас

 С) дұрыс емес

185. Маған әділетті қарым-қатынасты, нақты дағдылар мен білімді талап ететін жұмыс ұнайды:

А) иә

В) осыған ұқсас

 С) жоқ

186. Мен әрқашан бос болмайтын энергиялы адамдартипіне жатамын:

А) иә

В) сенімді емеспін

 С) жоқ

187. Мен ешқандай сұрақ жібермей барлығына дұрыс жауап бергеніме сенімдімін:

А) иә

В) сенімді емеспін

 С) жоқ

 Өзін сезінуі, белсенділік, көңіл-күй» әдістемесі (САН)

Бұл әдістеме алғаш 1973 жылы И. М. Сеченов атындағы Мәскеулік медицина институтында В. А. Доскин, Н. А. Лаврентьев, В. Б. Шарай және М. П. Мирошников ғалымдарымен өңделіп, ұсынылған. Ғалымдар үш негізгі психоэмоционалды қалып, яғни өзін сезінуі, белсенділік, көңіл-күй әдістемесін өңдеуде қарама-қарсылық бағамен сипаттады. Алайда алынған мәліметтер, яғни өзін сезінуі, белсенділік, көңіл-күй жалпылама мінездеме болып табылады.

          Бұл әдәстеменің конструкторлы валидтілігі: дене температура, динамика, хронорефлексометрия көрсеткішін көрсетті және 300 студенттерді таңдап жүргізіліп, стандартизацияланған. Индивидуалды ерекшеліктерін көрсетуде, психофизиологиялық қызметте биологиялық ритмі мен психоэмоционалды  реакциясын бағалауда кең қолданылады.

         Әдістеме мақсаты: өзін сезінуі, белсенділігін, көңіл-күйін оперативті бағалау.

         Әдістеменің мәні зерттелінушіге көпдеңгейлі шкала бойынша өз жағдайын белгілеу және бұл шкала 3210123  индексінен тұрады.  Бұл индекстер 30 жұп сөздер мен қарама-қарсы 30 сөздерінің ортасында орналасқан.  Белсенділік, жылдамдылық, қозғалу қызметі; күш қуат, денсаулық өзін сезінуі; ал көңіл-күй эмоцианалды қалыпты сипаттайды.

        

Әдістеме нұсқауы зерттелінуші қазіргі жағдайдағы қалпын кесте бойынша 30 белгілі арқылы бейнелейді. Тек қазіргі жағдайдағы қалыпқа сәйкес келетін, қарама-қарсы 30 жұптан тұратын белгілерден таңдап белгілейді. Деңгейіне байланысты көрінетін сандарды таңбалау керек.

Өзін сезінуі, белсенділігі, көңіл-күйі

1	Өзін-өзі сезінуі жақсы	3 2 1 0 1 2 3	Өзін-өзі сезінуі нашар
2	Өзімді күшті сезінемін	3 2 1 0 1 2 3	Өзімді әлсіз сезінемін
3	Селқос	3 2 1 0 1 2 3	Белсенді
4	Аз қозғалғыштық	3 2 1 0 1 2 3	Қозғалғыштық
5	Көңілді	3 2 1 0 1 2 3	Көңілсіз
6	Көңіл-күйі жақсы	3 2 1 0 1 2 3	Көңіл-күйі төмен
7	Жұмысқа қабілетті	3 2 1 0 1 2 3	Жұмысқа қабілетсіз
8	Қуатты	3 2 1 0 1 2 3	Әлсіреу
9	Баяу	3 2 1 0 1 2 3	Жылдам
10	Салбыраңқы	3 2 1 0 1 2 3	Қайратты
11	Бақытты	3 2 1 0 1 2 3	Бақытсыз
12	Өмірге риза	3 2 1 0 1 2 3	Өмірге түңілу
13	Кернеу	3 2 1 0 1 2 3	Серігу
14	Дені сау	3 2 1 0 1 2 3	Аурушаң
15	Қызықпуашылық	3 2 1 0 1 2 3	Қызығушылық
16	Немқұрайлық	3 2 1 0 1 2 3	Абыржу
17	Қуаныш	3 2 1 0 1 2 3	Мұңды
18	Мәз-мейрам	3 2 1 0 1 2 3	Уайым
19	Демалу	3 2 1 0 1 2 3	Шаршаған
20	Жаңа	3 2 1 0 1 2 3	Ескі
21	Ұйқылы	3 2 1 0 1 2 3	Қозулы
22	Демалуға ықыласы	3 2 1 0 1 2 3	Жұмысқа ықыласы
23	Байсалды	3 2 1 0 1 2 3	Күйгелек
24	Оптимист	3 2 1 0 1 2 3	Пессимист
25	Төзімділік	3 2 1 0 1 2 3	Қажу
26	Тың	3 2 1 0 1 2 3	Босаң
27	Ойлауы төмен	3 2 1 0 1 2 3	Ойлау жоғары
28	Алаңғасар	3 2 1 0 1 2 3	Зейінділік
29	Үміті мол	3 2 1 0 1 2 3	Көңілі қалу
30	Көңілі толы	3 2 1 0  1 2 3	Көңілі толмау

Мәліметтерді өңдеуде, негативті жауаптарды есептегенде 1 балдан, позитивті  жауаптарды есептегенде 7 балдан бағалайды. Алайда, шкала полюстары үнемі өзгеріп отырады, бірақ жағымды жақтары әрқашан жоғары балл, ал жағымсыз жақтары төмен балл жинайды. Алған балдар үш категориядағы кілтпен сәйкесінше топтастырылады да, әрбіреуі бөлек-бөлек есептелінеді.

Өзін сезінуі: 1, 2, 7, 8, 13, 14, 19, 20, 25, 26

Белсенділік:  3, 4, 9, 10, 15, 16, 21, 22, 27, 28

Көңіл-күй:     5, 6, 11, 12, 17, 18, 23, 24, 29, 30

Алынған нәтиже әрбір категория бойынша 10-ға бөлінеді. Орта балл 4-ке тең. 4-тен жоғары баға зерттеушілердің сәтті жағдайына, ал 4-тен төмен болғанда керісінше сипатталынады. Орта баға 5,0-5,5 балл диапазонында болады.

 

«Тұлғаның жабығу сәтіндегі  өз мінез-құлқына

  баға беру» әдістемесі

Нұсқау: Сұраққа жауап бергенде он жақтағы сандардан өзіңіздің қалыпты жағдайыңызға сай келетін цифрларды дөңгелектен сызып қойыңыз.

Сұрақнама

1.  Мен болашағымның жарқындығына сенуге бейіммін 1,2,3,4.

2.   Кейінгі кезде көп нәрсе менің ашуыма тие береді. 1,2,3,4.

3.  Аз ғана жұмыстың өзі мені шаршатады. 1,2,3,4.

4.   Мен кезекті проблемалардың шешімін тез табамын. 1,2,3,4.

5.  Кейде бір түсініп болмас мазасыздықтан өзіме орын таппай кетемін

1,2,3,4 

6. Егер мен өлсем, менің өлімім айналамдағыларға тек жеңілдік әкеледі. 1,2,3,4

7.   Мен жақындарыма қажет екеніме сенімдімін. 1,2,3,4.

8.   Менің зеректігім мүлт кетпейді. 1,2,3,4.

9.   Маған өткен қуаныштың өзі ұнайды. 1,2,3,4.

10. Кейде тез  жылай саламын.1,2,3,4.

11. .Ішім ауырады. 1.2,3,4

12. Менің тағдырым өзімді толық қанағаттандырады. 1,2,3,4.

ІЗ.Тәбетім тайып көрген емес. 1,2,3,4

13.Жабығатын кездерім жиі болады. 1,2,3,4.

15.Тек қана таңертең (кешке) көңіл-күйім дұрыс болады. 1,2,3,4.

Іб.Мемде ұйқысыздық жиі болады. 1,2,3,4.

17.Соңғы уақытта жүдеп барамын. 1,2,3,4.

18.Өзім жақсы білетін дүние тез үйлесімін табады. 1,2,3,4.

19.Маған әдемі бейтаныс қыздардың (жігіттердің) суретін қарастыру

ұнайды. 1,2,3,4. 2

20.Кейде жүрегім себепсіз қағысын жиілетеді. 1,2,3.4.

Қорытынды

80-71 ұпай - жабығу деңгейі өте жоғары;

70-61 ұпай  - жабығу бар;

46- ұпайдан жоғары болса - жабығу белгілері бар, қатты мазасыздық

бар.

31-45 ұпай - орташа мазасыздану.

20-30 ұпай - жабығу белгілері мүлде жоқ, аздаған ғана мазалану бар.

 

Ч.Д. Спилберг және Ю.Л. Ханиннің «Реактивті және тұлға мазасыздық деңгейін анықтау» әдістімесі

 Бұл тест сол сәттегі мазасыздық деңгейі (реактивті мазасыздық көңіл күй ретінде) мен тұлғалық мазасыздықты (тұрақты сипат ретінде) бағалаудың сенімді ақпараттық тәсілі болып саналады. Тұлғалық мазасыздық көптеген жағдайларда қауіп ретінде қабылдап, себепсіз мазасызданады. Реактивті мазасыздық қысылу, тынышсыздану, күйгелектеумен сипатталады. Реактивті мазасыздықтың жоғарғы деңгейі зейін мен сезімнің үйлесімін бұзады. Мазасыздықтың өте жоғары деңгейі невротикалық  жанжалдың туындауына, эмоциалық немесе невротикалық, психосоматикалық аурулардың қозуына соқтырады.

         Дегенмен, мазасыздық барлық уақытта жағымсыз сипатта болмайды. Мазасыздықтың белгілі бір деңгейі белсенді адамның табиғи, өзіне тән мінез ерекшелігі де. Сонымен қатар «пайдалы мазасыздықтың» оптималды жеке деңгейі де болады.

         Мақсаты: сол кездегі (реактивті мазасыздық)  мазасыздық деңгейін зерттеу және (тұлға мазасыздығы) мазасыздықтың деңгейін анықтау. Тест 16 жастан жоғарыларға пайдаланылады.

         Зерттеу тәртібі:  эксперимент жүргізуші әдістеме мәтінін оқиды және алдын ала толтырылған  парақты сыналушыға береді. Тест 2 мәжеден тұрады: әрқайсысында реактивті және жеке мазасыздықты жеке-жеке бағалаған 20 құптама болады.

         Сыналушылар сұрақтың бірінші бөліміндегі (№№1-20) нұсқадағы 4 жауаптың біреуін таңдайды:

1)    жоқ;

2)    болмауы мүмкін;

3)    болуы мүмкін;

4)    иә.

         Құптама номірінің қарсысына таңдаған жауап нөмірін жазады.

         Екінші бөлім (№№ 21-40) нұсқасындағы жауаптар басқаша:

1)    ешқашан,

2)    кей кезде;

3)    жиі;

4)    әрқашан.

         Нұсқау: сіздерге мынадай (1-20)  құптамалар берілген. Әрқайсысын мұқият оқып, қалған жауаптарыңызды көрсетіңіздер. Құптама нөмірінің қарсысына таңдаған жауаптың нөмірін жазыңыз:

1)    жоқ;

2)    болмауы мүмкін;

3)    болуы мүмкін;

4)    иә.

         Келесі 20 құптама (№№21-40) жауаптары басқаша:

1)    ешқашан,

2)    кей кезде;

3)    жиі;

4)    әрқашан.

         Сіз таңдаған жауабыңыздық нөмірін көрсетіңіз.

 

ҚҰПТАМА	Жауап түрлері
	Жоқ	Болмауы мүмкін	Болуы мүмкін	Иә
1 Мен салмақтымын
2. Маған ешқандай қауіп төніп тұрған жоқ
3. Мен қысылып отырмын
4. мен өкінемін
5. Мен өзімді еркін сезінемін
6. Мен қапалымын
7. Мені кездесер сәтсәздәк қобалжытады
8. Мен демалғандай сезінемін
9. Мен мазасызбын
10. Мен ішкі қанағаттануды сезінемін
11. Мен өзіме сенімдімін
12, Мен ашуланып отырмын
13. Мен өзімді қоярға жер таппаймын
14. Мен күйгелекпін
15. Мен ыңғайсыздықты қысылуды сезінбеймін
16. Мен ризамын
17. Мен уайымшылмын
18. Қатты толқығандықтан өзімді ыңғайсыз сезініп отырмын
19. Мен қуаныштымын
20. Мен жақсы сезімдемін

 

ІІ бөлім сауалнама мәтіні

 

ҚҰПТАМА	Жауап түрлері
	Ешқашан	Кейкезде	Жиі	әрқашан
21. Мен қанағаттанамын
22. Мен тез шаршаймын
23. Мен жылап қалуым мүмкін
24. Менде басқалар сияқты бақытты болғым келеді
25. Мен кейде тез шешім қабылдамағандығымнан  жеңіліп қаламын
26. Әдетте мен өзімді сергек сезінемін
27. Мен салмақтымын, салқын қандымын, жинақымын.
28. Алдағы қиындықтар әдетте мені қатты мазасыздандырады
29. мен ұсақ түйекті қатты уайымдаймын
30. Мен бақыттымын
31. Мен бәрін жүрегіме жақын алып қаламын
32. маған өзіме деген сенімділік жетіспейді.
33. Әдетте өзімді қауіпсіз сезінемін
34. Мен қиын жағдайлардан қашқақтаймын
35. Менде сарыуайымшылдық басым
36. Мен ризамын
37. Кез келген нәрсе мені алаңдатып мазалайды
38. Өзімнің сәтсіздігімді көпке дейін уайымдап ұмыта алмаймын
39. Мен байсалды адаммын
40. Мен өз істерімді ойласам қатты қобалжимын

 

Алынған деректерді өңдеу және қорытындылау. Құптама тұсына жазылған ұпай қосындысы есептеліп №3,4,6,7,9,12,13,14,17,18, яғни ∑₁, содан кейін қалған сандар қосындысы №1,2,5,8,10,11,15,16,19,20,  есептеліп ∑₂, кейіннен мазасыздық деңгейінің көрсеткіші  есептеледі.

РМ=∑₁- ∑₂+35

Осылайша тұлғаның  мазасыздық деңгейіде есептелінеді, онда:

ТМ=∑₁- ∑₂+35

         Онда ∑₁  - ұпай қосындысы – ұпай жауаптары №22,23,24,25,28,29,31,32,34,35,37,38,40;

∑₂  - қалған ұпай қоысндысы №21,26,27,30,33,36,39.

         Егер алынған ұпай 30-дан төмен болса, бұл мазасыздықтың төмен деңгейін көрсетеді, 30,45 орташа мазасыздық деңгейі, 46 және одан жоғары, жоғары мазасыздық деңгейін көрсетеді.

 

Айзенктің темпераментті анықтау  тесті

Нұсқау: Сізге өзіңіздің тәртібіңіз және сезім ерекшеліктеріңізге байланысты бірнеше сұрақтар беріледі. Әр сұрақтың тұсында «ИӘ» немесе «ЖОҚ» жауабы үшін орын қалдырылған.

Тез және мұқият жұмыс істеуге тырысыңыз. Бір сұраққа ойланып, кеп уақыт жұмсаудың қажеті жок. Сіздің тез қайтарылған жауабыңыз кымбат. Барлық сұрақтарға бірнеше ғана минут арнағаныңыз жөн. Еш сұрақ жауапсыз қалмасын. Парақты аударып, жұмысқа кірісіңіз. Тез қимылдаңыз және жауаптың «жақсы», «жаман» болып бөлінбейтіні естен шықпасын. Бұл Сіздің ақыл-ой немесе қабілет сыны емес, тек темперамент ерекшеліктеріңізді анықтау ғана.

1.   Сіздің   бұрын   кездеспеген   әсерлерге   еліктеп,    көңіл-күйіңізді құбылтып тұруға құмарлығыңыз бар ма?

2.   Өзіңізді   жақсы   түсініп,   ақыл   айтып,   істеген   ісіңізді   құптап, жұбатып тұратын достардың сізге қажеті бар ма?

3.   Сіз өзінізді еш нәрсемен ісі жоқ адаммын деп есептейсіз бе?

4.   Өз ойыңыздан (алған беттен) кайту сізге қиын тимей ме?

5.   Сіз іске кірісер алдында көп ойланып, артын күтіп барып, іске кірісесіз бе?

6.   Істің   ақыры   нәтижесіз   аяқталатынын   көре   тұра,   сіз   берген уәдеңізде тұрамысыз?

7.   Көңіл-күйіңіз жиі өзгере ме?

8.   Сіз кеп ойланып жатпай, тез сөйлеп, жиі қимылдайсыз ба?

9.  Алып бара жатқан себеп болмаса да, өзіңізді бақытсызбын деп сезінген кездеріңіз болды ма?

10.Ерегісте сіз еш нәрседен тайынбайтыныңыз рас па?

11.Ұнайтын адаммен сөйлескіңіз келгенде қымсынасыз ба?

12.Қатты ашуланғанда, өзіңізді ұстай алмай кететін жағдай бола ма?

13.Минуттық сезімнің әсерінде кететін жайыңыз жиі бола ма?

14.Істеген ісіңіз бен айтқан сөзінізді артынан ойлап,  «әттеген-ай» дейтін уақыттарыңыз жиі кездесе ме?

15.Жұртпен    қатысып,    сөйлескеннің   орнына.    оқығанды    дұрыс көремісіз?

16.Тез ашуланып қалатыныңыз рас па?

17.Көпшіліктің ортасында жиі болғанды қалайсыз ба?

18.Басқаға білдіргіңіз келмейтін ойларыңыз бола ма?

19. Кейде   бастаған   істі   жылдам   орындап   тастап,   кейде   ісіңіздің өнбейтін кездері бола ма?

20.Жаныңызға жақын адамдардың аз болуын қалайсыз ба?

21.Көп армандайсыз ба? (Арманыңыз көп пе?)

22.Сізге біреу айғайлап жатса, сіз де айғаймен жауап беремісіз?

23.Кінәлі екендігіңізді сезіп, мазаңыз кетпей ме?

24.Өз істеріңіздін бәрі дұрыс және орынды деп білесіз бе?

25.Көпшілік  арасында   сезім   тізгінін   босатып,   қатты   көңілденіп, еркінсіп кетесіз бе?

26.Сіздің жүйке жүйеңіз қатты жұқарып кетті деуге бола ма?

27. Сізді көнілді және пысық деуге бола ма?

28.Біткен іске ойша қайта оралып, «дұрысырақ, жасауға болатын еді» дейтін кездеріңіз бола ма?

29. Көпшілік ортасында сіз өзіңізді еркін сезінесіз бе?

30. Біреуден естігеніңізді біреуге жеткізетін әдетіңіз бар ма?

31. Әр нәрсені ойлап, ұйықтай алмайтын уақыттарыңыз бола ма?

32.Бір нәрсені білгіңіз келгенде, достарыныздан сұрап алғаннан да, кітаптан оқып алғанды дұрыс көресіз бе?

33.Жүрегіңіздің қатты соғатын кездері бола ма?

34. Аса үлкен ықтиярлықты қажет ететін жұмыс сізге ұнай ма?

35.Қалтырап кететін жағдай сізде жиі бола ма?

36.Айталық, сіздің бұрын оңаша жерде артық айтқан сөзінізді ешкім есіне алмай-ақ қойсын. Кейіннен, басқа ойда бола тұра, жұрттың дегеніне қосылып жүре беремісіз?

37.Бірін-бірі іліп-шалып, қалжыидап отыратын жұрт арасында болу сізге онша ынғайлы емес. Солай ма?

38.Ешқандай    ауыр   жұмыс    жасамасаңыз   да,    алқынып    қалатын кездеріңіз бола ма?

39.Жиі ашуланасыз ба?

40.Тез қимыл-әрекет қажет ететін жұмыс сізге ұнай ма?

41.Сәтті аяқталғанымен, әртүрлі кемшіліктері  болған іс қайта оралып, мазаңызды ала ма?

42.Сіз асықпай, жай қимылдайсыз ба?

43.Жұмысқа, кездесуге кешіккен кездеріңіз болды ма?

44.Сіз сөзшеңсіз, ашықсыз, таныс емес адаммен де тез тіл табысып, сөйлесіп кетесіз, солай ма?

45.Жанға батып жүрген ауруыңыз бар ма?

46.Достарынызды көп уақыт көрмесеңіз, өзіңізді «бақытсызбын» деп сезінесіз бе?

47.Сіз өзіңізді «жүйке жүйесі тозған адаммын»  деп есептейсіз бе?

48.  Өзіңіз танитындардың ішінде сізге ұнайтын адамдар бар ма?

49.  Сіз өзіңізді «сенімді адаммын» деп есептейсіз бе?

50.Сіздің өзіңізді немесе қызметіңізді сынаған кезде тез  ашуланып қаласыз ба?

51.Кешкі ойын-сауықтан ләззат алу қиын деп есептеймісіз?

52.Сіз өзіңізді өзгеден кем санап, мазасызданатын кездерініз бола ма?

53.Көпшілік ортасына келіп, әңгіме-думанды жандандырып жіберу сізге қиын емес пе?

54. Өзіңізге беймәлім мәселелер туралы сіз кейде әнгіме-дүкен құрасыз ба?

55.Сіз өз денсаулығыңызды сақтауға тырысасыз ба?

56.Сіз өзге адамды келемеждеуді ұнатасыз ба?

57.Ұйықтай алмай, мазасызданасыз ба?

Нәтижелерін өндеу:

Сұрақтар тізбегін қорытындылау үшін белгілер.

1) «Жалған» өлшемі:

6, 24. 36 - сүрақтарга «ИӘ» жауабы.

12, 18, 30, 42. 48, 54 - сүрақтарға «ЖОҚ» жауабы.

Жалпы балл сандары қосылып есептелінеді (Ж):

Ж — 9-ға тең болған жағдайда қорытынды жасалынбайды.

Ж — саны көбейген сайын нәтижелер растығы төмендей түседі.

2)  «Экстраверсия-интроверсия» елшемі:

Мына сұрақтарға «ИӘ» жауабы берілгенде: 1, 3, 8, 10, 13, 17, 22, 25, 27, 39, 44, 46, 49, 53, 56.

Мына сұрақтарға «Жоқ» жауабы берілгенде: 5, 15, 20, 29, 32, 34, 37,

41, 51.

Балл қосындысы шығарылады (Э). «Э» саны көбейген жағдайда (0-ден 24-ке дейін) адамның экстраверсиялық қасиеті молая түсті.

3)  «Эмоциялық тепе-тендік — нейротизм» өлшемі:

Мына сұрақтарға «ИӘ» жауабы болғанда: 2. 4, 7, 9, 11, 14, 16, 19, 21, 23, 26, 28. 31, 33, 35, 38, 40, 43, 45, 50, 52, 55, 57.

Жалпы (Н) — Нейротизм балл косындылары шығарылады. (Н) саны көбейген жағдайда (0-ден 24-ке дейін) адамның эмоциялық тепе-тендік қасиеті (нейротизм) көбейе түседі.

 

4)     Төменде көрсетілгендей график жасалынады:

НЕЙРОТИЗМ

24

  4                                                                                                            1    ИНТРОВЕРСИЯ   ————     12     ————ЭКТРОВЕРСИЯ

  3                                                                                                          2

                                                        0

 

Эмоциялық тепе-теңдік  (тұрақтылық)

Бір-біріне перпендикуляр жүргізілген сызықтарға (өлшемдерге) қолдағы бар нәтижелер жазылады - Э және Н. Сызық шетіндегі нүктелер бір-біріне қосылады. Пайда болған (үшбұрыш, сызық, нүкте) фигура сынаққа түскен адамның классикалық қай темперамент түріне жататынын көрсетеді.

1-холерик, 2-сангвиник, 3-флегматик, 4-меланхолик.

Г.Айзенктің   анықтамасына    орай,   қолдағы   алынған   нәтижелерге сүйене отырып, әр типтің  өзіне тән қасиеттері болатынын айта кеткен жөн. Мысалы:

1.  Холерик  -  сезімтал,  тынымсыз,  агрессивті,  шамданғыш,  көңіл-күйі өзгергіш,  басқамен қарым-қатынаста және сезім қатынасында тұрақсыз,  әр түрлі    жағдайларда    соқпа    мінезді,    оптимист    (болашаққа    сеніммен карайды),  белсенді,  пысык,  байқам,  сенгіш,   ашуланшақ  т.с.с.

2.    Сангвиник   —  ашық,   көпшіл,   сөзшең,   қайырымды,   қысылып-қымтырылмайды,   өмір   сүйгіш,   уайымсыз,   беймаза   емес,   көтеріңкі көңілді, басшылыққа бейім, т.с.с.

3.   Флеглштик — сак,  енжар,  байыпты,  өзгеге жақсылық тілегіш, ынтымақшыл,   өз ісін  ойлап  істейтін,  сенімді,  тұрақты,  бір  қалыпты т.с.с.

4.  Меланхолик — беймаза, ренжігіш, ойлампаз, қырағы, пессимист (өмірден   түңілгіш), түйық, ұстамды, көп сөзі жоқ, ригидтік (керітартпа) қасиеті бар, т.с.с.

Темперамент типінің (түрінін) салыстырмалы тұрақтылық, қасиеті жөнінде пікір қорытып, мінез және темперамент ара қатынасын ажыратып алған жөн. Оқушылар мен оқытушылардың мінез ерекшеліктерін анықтау жолындағы әр темпераменттік типтің атқарар ролі орасан зор.

 

Б.Басстың «Тұлғаның бағыттылығын анықтау» анкетасы

         Анкета 27 пункт – түсіндірмелерден тұрады, әрқайсысына үш түрлі жауап нұсқалары берілген, жауаптар тұлғаның бағыттылығына сәкестендірілген. Респондент өзінің ой пікірін білдіретін,  шынайы өмірге сәйкес жауапты таңдап алады және керісінше, шындыққа сәйкес емес, өзінің ой пікіріне қайшы келетін жауапты таңдайды. Жауаптар: «көбінесе» - 2 ұпай, «сирек» - 0 ұпай, таңдалмай қалғаны – 1 ұпай. Барлық 27 пункт бойынша жинақьалған ұпай әрбір бағыттылық бойынша жеке есептелінеді.

         Әдістеме көмегімен тұлғаның мынандай бағыттары анықталады: «өзіне» (М), «сөйлесуге» (Қ), «іске» (І).

         Нұсқау: сұрақ парағы 27 пункттен тұрады әрқайсысында А, Ә, Б деген жауаптың үш нұсқасы бар.

1)     Жауаптардың  ішінен өзіңіздің көзқарасыңызды білдіретінін таңдайсыз. Кейбір жауаптардың мазмұны  бір-біріне ұқсас көрінуі мүмкін. Алайда, өзіңіздің көңіліңізден шығатынын таңдаңыздар, (А,Ә,Б) әріптің бірін  «бәрінен де көп» деген сәйкесті номер тұсына жазыңыздар.

2)     Сіздің көңіліңізден шықпайтынын таңдап  «бәрінен де аз» деген пункт тұсына жазыңыздар. Жауабыңызды білдіретін әріпті сәйкес номер тұсына жазып көрсетіңіздер.

3)     Сөйтіп, әрбір сұрақ жауабына сіз 2 әріп қолданасыз және оны сәйкесті бағанаға жазасыз. Қалған жауаптар ешжерге жазылмайды. Барынша шынайы болуға тырысыңыз. Жауаптың  «жақсы», «жаман» дегені жоқ. Сондықтан «дұрыс» жауап іздеп әуреленбеңіз. Жауаптың тиісті жерге жазылуын қадағалап отырыңыз. Егер қате кеткенін байқасаңыз айқын көрінетіндей етіп жөндеңіз.

 

ҚҰПТАМА	Жауап
	Көбінесе	Сирек
1. Менің көбінесе қанағаттанатыным: А. Менің ісімді қолдағандар; Ә. Жұмыстың жақсы атқарылғанын сезінгендер; Б. өзімнің достар ортасында екенімді сезінгенде.
2. егер де футбол )волейбол, баскетбол) ойнасам, онда мен: А. Ойынның тактикасын құрушы бапкер болар едім; Ә. Белгілі ойыншы болар едім Б. Команданың таңдаған капитаны болар едім
3. Меніңше, жақсы оқытушы деген мынандай болуы керек: А: Оқушыларға қызығушылық танытып және әрқайсысымен жеке тіл табыса алатын; Ә. Балаға  білімін тереңдететіндей пәнге қызығушылығын оятатын; Б. Ұжымда өз пікірін айтуға қорқпайтын жағдай қалыптастыратын.
4. Маған ұнайды, егер адамдар : А. Атқарға ісіне қуанып жатса; Ә. Ұжымда бірлесіп жұмыс істесе; Б. Өз жұмысын басқалардан артық істеуге тырысса;
5. Мен достарымның мынындай болғанын қалар едім: А. Мүмкіндігінше, бір-біріне қол ұшын беріп көмектессе; Ә. Сенімді және сенетін адам болса; Б. Ақылды және қызықты адамдар болса
6. Ең жақсы достарым деп санайтындарым: А. Қарым-қатынасым жарасындарды; Ә. Барлық уақытқа сенуге болатындарды; Б. Өмірде көп нәрсеге қол жеткізе білетіндерді.
7. Маған бәрінен де ұнамайтыны: А. Бір нәрсе қолымнан келмегенде; Ә. Достарыммен араздасқанда; Б. Мені сынағанда.
8. Бәрінен де жаманы, егер оқытушы: А. Кейбір оқушыларды ұнатпайтынын ашық айтып оларды мазақтаса; Ә. Ұжымда бақталастық тудырса; Б. Өз пәнін жеткілікті белмесе.
9. Бала кезімде маған өте қатты ұнайтын: А. Достарыммен бірге уақыт өткізген; Ә. Жұмыс атқарғанымды сезінген; Б. Орындаған ісім үшін мақтаған.
10. Мен ұқсағым келеді: А. Жетістікке жеткекн адамдарға; Ә. Өз ісіне шын берілген адамдарға; Б. Өзінің достық қарым-қатынасымен ерекшелінетін адамдарға.
11. Ең алдымен мектептен : А. Өмірлік мақсаттарды шеше білуді үйрету керек; Ә. Оқышының жеке қабілетін жетілдіре білу керек; Б. Адамдармен дұрыс қарым-қатынас жасауға көмектесетін қасиеттерді тәрбиелеу керек.

 

 

         Кілті

№	М	Қ	І
1	А	Б	Ә
2	Б	Б	А
3	А	Б	Ә
4	Б	Ә	А
5	А	Ә	Б
6	Б	Ә	А
7	Б	Ә	А
8	А	Ә	Б
9	Б	А	Ә
10	А	Б	Ә
11	Ә	А	Б
12	Ә	А	Б
13	Б	А	Ә
14	А	Ә	Б
15	Ә	Б	А
16	А	Б	Ә
17	А	Б	Ә
18	А	Ә	Б
19	А	Ә	Б
20	Б	Ә	А
21	Ә	А	Б
22	Ә	А	Б
23	Б	А	Ә
24	Ә	Б	А
25	А	Б	Ә
26	А	А	Ә
27	Ә	А	Б

 

         Нәтижелердің интерпретациясы:

Жауаптар мен түйінін салысытырып дұрыс жауапты табыңыздар (М, Қ, І). Көрсеткіш белгілеріне қарай бағыт бағдар түрін анықтаңыздар:

1.     Өзіне бағыттылық (М) – атқарылған жұмыстың бәрін өзіне аудару, мәртебеге таласу,  билік құмар болу, бақталасу, тынышсыздану.

2.     Қарым-қатынасқа бағыттылық (Қ) -  барлық жағдайда адамдармен қарым-қатынасты сақтай білу, ортақ жұмыс істеуге бейімділігін көрсету, адамдарға шынайы көмек көрсетуге талпыну;

3.     Іске бағыттылық (І) – іскерлік мәселелерді шешуде,  жұмысты нәтижелі орындауға ұмтылу, ортақ мақсатқа жету үшін пайдалы пікірді жақтау.

 Мамандық таңдауды анықтау үшін оқушыларға арналған сауалнама

 

Фамилиясы .......................................      Есімі...................................

Мектебі.......................  Сыныбы............................. Жасы....................................

Толтырылған күні................. Мекен-жайы................................................................................

 

Нұсқау: сіздің ойыңызбен сәйкес келетін жауатың астын сызып, керек жерінде

толықтырып отыруға болады

 

1. Сіздің сабаққа үлгеріміңіз қалай оқисыз?   Үздік, жақсы, орташа, нашар

2. Қандай пәндерді ұнатасың?

3. Қандай пәндерді ұнатпайсың?

4. Қандай үйірмеге қатысасың? Театр, музыка, спорт, би, сурет салу, кесте тігу, мүсіндеу, биология, жас техник

5. Осы уақытқа дейін қандай үйірмеге қатысқан едің?

6. Сыныпта қандай қоғамдық тапсырмаларды орындап жүрсіз? Староста, физруг, т.б

7. Достарың көп пе? (көп, біреу, бірнеше)

8. Саған қандай кәсіп ұнайды?

9. Қандай әдебиет оқуға құштарсыз? (көркем, ғылыми-көпшілік, шытырман оқиға)!

10. Өз бойыңызда қандай қасиеттерді тәрбиелегіңіз келеді? (мақсаткерлік, еңбексүйгіштік, қажыр, қайрат, адалдық, батылдық)

11. Сізді мына мамандықтың, білімдердің қайсысы қызықтырады: жаратылыс-ғылыми (математика, физика, химия, биология, медицина, экономика, юридиция), гуманитарлық (әдебиет, журналистика, лингвистика, педагогика, психология), өнер (музыка, театр, бейнелеу, вокал, өнірістегі жұмыс).

12. Өзіңді қызықтырған қызмет немесе білім саласын меңгеру үшін не істеп жүрсің?

- ынта- ықыласқа сай оқу пәндерінен мінсіз оқып жүрсіз беБ

- қосымша әдебиеттер оқисыз ба? (ғылыми-көпшілік, ғылыми-техникалық)

- қызықтырған пін жөніндегі үйірмеге қатысасың ба? (қандай)

13. Бос уақытыңызда немен айналысасыз? (сурет салу, техникамен, шеберлік іс, спортпен шұғылдану, музыкалық аспапта ойнау, театрға, музейге, көрмеге, концертке бару, тоқу, киім тігу)

14. Қоғамдық жұмысқа қалай қатысып жүрсіз? (қатыспайсыз, тұрақта тапсырмаңыз бар), берілген тапсырманы соңына дейін орындайсыз ба?

15. Экскурсияға бардыңыз ба (қайда, қашан)

16. Өндіріс озаттарымен кездесулерде болдыңыз ба? (неше рет, қай кездесу бәрінен көп әсер етті)

17. Сен өзің үшін қандай кәсіпті және одан әрі оқу жолын таңдайсыз?

Негізгі ой-ниетіңіз.....................................................

Екінші ой-ниетіңіз....................................................

Қосымша ой-ниетіңіз...............................................

18. Қалауыңызға ата-анаңыз келісе ме?

19. Ата-анаңыздың ұсынысы қандай...................................

 

 

Жеке адамның типін анықтауға байланысты Голланд әдістемесі

Нұсқау: төмендегі жұмыс бойынша түрлі мамандықтар көрсетілген. Мамандықтардың әр жұбынан өзіңіздің мақұлдағаныңызға ие болатын мамандықты табуға тырысыңыз.

Материалы:

1	А)  Инженер	2	А)  Тоқымашылар	3	А) аспаз	4	А)  фотограф
	Б)    Инженер- бақылаушы		Б)   дәрігер		Б)   құрастыру		Б) дүкен меңгерушісі
5	А) Черчежник	6	А) философ	7	А) химик ғалым	8	А) ғылыми журнал редакторы
	Б)    дизайнер		Б) психиатр		Б)  есепші		Б)  адвокат

 

9	А)  лингвист	10	А) педиатр	11	А)  тәрбие жұмысын ұйымдастырушы	12	А)  спорт дәрігері
	Б) көркем әдебиет аудармашысы		Б) статистик		Б)  кәсіподақ председателі		Б) филетонист мақала жазушы тілшілер
13	А) нотариус	14	А) жинақтаушы сборщик	15	А) саясаткер	16	А) бақшашы
	Б) қамтушы снабженец		Б) корикатурист		Б) жазушы		Б) метеоролог

 

17	А) тралейбус жүргізуші	18	А) инженер электрик	19	А) сылақшы	20	А) биолог
	Б) медбике		Б) секретарь-машинист		Б) металл бойынша суретші		Б) бас дәрігер
21	А) телеоператор	22	А) гидролог	23	А) зоотехник	24	А) математик
	Б) режиссер		Б) ревизор		Б)  зоолог		Б) архитектор

 

25	А) есепші	26	А) мұғалім	27	А)тәрбиеші	28	А) экономист
	Б) санақшы счетовод		Б) командтр дружеников		Б)  керамика суретші		Б) бөлім меңгерушісі
29	А) корректор	30	А) зав.хоз	31	А) радио инженер	32	А) механика бойынша наладчик
	Б) критик		Б) директор		Б) ядролық физика маманы		Б) механик

 

33	А) агроном	34	А) закройщик модельер	35	А) археолог	36	А) мұражай жұмыскері
	Б) колхоз председателі		Б) декаратор		Б) эксперт		Б) консультант
37	А) оқымысты ученый	38	А) дәрігер	39	А) бас есепші	40	А) поэт ақын
	Б актер		Б) дипломанат		Б) директор		Б) психолог

 

41	А) архивариус
	Б) скульптор

 

 

 

 

 

 

 

Д. Голланд тестінің кілті суммасы көп тип сол адамға тән.

Реалистік тип		Интеллектуалдық тип		әлеуметтік тип		Конвенциалдық тип		Предпримчивый іскер тип		Артистік тип
1 2 3 4 5 16 17 18 19 21 31 32 33 34   ∑=	А А А А А А А А А А А А А А   ∑=	1 6 7 8 9 16 20 22 23 24 31 35 36 37   ∑=	Б А А А А Б А А А А Б А А А   ∑=	2 6 10 11 12 17 20 25 26 27 36 38 39 41   ∑=	Б Б А А А Б Б А А А Б Б А А   ∑=	3 7 10 13 14 18 22 25 28 29 32 38 40 42   ∑=	Б Б Б А А Б Б Б А А Б Б А А   ∑=	4 8 11 13 15 23 26 28 30 33 35 37 39 40   ∑=	Б Б Б Б А Б Б Б А Б Б Б Б Б   ∑=	5 9 12 14 15 19 21 24 27 29 30 37 41 42   ∑=	Б Б Б Б Б Б Б Б Б Б Б А А Б   ∑=

 

Реалистік тип	Эмоциясы тұрақты, нақты жағдайларға бағытталған, нақты объектілермен айналысатын құралдар, машиналар, қимыл-қозғалыс шапшаңдығын нақтылықты талап ететін істермен айналысуды жөн көреді. мынадай мамандықтар ұсынылады: механик, электрик, инженер, агроном
Интеллектуалдық тип	Тәуелсіз, оринаналды абстрактылі ойлауды қажет ететін тапсырмаларды шешуді ұнатады. Интелектуалды теориялық құндылықтарға бай. Вербалды емес, вербалды қабілеттері үйлесімді дамыған. Ғылыми мамандықтар ұсфнылады: ботаник, астроном, физик, математик
әлеуметтік тип	әлеуметтік іскерліктерге ие, қарым-қатынасты қажет етеді, мінез бітістері: үйретуге, тәрбиелеуге ұмтылыс, адамға деген психологиялық бағытталудыңболуы, нәзік. Бұл типтің өкілі- интеллектуалдық мәселелерден шеттте жүруге тырысады, белсенді, бірақ көп жайдайда топ адамдарының пікірлеріне тәуелді. Мәселелерді қарым-қатынасқа түсе білуіне сезімі мен эмоциясына сүйене отырып шешеді. Жақсы вербалдық қасиеттерге ие. Ұсынылатын істер: оқыту және емдеу
Конвенциалдық тип	Нақты құрылған істерді қалайды. Мінез-құлқы нақты әрекетті ерекше танытпайды. Іс-әрекетке тәуелді, іс-әрекеттің ауысуын қаламайды. Ұйымадстырушылық қабілеті нашар дамыған. Математикалық қабілетке ие, ұсынылатын мамандықтар: концелярия, есептеу жұмыстары
Предпримчивый іскер тип	Бұл тип өкілі импульсивтілікті, энергияны көртесуді мақсат ететін мақсаттарды таңдайды. Түрлі оқиғаларды басқаруды жақсы көреді. практикалық жұмыс ұнамайды. Сонымен қатар интеллектуады күш-қуатты талап ететін істер ұнамайды. Басшылықпен, статуспен, билікпен байланысты міндеттерді жақсы шешеді. Агрессивті, вербалды қасиеттерге ие. Келесі іс-әрекеттерді жақсы атқарады: журналист, артист, телеоператор, меңгеруші, директор, дипломат ..
Артистік тип	Интуацияға, қиялға, эмоцияғасүйенеді. Өнерге деген күрделі көзқарасқа ие, шешімін қабылдауға тәуелсіз. Қимыл-қозғалыс және вербалды қабілеттеріөте жоғары дамыған. Бұл тип творчестволық істерді жөн көреді. : музыка, сурет салу, әдеби шығармашылық, т.с.с

 

 

Дифференциалдық диагностикалық сұрақтама

Нұсқау: дифференциалдық сұрақтама 20 жұп  тұрады. Ойланбастан жауап беріңіз. Егер ұнаса «+», нақты ұнаса «+», өте ұнаса «+++», ұнамаса «-«, нақты ұнамайды «-«, мүлдем ұнамайды «---« белгілермен белгілеу қажет.

Жауап нәтижелері «+» пен «-« саныДДС жауап қағазында әрбір колонкалар бойынша есептеледі.

1. а) жануарларды күту	б) машиналарды, құралдарды реттеу
2. а) ауру адамдарды емдеу, көмектесу	б) есептеу, машинкаларына арналған бағларламаларды схема, таблицаларда құру
3 а) кітап, иллюстрацияларының, плакаттарының, көркем открткалардың сапасын қадағалау	б) өсімдіктердің дамуын, өсуін қадағалау
4 а) материалдарды өңдеу (ағаш, пластмасса, мата, металл)	б) тауарларды тұтынушыға жеткізу (ұсыну, сату)
5 а) Ғылыми белгілі кітаптарды, статьяларды талдау	б) әдеби кітаптарды талдау, (пьеса, концерт)
6 а) төлдерді өсіру (белгілі бір тұқымды жануарды)	б) құрбыларды, кішкене балаларды белгілі бір іс-әрекетті атқаруға жаттықтыру (еңбек, оқу, спорт)
7 а) бейнелерді, суреттерді көшіріп салу немесе музыкалық аспаптарды реттеу	б) белгілі бір жүк құралын басқару- трактор, тепловоз, көтергіш кран
8 а) адамдарға қажетті мәлеметтерді айту, түсіндіру (анықтама бюросы, саяхаттарда)	б) көрмелер, сөрелерді безендіру немесе пьесаларды, концерттерді даярлауға қатысу
9 а) заттарды, бұйымдарды, баспаналарды жөндеу	б) мәтіндердегі, кестелердегі суреттердегі қателерді табу, түзету
10 а) жануарларды емдеу	б)санауды, есептеуді орындау
11 а) өсімдіктердің жаңа сорттарын шығару	б) өнеркәсіп мбұйымдарын (машина, үй, киім, азық-түліктің жаңа түрлерін проектілеу, кеңес беру)
12 а) адамдар арасындағы кикілжіңдерді дауды шешу, түсіндіру, көндіру, жазалау, мадақтау	б) чертеждарды, схемалардыжақсы білу (тексеру, тәртіпке келтіру)
13 а) көркемөнер үйірмелерінің жұмыстарын бақылау, зерттеп оқып үйрену	б) микробтарөмірін бақылау, зерттеу
14 а) медициналық аппараттармен жұмыс істеу	б) жарлану, күб кезінде медбикеге көмектесу
15 а) бақыланған құбылыстар, жағдайлар, объектілер жайлы нақты есептер жасау	б) жайдайларды бейнелеу, бақыланған немесе елестеткен көркем суреттеу
16 а) ауруханаларда лабораториялық анализдер жасау	б) ауруларды қабылдау, қарау, әңгіме өткізу, ем тағайындау
17 а бөлмені сылау, сүрту, бұйым бетін сылау, сырлау	б) машиналарды құралдары құру
18 а) құрбылардың немесе кішілердің мәдени істер ұйымдастыру (экскурсия, тур поход)	б) концерттерге қатысу, сахнада өнер көрстеу
19 а) сызбалар бойынша детальдар, бұйымдарды тұрғызу (машина, ғимарат тұрғызу	б) сызумен карта, сызбамен, контурмен айналысу
20 а) өсімдіктердің ауруларымен орман, бау-бақша зиянкестерімен күресу	б) клавишті машиналарда жұмыс істеу

 

 

Д.Д.С жауаптар қағазы:

Оқушының аты-жөні .........................

Сыныбы ................  мектебі....................

Өткізілген мерзімі....................

Табиғат	Техника	Адам	Белгілер жүйесі	Әдеби бейнелер
1         а 3         б 6         а 10       а 11       а 13       б 16       а 20       а   ∑+= ∑- =           Т S=	1      б 4      а 7      б 9      а 11    б 14    а 17    б 19    а   ∑+= ∑- =          Т S=	2          а 4          б 6          б 8          а 12        а 14        б 16        б 18        а   ∑+= ∑- =       А S=	2            б 3            а 9           б 10         б 12         б 15         б 16         б 20         б   ∑+= ∑- =          Б S=	3             а 5             б 7             а 8             б 13           а 15           б 17           а 18           б   ∑+= ∑- =   ӘБ S=

 

 

Табиғат	Еңбек объектісі болып тірі организмдер, жануарлар, өсімдектер, биологиялық процестер болып табылады. Мамандықтар: агроном, орманшы, бақташы, зоотехник
Техника	Аппараттар мен құрылымдар, материалдар, энергия болып табылады. Мамандықтар: радиомеханик, шофер, токарь, трактоист, инженер
Адам	Еңбек объектісі адамдар Мамандықтар медицина, педагогика, юристпруденция
Белгілер жүйесі	Таңбалар, шифрлар, кодтар, кестелер Мамандықтар :програмист, машинист, экономист, статистика мамандары
Әдеби бейнелер	Еңбек объектісі- әдеби бейнелер Мамандықтар: ювеллер, фотограф, музыкант, суретші, жазушы, артист

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қызығушылық картасы

Нұсқау: «Болашақ мамандық таңдау үшін» сізге сұрақтар жүйесі ұсынылады. Нақты жауап беруіңіз қажет. Егер сізге біздің сұрағымыз өте ұнаса ++ , күмәндансаңыз 0, жай ғана ұнаса +, өте ұнамаса – - белгілерін қойыңыз. Сұраулардың № тұсына. Сұрақтар – жақсы көресіз бе? қалайсыз ба? Сізге ұнайма?

р/с	Пәндер	Жақсы көресіз бе?	Қалайсыз ба?	Сізге ұнай ма?
1	Физика сабақтары
2	Математика сабақтары
3	Химия сабақтары
4	Астораномия кітаптарын, мақалалар оқу
5	Дәрігерлер жұмысы мен өмірі жайлы оқу
6	Жануарлар және оларға тәжірибелер туралы оқу
7	Шаруашылық, өсімдік, жануарлар жайлы оқу
8	Орман жайлы оқу
9	әлемдік әдебиеттің классиктерінің шығармаларын оқу
10	Газет, жұрнал оқу, радио тыңдау, ТВ көру
11	Тарих сабақтары
12	Театрға, музейге, көріністерге бару
13	Геологиялық экспедициялар туралы әдебиеттер оқу
14	Түрлі елдер, олардың экономикасы, мемлекеттік құралы туралы оқу
15	Қоғамдық жұмыстарға қатысуға достарыңды ұйымдастыру, басшылық ету
16	Полиция жұмысы жайлы оқу
17	Теңізшілер, ұшқыштар жайлы оқу
18	Тәрбиеші жұмысы жайлы оқу
19	Станоктың құрылысы, жұмысымен танысу
20	Тамақтар даярлау
21	Құрылысшылар туралы оқу
22	Оқитын, жұмыс істейтін, тұратын орындағы әдемілікке көңіл бөлу
23	Техника жетістіктері туралы оқу
24	Тұрмыстық, электрлік, радиоприборлардың құрылысымен танысу
25	Физикадағы ғылыми әдебиеттерді оқу
26	Математикадағы ғылыми әдебиеттерді оқу
27	Химиядағы жетістіктер жайлы білу(журналдан, радиодан, ТВ)
28	Косманавттар жайлы бағдарламалар көру
29	Биологияны оқу
30	Аурулардың шығу б\себептері мен емдеу жолдары туралы қызығу, білу
31	Ботаниканы оқу
32	Орманда уақыт өткізу
33	әдеби сын мақалаларды оқу
34	Қоғамдық өмірге белсене қатысу
35	Тарихи оқиғалар жайлы кітаптар оқу
36	Симфониялық әуендерді тыңдау
37	Пайдалы қазбалардың жаңа жерлері туралы білу
38	Географиялық ашулар туралы білу
39	Ағымды жағдайларды қарастыру
40	Құрбылары мен кішкентайлар арасында тәртіп орнату
41	әлемді саяхаттау
42	Құрбыларына қиын тапсырманы шешуді, сйлемді дұрыс жазуды тсс түсіндіру
43	әртүрлі аспаптармен танысу
44	Үй тапсырмасын орындау
45	Құрылыстағы жаңа жетістіктер жайлы білу
46	Фабрикаларғабару
47	Механизм, машина құрылысымен танысу
48	Ғылыми журналдардан радиотехника жайлы мақалалар оқу
49	Физикалық құбылыс теорияларын қарастыру
50	Қиын математикалық тапсырмалар орындау
551	Химиялық реакциялардың жүруін бақылау
52	Аспан бенелерін бақылау
53	өсімдіктерге бақылау жүргізу
54	Алғашқы медициналық көмек көрсету
55	Жануарларды бақылау
56	Гербарий жинау
57	әңгіме, өлең жазу
58	Адамдардың өмірімен әрекетін бақылау
59	Тарих үйірмелерге қатысу, бұрынғы тарихжайлы материалдар іздеу
60	Хорда өлең айту, сахнада әрекет көрсету
61	Минералдарды іздеу, олардың қалыптасуы жайлы білуге қызығу
62	Туған өлке табиғатын танып білу
63	Мектептегі қоғамдық жұмыстарды ұйымдастыру
64	Адамдардың ерекше әрекетіне көңіл бөлу
65	Автокөлікшілер үйірмесіне бару
66	Бос уақытты кішкене балалармен өткізу(кітап оқу, әңгіме айту, көмектесу)
67	әртүрлі деталда, заттар даярлау
68	Серуенде тамақтануды ұйымдастыру
69	Құрылыстарда болу
70	Киім тігу
71	Велосипед, тігін машиналарын, сағаттарды құрастыру, жөндеу
72	Тұрмыстық, электрлік, радиоқұралдарды жөндеу
73	Физикалық үйірмелерге қатысу
74	Математикалық үйірмелерге қатысу
75	Ертінділерді даярлау, реативтерді өлшеу
76	Планетаршілдерге бару
77	Биология үйірмелеріне бару
78	Аурулардың жайдайын қамтамасыз ету, көмек көрсету
79	Табиғатты бақылап, жазбаар жазу
80	Ағаш отырғызу, оны қарау
81	Сөздік пен әдеби көздермен библиографиялық картамен жұмыс жасау
82	Бір жұмыстан екінші жұмысқа ден қоя білу
83	Тарихи тақырыптағы баяндамаларжазуға көңіл қою
84	Музыкалық аспаптарда ойнау, сурет салу, ағаш кескіндеу
85	Минералдар сипатын құру
86	Географиялық экспедицияларға қатысу
87	Халықаралық жағдай жайлы баяндаманы көпшілік алдына оқу
88	Полицмя қызметкерлеріне көмектесу
89	Жас теңізшілер үйірмесіне бару
90	Тәрбиеші жұмысын орындау
91	Еңбек сабақтары
92	Таныстарының киім алуына кеңес беру
93	Құрылысшы жұмысын бақылау
94	Тігін өндірісімен танысу
95	Самолет, кеме модельдерін жасау
96	Радиоқабылдағыштарды, электрқұралдарын жинау
97	Физикадан олимпиадаларға қатысу
98	Математикадан олимпиадаларға қатысу
99	Химиядан тапсырмаларды орындау
100	Астрономиялық үйірмелердің жұмысына қатысу
101	Жануарларға тәжірибе жүргізу
102	Адам ағзасының қызметін және аурулардың пайда болу себебін анықтау
103	жаңа шаруашылық мәдениеттерді анықтауүшін тәжірибе өткізу
104	Табиғатты қорғау қоғамның мүшесі болу
105	Диспуттарға, оқу конференцуияларына қатысу
106	өмір құбылытары мен жағдайларын талдау
107	Біздің елеміздің өткен өміріне қызығу
108	өнердің дамуына, теориясына қызығушылық білдіру
109	Берілген бағдарлама бойынша ұзақ, ауыр саяхаттарға бару
110	Географиялық карта құрастыру және басқа да географиялық материалдар жинау
111	Түрлі елдердің политикалық құрылыстарын анықтап білу
112	Заңгер жұмысы
113	Жас ғарышкерлер үйірмесіне бару
114	Мұғалім жұмысы
115	Заводтарға бару
116	адамдарға түрлі қызметтер көрсету
117	Құрылыстық жұмыстарға қатысу
118	өндірістік тауарларды өңдеумен танысу
119	Техникалық сызбаларды айыра білу
120	Нақты өлшем құралдарын қолдану
121	Физикадан тәжірибе жүргізу
122	Математикалық ережелерді формулаларды білуді қажет ететін жұмытсрады орындау
123	Химиядан тәжірибе өткізуде мұғалімдерге көмектесу
124	өзге планеталар жайлы мағлұматтар жинау
125	Белгілі биологтардың әрекеттеріжайлы оқу
126	Санитарлық дружинаның белсенді мүшесі болу
127	Шаруашылық машиналар мен еңбек құралдарын қараужұмыстарын орындау
128	Орман шаруашылығының жүргізетін жұмыстарымен танысу
129	Сөздердің және сөз тіркестерінің пайда болуын қарастыру
130	Күнделік бастау, мектеп және қала газетіне ескерту жазу
131	өзге елдердің өткен тарихын оқып білу
132	Театрда бір пьесаны бірнеше рет көру
133	Белгілі гелогтардың өмірі мен әрекеттері туралы оқу
134	Біздің планетаның географиясын оқып білу
135	Саясаткерлердің биографияларын оқып білу
136	Досының танысының әдеби кейіпкердің қылықтарын әділ бағалау
137	Қозғалыс құралы жайлы кітаптар оқу
138	Балаларды оқыту, тәрбиелеу
139	Квалификациялы жұмыстардың әрекеттерін бақылау
140	Үнемі көп адамдармен араласу
141	Құрылыс обьектілеріне проект жасау
142	Жеңіл өнеркәсіптің көрмелеріне бару
143	Машиналардың проектісін жасау, сызу жұмыстарын орындау
144	Радиосызбаларды анықтау, қарау

 

 

 

 

 

 

 

 

«Мазасыздық шкаласы»  әдістемесі

 

Мақсаты: оқушы бойындағы мазасыздықтың басым  түрін  анықтау.

 

Нұсқау: Сендерге    өмірде жиі кездесетін бірнеше  жағдаяттар беріледі. Олардың кейбіреулері сендерге  ұнамсыз болып келеді, қобалжушылық, қорқыныш  сезімдерін  тудырады. Берілген  тапсырмаларды  мұқият  оқып

1) егер осындай  жағдай саған мүлдем ұнамсыз  болып көрінбесе – 0 санымен бағалайсыз;

2) егер жағдаят сені азғантай ғана қобалжытса – 2 санымен бағалайсыз;

3) егер жағдаят өте ұнамсыз,  сені қатты мазасыздандырса – 3 санымен бағалайсыз

Сауалдама

• Сен сабақты тақтаға шығып айтқанда.

• Сені үлкен адамдар (әке шешен) ұрса.

• Сыныптас достарынмен кездескенде.

• Бөтен адамдарға  қонаққа барғанда.

• Үйде жалғыз  қалғанда.

• Мұғалімге  өзін жақындап әңгімелесу керек  болғанда.

• Сабақта берген тапсырманын  орындай алмаған  жағдайда.

• Өзінді басқа  балалармен  салыстырғанда.

• Өз жұмыстарын  туралы  ойлағанда.

• Саған кішкентай сәбиге сияқты  қарағанда.

• Сен жиі жылайсың ба? (егер иә болса 3 балл, кейде -2 балл, жоқ -0 балл)

• Мұғалім сабақ үстінде күтпеген жерден сұрақ қойса.

• Сен сабақ үстінде барлық  тапсырма дұрыс және әдемі орындаған уақытта, саған ешкім көңіл бөлмей қойса.

• Саған қарсы шығып, дауласқанда.

• Аулада өзінен үлкен  балалармен кездесіп қалған жағдайда.

• Сен ойнап немесе тапсырма орындағанда, саған ешкім көңіл аудармай  қойса.

• Сен қорқынышты түстер көресіңбе?

• Мұғалім қиын тапсырма берген  жағдайда.

• Ойын кезінде  басты  роль бергенде.

• Сенің жұмысынды үйде  бағалағанда.

• Мұғалімнің  түсіндіргенің  түсінбеген  жағдайда.

• Сен  сабақ айтып тұрғанда, басқа  балалар күлсе.

• Теледидардан қорқынышты фильмдерді көргенде, немесе  қорқынышты  әңгімелер айтқан кезде.

• Үлкен өскенде  қалай болатыны  туралы ойлаған кезде.

• Саған үлкендер  ренжіген кезде.

• Мұғалім сенің істеген  жұмысынды  бағалағанда.

• Сен жұмыспен  айналысқн  кезде саған қарап, бақыласа.

• Ісін онбаса.

• Балалар сенімен ойнамай, достаспай  қойса.

• Мұғалім сабақ кезінде саған ескерту жасаса.

Кілт

• Оқу  мазасыздығы - 1,6,7,12,13,18,21,22,26,30

• Өз-өзін бағалау мазасыздығы – 5,8,9,11,17,19,20,23,24,28

• Қарым-қатынас мазасыздығы- 2,3,4,10,14,15,16,25,27,29

 

Стандарттар (әр түріне жеке есептелінеді)

• мазасыздық деңгейі төмен – 10 баллдан аз болса

• нормаға сай деңгей – 10 мен 20  аралығында  болса

• мазасыздық деңгейі  жоғары -20 баллдан көп болса

 

Темперамент формуласын анықтау

       А1* 100                                  АII                              А III

Х =------холерик                  С  =------    сангвиник  Ф =------  флегматик     

        А                                             А                                 А

         АIV

 М =------менанхолик                                                                                                                            

         А         1- топ

- шыдамсызсыз, әбігерсіз

- қызбасыз, ашушаңсыз

- тік мінездісіз, адамдармен қарым-қатынаста дөрекісіз

- батыл және бастамшылсыз

- біртеккейсіз

- пікірталаста тапқырсыз

- ұмтылыспен жұмыс істейсіз

- кекшіл және ренжігішсіз

- сөзіңіз тез қызба, дауыс ырғағы ретсіз

- ұшқалақсыз, қызба мінездісіз

- агрессивті, сотқарсыз

-тәуекелге бейімсіз

- мәнерлі ымды тез түсінгішсіз

- тез және шешімді қимылға қабілеттісіз

- жаңалыққа ұмтылғышсыз

- шалт және шұғыл қозғалатын адамсыз

- қойылған мақсатқа жетуде табандысыз

- көңіл-күйдің тез ауысуына бейімсіз

                        II- топ

-         көңілді және ақжарқынсыз

-         қуатты және іскерсіз

-         көбіне істі соңына дейін жеткізбейсіз

-         өзіңізді асыра бағалауға бейімсіз

-         жаңаны тез ұғып алуға қабілеттісіз

-         қызығушылықтарыңыз бен бейімділіктеріңіз тұрақсыз

-         сәтсіздіктер мен жаманшылықтарды жеңіл қабылдайсыз

-         әртүрлі жағдайларға тез бейімделесіз

-         іске қызығып кірісесіз

-         егер іс қызықтырмаса, тез айнып қаласыз

-         жаңа жұмысқа тез кірісіп кетесіз, бір жұмыстан екіншісіне ауыса аласыз

-         күнделікті жұмыстың бірыңғайлылығы тез шаршатады

-         көпшілсіз, қайырымдысыз, жаңа  адамдар шаршатпайды,

-         қысылмайсыз

-         шыдамдысыз және еңбекке қабілеттісіз

-         мәнерлі қимылдар мен ишараларды қолдана отырып тез, анық сөйлей аласыз

-         кенеттен болатын жағдайларда өзіңізді ұстай білесіз

-         барлық кезде сергек күйдесіз

-         ұйқыға тез кетіп, тез оянасыз

-         шешімдер қабылдауда көбінесе жинақы емес, асығыссыз

-         кейде салғырт өмір сүруге бейімсіз

 

III- топ

-         сіз байыпты, сабырлысыз

-         істе жүйелі және байсалдысыз

-         күте білесіз

-         сақ жүресіз және парасаттысыз

-         тұйықсыз және бос сөйлегенді ұнатпайсыз

-         қатты эмоция, қимылдар мен ишараларсыз, байсалды және бірқалыпты сөйлейсіз

-         ұстамды әрі шыдамдысыз

-         басталған істі аяғына дейін жеткізесіз

-         күшіңзді босқа жұмсамайсыз

-         өмірде тәртіпті, жұмыста жұйені қатаң ұстанасыз

-         қарқынды жеңіл тежейсіз

-         мақтау мен даттауға көп көңіл бөлмейсіз

-         кекшіл емессіз. Қонақтарға кішіпейілділік білдіресіз

-         қызығушылықтар мен қарым-қатынастарда тұрақтысыз

-         жұмысқа және бір істен екінші іске жай кірісесіз

-         адамдармен қатынаста бір қалыптысыз

-         барлық істе ұқыптылық пен тәртіпті ұнатасыз

-         жаңа жағдайға қинала бейімделесіз

-         аз қозғаласыз, салғыртсыз, босаңсыз

-         ұстамдысыз

IV- топ

-         сіз ұяңсыз, ұялшақсыз

-         тосын жағдайда абыржып қаласыз

-         бейтаныстармен байланыс орнатуға қиналасыз

-         өз күшіңізге сенбейсіз

-         жалғыздықты жеңіл көтересіз

-         сәтсіздікте абдырап қаласыз және ұнжырғаңыз түсіп кетеді

-         ұяңсыз, тұйықсыз

-         тез шаршайсыз

-         кейде сыбырлап, әлсіз дауыспен сөйлейсіз

-         өзге адам мінезіне амалсыз бейімделесіз

-         мақтау мен даттауды қолайсыз көресіз

-         өзіңізге және өзгелерге үлкен талап қоясыз

-         күмәншілсіз

-         армандауға бейімсіз

-         өте сезісталсыз және тез ренжисіз

-         әсерленгішсіз

-         тез ренжисіз

-         тұйықсыз, көпшіл емессіз

-         белсенді емес, жасқаншақсыз

-         белсенді емес, жасқаншақсыз

-         басқалардың көмектекөмектесуі мен ниеттес болғаын қалайсыз

өздеріңізде анықталған темперамент типтерінің сандық сипаттатын Х және У осьтерінде белгілеңіз. Төрт шеткі нүктені өзара қосыңыз. Алынған кеңістіктің ішін бояңыз. Сіз өз темпераменттіңіздің нақты моделін алдыңыз.

                                                    

                                                                                              меланхолик

      Сангвиник

 

 

Холерик                                                            Флегматик

 

                                                                       

Темперамент типтерінің жалпы сипаттамалары жайлы оқып шығыңыз. Темперамент және мінез:

Темперамент дегеніміз психикалық процестердің өтуінің динамикалық ерекшелкітерін және адам мінез-құлқын, олардың күшін, жылдамдығын, пайда болуын, тоқталуы мен өзгерісін сипаттайтын қасиеттер жиынтығы. Темперамент қасиеттерін адамның тұлғалық қырларына шартты түрде жатқызуға болады. Өйткені, олар биологиялық тәуелді болғандықтан адамның дара ерекшеліктерін құрайды. Темпераменттің 4 түрі бар: сангвиник, меланхолик, холерик, флегматик. Бұл 4 типтің ішінде сангвиник пен оған қарама-қарсы –меланхолик сезім темпераментіне жатады. Алғашқысы түйсіктер жүйке жүйесінде және адамның санасына аса жылдамдықпен пайда болады және сырттай бірден байқалады, бірақ іштей тұрақсыздығымен сипатталады. Меланхолик темпераментінде түйсік сырт көзге байқалмайды, бірақ іштей өте терең және ұзақ болып келеді.

          Сангвиник темпераменті көңілді адамдарға тән. Ол болашаққа сенімді, әзілкеш болып келеді. Ол тез қызбаланады, бірақ тез сабасына түседі, жақында ғага өзін баураған нәрсеге қызығушылығы тезбасылады. Сангвиник көп уәде береді, бірақ өзінің уәдесін орындай бермейді. Ол бейтаныс адамдармен тез және оңаф тіл табыса алады. Ақкөңіл және әрдайым көмек беруге дайын тұрады. Оны ауыр ой мен еңбегі тез шаршатады.

          Меланхолик темпераменті көңілсіз адамға тән. Ондай адамның әдетте, ішкі өмірі күрделі және ауыр болып келдеі. Ол өзіне қатыстыларының бәріне үлкен мән береді, тынымсыз және нәзік жанды болып келеді. Ол көбінесе және уәде берер кезде өзін ерекше бақылай алады, өзі орындай алмайтын нәрсе үшін ешқашан уәде бермейді.

          Холерик темпераменті қызба адамға тән. Мұндай адамды «ол өте қызба, шыдамсыз» дейді. Алайда, оның айтқанын жөн санап, дұрыс деп қабылдаса ол мінезінен тез қайтады. Оның қозғалысы шалт келеді.

          Флегматик темпераменті салқынқанды адамға тән. Ол ауыр және белсенді жұмыстан гөрі әрекетсізддікке бейім. Мұндай адам әсерлене бермейді, елейда, әсерлене сол күйде ұзақ болады. Мінез-бұл тұлғаның адамдарға тұрақты белгілерінің жиынтығы. Мінез іс-әрекетте және қарым-қатынаста көрініс береді және ол адамның өзіне ғана тән құлық ерекшелігін белдіреді. Қарым-қатынас мәнері тәрбиелі, инабатты немесе ұстамсыз, сыпайы не дөрекі болуы мүмкін. Темпераментпен салыстырғанда мінез жүйке жүйесінің қасиеттеріне ғана ба         ланысты емес, ол адам мәдениеті, оның тәрбиесіне де тәлеуді.

 З. Филипстің мектептегі мазасыздықты анықтауға арналған тесті.

 

Мақсаты: кіші және орта жастағы балаларда болатын мазасыздықтың түрін және деңгейін зерттеу.

Нұсқау: «Балалар қазір сіздерге мектепте өздеріңді қалай сезінетіндеріңізді анықтауға арналған бірнеше сұрақтан тұратын сауалнама ұсынылады. Сұраққа дұрыс және шынайы жауап беруге тырысыңыз, бұл жерде дұрыс немесе бұрыс жақсы немесе жаман жауаптар жоқ. Жауап парағының жоғарғы жағына өз аты-жөніңізді және класыңызды жазыңыз. Егер сұраққа келіссеңіз «+», егер келіспесеңіз «-» белгісін қойыңыз.

                                                        Сауалнама.

1. Барлық класты бір деңгейде ұстап тұру қиынға соға ма?

2. Егер мұғалім сізден өткен материалдан қаншалықты білетіндігіңізді тексеретінін айтса, сіз толқисыз ба?

3. Класта мұғалімге ұнайтындай жұмыс жасау саған қиындық келтіріме?

4. Сен сабаққа жауап бере алмағаныңа мұғалімнің қатты ашуланған кейіпі түсіңе кіретін кезі бола ма?

5. Класта сені әлде кімнің ұрып соққан кезі болды ма?

6. Сен сабақты түсінбейінше мұғалім жаңа материалды түсіндіруге асықпауын жиі қалайсың ба?

7. Тапсырманы орындауда немесе жауап беруде сен қатты толқисың ба?

8. Қарапйым нәрседен қателесемін бе деп, өз ойыңды айтуға батылың жетпейтін кездер бола ма? 

9. Сабақ айтуға шақырғанда сенің тізең қалтырай ма?

10. Түрлі ойындар ойнаған кезде сені кластастарың жиі күлкі қылы ма?

11. Сен күтпеген төмен баға алып қалған кездерің болды ма?

12. Сенде екінші жылға қалдырама деген күдік бар ма?

13. Ойынға іріктеу болғанда, мені алмайды деген оймен ойыннан бас тартуға тырысасың ба?

14. Сабақ айтуға шақырғанда сенің бүкіл денең қалтырайтын кез бола ма?

15. Сенің ұнатқан ісіңді кластастарыңнын бірде-біреуі орындағысы келмейтін кездері болды ма?

16. Тапсырманы орындауды бастар алдында қатты толқисың ба?

17. Ата-анаң ойлаған бағаны алу саған қиынға соға ма?

18. Класта жағымсыз жағдайға түсіп қаламын ба,  деп кейде қорқасын ба?

19. Сабаққа жауап беруде қателессең, кластастарың күлкі қылған кездері болды ма?

20. Сен өз кластастарыңа ұнайсың ба?

21. Тапсырманы жақсы орындадым ба деп ұайымдайсың ба?

22. Сен класта жасаған жұмысыңнын бәрін есте жақсы сақтағаныңа сенімдісің бе?

23. Мектепте мұғалімнің сұрағына жауап бере алмай тұрғаның кейде түсіңе жиі ене ме?

24. Сенімен кластағы балалардың көпшілігі дос екені рас па?

25. Сенің жұмысыңнын қортындысы кластастарыңның жұмыс қортындысымен салыстырылатынын білсең, сен ынтамен жұмыс істейсің бе?

26. Сенен бір нәрсе сұрағанда аз толқысам екен деп жиі армандайсың ба?

27. Сыныптастарыммен ерегесіп қаламын ба деп қорқатын кездерің болды ма?

28. Мұғалім сенің сенің сабаққа дайындығыңды тексеретінін айтқанда жүрегіңнің қатты соға бастағанын сезесің бе?

29. Сен жақсы баға алсаң, достарың сені жақсы көрінгісі келеді деп ойлай ма?

30. Кластастарың саған ерекше ынтамен көзқараста болатынын сезесің бе?

31. Сенің көңіліне тиетіндей бірдеңе айтатын кластастарың бар ма?

32. Үлгерімі төмен оқушылар, өзінен достарын алшақтатып алады деп ойлайсың ба?

33. Кластастарыңның көпшілігі саған назар аудармайтынға ұқсай ма?

34. Сырт көзге қызық көрінемін бе деп жиі қысыламысың?

35. Саған деген мұғалімнің көзқарасына ризасың ба?

36. Кластас балалардың аналары сияқты сенің анаң көңілді кеш ұйымдастыруға көмектесе ме?

37. Айналадағы адамдардың сен туралы ойы сені толғандыра ма?

38. Бұрыңғыға қарағанда болашақта жақсы оқитыныңа үміттенесің бе?

39. Өзіңді кластастарың сияқты мектепте жақс ыкиінемін деп санайсың ба?

40. Сабаққа жауап беріп тұрғанда, басқалар мен туралы не ойлайды деп жиі ойланасың ба?

41. Класта ерекше қабілеті жоқ балаларға қарағанда, ерекше қабілеті бар балалар қандай да бір құқықа ие бола ма?

42. Сенің ісің алға басқан кезде кластастарыңның  кейбірі сені қызғана ма?

43. Кластастарыңның саған деген көзқарасына ризасың ба?

44. Мұғаліммен жеке қалғанда өзіңді жақсы сезінесің бе?

45. Сенің сыртқы тұлғаңа және жүріс-тұрысыңа кластастарыңның күлкі қылған кезі болды ма?

46. Мектептегі өз жұмысыңды орындауда, басқа балаларға қарағанда мазасызданамын деп ойлайсың ба? 

47. Сен сабаққа жауап бере алмаған кезде жылағың келіп тұрғанын сезесің бе?

48. Сен кешке ұйқыға жатқанда ертең мектепте не болады екен деп мазасызданған кезің бола ма?

49. Қиын тапсырманы орындау үстінде бұрын жақсы білетін нәрсеңді мүлдем ұмытатыныңды кей-кезде сезінесің бе?

50. Тапсырманы орындау үстінде қолың қалтырай ма?

51. Мұғалім класқа тапсырма беріп жатқанда, сен өзіңнің күйгелектене бастағаныңды сезінесің бе?

52. Мектепте сенің біліміңді тексеремін деп қорқыта ма?

53. Мұғалім класқа тапсырма беріп жатқанда, сен оны дұрыс орындай алмайтын шығармын деген үрей қорқынышыңды сезінесің бе?

54. Сен орындай алмаған нәрсені кластастарың орындағанын түсіңде көретін кез болды ма?

55. Мұғалім сабақты түсіндіріп жатқанда сенің ойыңша кластастарың саған қарағанда жақсы түсінетін сияқты ма?

56. Мектепке келе жатқан жолда мұғалім бақылау жұмысын беретін айтса қатты мазасызданасың ба?

57. Сен тапсырманы нашар орындаған шығармын деп сезінесің бе?

58. Мұғалім тақтаға тапсырма орындауға шақырғанда сенің қолың ақырын қалтырай ма?

         

 Қортындылау және өңдеу.

Тест кілтіне сәйкес жауаптар өңдеуге бөлінеді. Мысалы сұраққа бала «иә» деп жауап берсе, кілтте бұл сұрақта «-» белгісіне байланысты, баланың жауабы жоқ болады. Кілтке сәйкес келмеген жауаптардан мазасыздықтың бар екені көрінеді.

   Өндеуі төменгідей:

1) Тестің барлық түріне сәйкес емес жалпы сандар егер олар 50% -дан жоғары болса, онда баланың мазасыздық қалпы «жоғары» деп алуға болады, егер тест сұрақтарының жалпы саны 75% -дан көп болса, онда «ең жоғары» мазасыздық күй болғаны.

2) Сәйкес келген сандардың әрқайсысын мазасыздықтың тобына бөлеміз.

Мазасыздықтың деңгейі бірінші жағдайдағыдай анықталады.

Мектептегі ішкі эмоционалдық жағдай мазасыздықтың синдромдары (факторлар) мен санына байланысты талданады.

Факторлар	Сұрақтар №
Мектептегі жалпы мазасыздық. Мектептегі әртүрлі эмоционалдық күйлер.	2,4,7,12,16,21,23,26,28,46,47,48,49, 50,51,52,53,54,55,56,57,58, Σ=22
Әлеуметтік стресті уайымдау.	5,10,15,20,24,30,33,36,39,42,44 Σ=11
Қажеттілікті өтеудегі сәтсіздік кедергілері. Жоғарғы нәтижеге жетудегі қажеттіліктен өте алмау.	1,3,6,11,17,19,25,29,32,35,38,41,43, Σ=13
Үрейдің көрінісі. Өз мүмкіндіктерін ашпау, тұйықтық, өзін басқаша сезіну.	27,31,34,37,40,45, Σ=6
Білімді тексеру үстіндегі үрей.	2,7,12,16,21,26, Σ=6
Айналасы күткен нәтижеден үрейлену.	3,8,13,17,22, Σ=5
Физиологиялық тұрғыдан қарсыласудың төменгі табалдырығы. Қорқыныш ортақ факторларға мазасыздықпен қарау.	9,14,18,23,28, Σ=5
Мұғаліммен қарым-қатынастағы үрейлену мәселесі. Балалардың оқу үлгерім мәселесі.	2,6,11,32,35,41,44,47, Σ=8

 

Кілті:

«+» - иә

«-»  - жоқ

1-         11+       21-           31-            41+             51-

2-         12-        22+          32-            42-              52-

3-         13-        23-           33-            43+             53-

4-         14-        24+          34-            44+             54-

5-         15-        25+          35+           45-              55-

6-         16-        26-           36+           46-              56-

7-         17-        27-           37-            47-              57-

8-         18-        28-           38+           48-              58-

9-         19-        29-           39+           49-

10-       20+       30+          40-            50-

 

Қорытынды:

1) Сәйкес емес сандар белгісі ( «+» - «иә», «-» - «жоқ») әр факторда (абсолютті сәйкес емес сандар пайызы <50%,  >50%, >75%).

2) Бұл мәліметті жеке диаграмма түрінде көрсетеді.

3) Барлық сандар үшін әр сәйкес емес сандар өлшемінің абсолютті мағанасын (<50%, >50%, >75%)

4) Мұндай мәліметтерді диаграмма түрінде береді.

         

 

 

 

 

 

 

Психологиялық тренинг

 

  Тақырыбы:  "Мен ғажайыппын"

 

 Мақсаты: Педагогтардың эмоцияналды және көңіл-күйлерін көтеруге,кәсіби жанудың

                   алдын алу,топтасып жұмыс істеу жүйесін әрі қарай дамыту.

Эпиграф: "Біз қартайғандықтан ойын ойнауды тоқтатып тұрған жоқпыз, ойын

                  ойнамағандықтан қартаямыз."

                                                                                                                          Бернард шоу

 

Қатысушылар: мұғалімдер

Жұмыс түрі: топтық жұмыс

Көрнекілік құралдар: тақта,бор,доп,ватман,фламастерлер.

 

 

                                                                    Жоспар:

1.Жаттығу "Хор"

2.Мен ғажайыппын (Мұғалімдердің әр түрлі көзқарасын анықтау)

3.Оқушы көзімен

4.Арт-терапиялық жаттығу."Кезекпен сурет"

5.Жаттығу "Комплимент"

6.Жүргізілген жұмысты қорытындылау.

 

Жүргізуші:Саламатсыздар ма қымбатты ұстаздар! Біздің көбіміз яғни барлығымыз биікте ғажайып болғымыз келеді.   Ал енді осы "ғажайып" дегеніміз не? Біздің  бүгінгі кездесуімізде осы ғажайып сөзінің педагогикалық тұрғыдан талдап көрейік. Енді барлығымыз "Ғажайып" сөзіне ұқсас бір-бір сөзден сөз айтып көрейік. Қатысушылар, мысалы мына сөздерді айтуы мүмкін:идеал, үлгі, нәзікке ұқсас,бір бағыттағы, ескерткіш, сондай бір өте жақсы, т.б.

Жүргізуші: Ожеговтың сөздігінде «ғажайып» сөзіне анықтама бар - бұл "барлық жақсы қасиеттердің қамтылған, ең жоғарғы дәрежедегі қасиет".  Енді осы қасиетті өз бойымыздан іздеп көрелік,ғажайып болмаса да, бойымызда таң қаларлық мінез болуы мүмкін.Жұмысымызды бастамас бұрын, танысып алайық, әрбір қатысушы өз атын айта отырып, бойындағы жақсы қасиетін айта кетеді. Келесі қатысушы алдыңғы қатысушының атын, жақсы мінезін айта кетеді.

 

             Келесі жаттығуымыз "Хор"деп аталады.  Залдан бір қатысушының сыртқа шыға тұрғанын өтінемін,залда қалған қатысушылар бір төрт жол тақпақтың сөздерін бөліп-бөліп алады. Сыртқа шыққан адам келген кезде бір, екі, үш деген нұсқаудан кейін әрбір қатысушы өз сөздерін айтады. Сырттан кірген адам қандай тақпақ екенін табу керек.

Бұл біздің сергіту жаттығуымыз болатын.

           Келесі  жұмысымызға көшелік. Бірінші бөлім бойынша біз қандай ғажайып не екенін айқындауға тырыстық. Тақырыбымызды одан әрі ашу үшін, балалардың көзімен,яғни оқушы көзімен ғажайып деген ұғымды түсүнуге тырысып көреміз. Екі топ қатысушылары: бірінші топ -  бастауыш оқушылары, екінші топ -  жоғары класс оқушылары. Жайлы, жақсы отырып алыңыздар, екі қолдарыңызды тізеге қойып, орындыққа арқаларыңызды тигізіп орнықты отырып,көз алдыңызға бастауыш және жоғары класс мұғалімдерінің қандай болатындығын елестетіңіздер. Енді әр бір топ өзара келісіп, шешімге келіп мұғалімнің  төрт жақсы қасиетін қағазға жазып орталарыңыздан біреу шығып қорғап шықсын.

Қорытынды: "бастауыш оқушылары" тобының пікірі : мұғалім мейірімді, әдемі, көңілді, шыншыл болу керек.

"жоғары класс оқушылары" тобының пікірі: өз мамандығының кәсіби шебері, ұйымшыл, қатаң, қазіргі талапқа сай болу керек.

 Жүргізуші: Ал енді сіздер үлкен адам кейпіне еніп, тәжірибелі ұстаз болуға тырысыңыз. Екі топ бірігіп, мұғалімдерге берген оқушылардың сапаларын талқылап ашып көрелік. Тақтаға жазамыз. Біздің мысалда болған төрт сапа шыншыл,қатаң, кәсіби шебер, ұйымшыл,осы сапалар біздің бойымыздан табылады деп ойлаймыз.

                 Енді келесі жұмысымызға көшелік ол - арттерапиялық жаттығу "Шеңбер бойынша сурет». Біз қазір ақылдаспай біртіндеп шығып мұғалімнің суретін саламыз. Сурет бойынша қорытынды: идеялды мұғалімнің суретін саламын деп  кім пайда болды... «әрдайым көріп жүрген мұғалімнің бейнесі». В.Вишневскийдің афоризмін еске түсіретін болсақ."Мені ғажайыпқа дейін жеткізбе!" дегендей, «ғажайыптылық» өзіміздің жүрегімізде болады.

               Біздің кездесуіміз таяп келе жатқан секілді. Бүгінгі шыққан нәтиже жемісіне оралатын болсақ педагогтардың мықты жақтарын тағы да бір еске түсіре отырып, бір-бірімізге "Комплимент"айтайық.

              Жүргізуші: Кездесуіміз аяқталды.Егер тақырыпқа келетін болсақ,"ғажайып"деген түсінік  бір нәрсенің біткенін, болғанын білдіреді. Бірақ біздің жолымыз біткен жоқ, біз сіздермен әрдайым қозғалыстамыз. Кез келген мақсатқа жеткенде біздің алдымыздан жаңалықтар ашылады, жаңалықтың шеті жоқ.

             Мен сіздерге шығармашылық табыстар тілеймін!                                                                      

 

 

Сабақтын тақырыбы: Адамдармен қарым-қатынас жолдары.

Сабақтын мақсаттары:

1.Оқушыларды қарым-қатынас жолдарымен, түрлерімен және әдістеріммен кеңіне таныстыру; оларды ортаға салып талдау; 

2.Адамадармен тындай білуге өз ойымен бөлісуге тәрбиелеу;

3.Өз ойына сенімді болып, нақты жеткізуді дамыту.

Пән аралық байланыс: философия, тарих, шетел әдебиеті.

Көрнекілік: тақтада  ұлы философтардын, ойшылдардын тұжырымдары   

1. Мадақтау шарап сияқты көңілді көтереді, бірақ сананы уламайды.                                                                                                                                                                                    Вольтер.

2. Қателесу әр адамға тән, бірақ ақмақ адам ғана өз қатесін мойындаудан бас тартады.                                                                                                      Цицерон.

3. Көп сөйлегенде ұтылдым, ал ұндемегенде – ұттым.                   Мао Цзедун.

4. Әр адамда құдіретті күш бар, сондықтан адамдар бір-бірін сыйлауға тиіс.                                                                                                                          

                                                                                                 М.Горький.

5. Ешкімде саған дос емес, ешкімде саған қас емес, бірақ әр адам саған оқытушы.

                                                                                                         Орыс мақалы.

 

 

Сабақтын барысы:

І. Ұйымдастыру бөлімі: сәлемдесу; оқушыларды түгелдеу

ІІ. 1). – Бүгінгі сабағымызды  «Телефон» ойынан  бастайық; қазір әр топтатан

біреуіңізге 1сөз айтам, оның міндеті - әрі - ғарай жалғастырып, қасындағы көршісіне құлағына айту. Ойынымыз осылай жалғастырылады.

Ойын аяқталғаннан кейін, қортынды жасау - оқушыларға сұрақ: неге басында айтылған сөз аяғында өзгерді?  

Бүгінгі сабағымыздын тақырыбы  «Адамдармен қарым-қатынас жолдары». Өміріміз айналамыздағылармен тығыс қарым-қатынас құралған.

Өкінішке орай арада кейде түсінбеушілік, керістер болады. Себебі неде? Қате кімнен? Мүмкін өзіміз адамдардың көңілін түсініп тыңдай  білмейтін шығармыз?  Осы сұрақтарға жауап алу үшін сізге тест «Өз-араңызда қандайсыз?» ұсынамын.

1.     Сіз біреумен ұрсып қалғанда өзіңізді қалай ұстайсыз?

     А). Бір қалыпты – 3 ұпай

     Ә). Өрши түсемін – 2 ұпай

     Б). Үндемей құтыласыз - 1 ұпай

2.  Достарыңызбен ара-қатынасыңыз қалай?

    А). Жиі араласып тұрасыз – 3 ұпай

    Ә). Онша араласпайсыңыз – 0 ұпай

    Б). Реті келгенде - 2 ұпай

3. Демалыс күніңізді қайда өткізесіз?

     А). Үйде – 3 ұпай

     Ә). Достарыңызбен бірге – 2 ұпай

     Б). Кино, кафе, дискотекада - 3 ұпай

4. Газет-журнал оқып тұрасыз ба?

     А).Иә – 0 ұпай

     Ә). Уақытыңыз болғанда – 3 ұпай

      Б). Анда-санда - 2 ұпай

5. Әдемі киінгенді ұнатасыз ба?

     А).Әрине – 3 ұпай

    Ә). Киім таңдамайсыңыз – 2 ұпай

    Б). Модамен киінесіз - 0 ұпай

6. Қатты дауыс шықса, құлақ түріп көңіл бөлесіз бе?

     А).Иә – 4 ұпай  

    Ә). Жоқ – 3 ұпай

     Б). Біреудін шаруасына араласпайсыңыз - 1 ұпай

6. Көпшілікте өзіңізді қалай ұстайсыңыз?

      А).Бір қалыпты – 3 ұпай   

      Ә). Үндемей қаласыңыз – 0 ұпай

      Б). Жеңілдей сезінесіңіз - 1 ұпай

10-15 ұпай. Сіз бір қалыпты жансыз. Ұрыс-керісті жаныңыз қаламайды. Айқай-шудан басыңызды аулақ ұстауға тырысасыз. Араға түсіп, арашалап алу дегенді білмейсіз. Ашуыңыз келіп тұрса да, үндемей құтыласыз.

16-25 ұпай. Ұрыс – керіс болса-ақ ешкімге бағынбай өршелене түсесіз. Тырнақ астынан кір іздеп, сол адамды жеңуге тырысасыз. Өзгенің пікіріне қосылмай, тек өзіңіздікін дұрыс деп бағамдайсыз. Сіздей жанмен бір шаңырақ астында өмір сүру қиынға түсері айдан анық. Жалғыз қалмау үшін әр дайым  ұстамды болғаныңыз дұрыс болар. Мәдениетті адам болғандықтан «Сабырлы жетер мұратына» деген мақалға еріп, әр керісті сабырлықпен шешу керекпіз.

   Әрине, әр сәтте сабырлықты сақтау өте қиын, өйткені өмірімізде адамдармен тығыс қарым-қатынаста болғандықтан кейде арадағы түсінбеушілікпен келіспеушілік ұрыс-керіске алып келуі мүлдем мүмкін. Қалай сонда әңгіменелүшінің көңілін, қөз-қарасын сабырлықпен өзгертуге болады деген сауалдарға жауап іздейк.  

2). Көріп отырсыңыз, группа топтарға бөлінген. Қазір әр топқа 2 түрлі тұжырымдар  ұсыналады. Қайсысы өзіңізге ұнайды, яғни болашақта жетістікке жетуге ұран ретінде алуға болады сол  нақыл сөзді түсүндіріп беруіңіз керексіңіз.    топ  - аналитиктер, яғни олар қате айтқаныңызды дұзеп, сұрақтар қойып, оз ойларын косып отыратын топ болады.

Тұжырымдар:

1.Әңгімеңізді жолдасыңызды мақтаудан және оның жақсы қасиеттерін көрсетуден бастаңыз.

2.Еш уақытта жолдасыңызды мақтамаңыз - ол өзін сізден жоғары ұстауы мүмкін.

3.Өзіңіздің дұрыс еместігін білсеңіз, тез арада мойындаңыз.

4.Өзіңіздің дұрыс еместігіңізді білсеңізде  мойындамаңыз, өйткені әңгімелушіңіз  сізді өзінен төмен санауы мүмкін.

5. Әңгіме барысында адамдарға өз намысын сақтауға (ақталуына, қорғауға) мүмкіндік беріңіз.

6. Әңгіме барысында адамдарға өз намысын сақтауға (ақталуына, қорғауға)  мүмкіндік бермеуге тырысыңыз, өйткені ол сізді жеңіп кетуі мүмкін.

7.Уақыттын көбінде пікірлесіңіз сөйлесін.

8.Әңгіменің барысындауақыттын көбін өзіңіз сөйлеңіз, сонда әңгімелуші өзінің әліздігін сезіп, сізге қарсы шықпайды.

Қай  сөзді сіз дұрыс деп санайсыз соны тандап, дәләлдеу – сіздің мақсатыңыз.

Дайындалуға берілетін уақыт: 7 минут.

3) Әр топтардын жауаптарын тындап талдау, аналитик тобын сөз беріп, тақтадағы тұжырымдарды оқушыларға түсіндіріп беру. 

5)   Керісті шешу жолдарын біз таптық.

-Бірақ неге олар пайда болады? (Оқушыларға сұрақ) 

-Әңгімелушіге сыйластық сезіміз жоқ болғандықтан

-Неге? (Оқушыларға сұрақ) 

-Өйткені оның дұрыс еместігін және жағымсыз мінезін байқаймыз

-Иә, адамның мінезіндегі жағымсыз ерекшекліктері тез байқалынады, сондықтан жүрегімізде сол адамға деген "антипатия" сезім пайда болады, ол бізді адамға сыйластық сезімін білдіруге кедіргі жасайды. Сол әңгімелушіге  қалай сыйластық сезімін білдіруге болады деген саулға орыс даналығынан жауп алуға болады...

Яғни, бұл мақалда әр адамда ағымен бірге қарасыда болсада, оның жақсы қасиеттерін байқап, қадірлеу, өзіміздін бойымызға еңгізу керекпіз деп сабағымыздын келесі турдын кірісейік  ойын «Үміт хаты».  Есіңізде болмаса, 

ережелерін кайталайын: алдыңызғы открыткада  кімнің аты  жазулы тұр, сол туралы басталған сөйлемді жалғастырыңыз.

6) Хат кімге аргалған екеннің біліп, оған қойылатын сұрақтар: Жазылған тлектерге, не болмаса сенің бойында топтастарын байқаған қасиеттер бар ойлайсын ба, әлде сезбедін ба? Топтастарыңның саған жазғаны ұнадыма?

Бала дүниеге келгенде анасының сүтімен бірге бойына махаббат, сүйіспеншілік, сыйластық сезімдерін еңгізеді. Үлкейгесін сол қасиетті сезімдердін құны түседі. Заман заманнан өзгереді, адам адаммен кездеседі, қоштасады,бірақ  өмір бойы адам махаббатты, сыйластықты іздейді, сондықтан жігіттер бақытты іздердін алдында, өзіңіз жақсы болып, адал болыңыз!

ІІІ.Сабақтын соңы.                

 

 

 

 

 

 

 

«Менің сүйікті мамандығым»

Мақсаты: Мектеп психологтарына арналған  тренинг олардың бойындағы мынадай маңызды сапаларды: кәсіби іс-әрекеттердің эффективті индивидуалды стилін қалыптастыру; оқушылармен, олардың ата-аналарымен, мектеп басшылығымен, әріптестерімен  сонымен қатар өз отбасы мүшелерімен ойдағыдай қарым-қатынас жасай алуын қалыптастырып, дамыту үшін қажет.

 Тренинг тағы мынадай қасиеттерді: балаға позитивті қарым-қатынас, мектеп оқушысын эмоцияналды қабылдау, олармен тілдесудің коммуникативті амалдарын дамыту, өзін-өзі регуляциялаудың эффективті тәсілдерін қалыптастыруға көмек береді.

  Міндеті:

Қай ұжымда болсын, психолог-маманға жүктелер міндет жауапкершілігімен маңызды. Ұжым мүшелерінің тұлғалық сапасы мен ерекшелігіне, құқығына абыройы мен намысына нұқсан келтірместен, көздеген мақсатқа бағыттай білу шеберлікті қажет етеді. Ал, шеберлік тәжірибелер арқылы қалыптасады.

Психолог-маман сыныптағы оқушылармен ғана емес, ересектермен немесе педагогикалық ұжымның әр мүшесімен мәдени қарым-қатынаста болып, олардың пікірін бағалауға, іс-әрекеттерге қатыстыруға, сенімін нығайтуға, талдап-талқылауға, саралауға тікелей ұйтқы болып, тұлғалық мүмкіндіктерін ашады.

Топпен жұмыс жүргізгенде көбінесе орындауға жеңіл, еркіндікті талап ететін ойындар, жаттығулар қарастырылады. Әрине, топпен тест, сауалнама жүргізу, суреттер салғызуға болады. Мен мейлінше, көп уақыт алмайтын, жеңіл жаттығу ойындарды, күрделі ойды қажет етпейтін  тапсырмаларды қарастырмақпын. Мұны психолог емес, әр мұғалім де өз сабағында мақсатына орай пайдалана алады.

Жоспар:

1.Сергіту тренингі

2.Қызығушылықты ояту.Түстер бойынша топтастыру

3.Мағынаны тану.Әр топқа ситуациялық тапсырма.

4. « Менің  сүйікті мамандығым» жаттығуы.

5.Ой толғау. «ХХІ ғасыр мұғалімі ол қандай?»

(топтар эссе, бес жол өлең, ассоцация т.б қорғау)

6.Қорытындылау

1. Сергіту тренингі «Австриялық жаңбыр»

2. Гүл бейнесіндегі түстер бойынша мұғалімдер 4 топқа бөлініп отырады.

    Сұрақтар:

І-топ

1.Сіз мектеп директорының орынбасарысың, қарауыңдағы 3 мұғалім қоңырау соғылғаннан кейін сабаққа кешігіп келді.Сіздің іс-әрекетіңіз?

2.Сіз бірлестік жетекшісісіз, бірлестігіңіздегі мұғалімдер берілген тапсырманы дер кезінде орындамады, сізге директор шұғыл түрде тапсырманы орындауға бұйрық берді, не істер едіңіз?

3.Сіз мектеп директорысыз, қабылдауыңызда бір мұғалім отыр, үстіңізден есік қақпастан екінші мұғалім кіріп келді.Осы іс-әрекетке қандай сипат берер едіңіз?

4.Сіз сабақ өткізіп жатырсыз.Сабақ үстінде бір мұғалім рұқсатсыз кіріп, кешірім сұрамастан хабарландыру айтып, оқушыларға зілді сөйлеп кетті.Сіздің көзқарасыңыз?

ІІ-топ

5.Жас маман мектепке келді.Сіз оған тәлімгер болып тағайындалдыңыз.Оның құжат толтырмақ түгілі, сабақ беруден тәжірибесі аз.Ең алғашқы көмегіңіз?

6.Ұжымда жас ерекшеліктері әр түрлі мұғалімдер бар.Ұжымда сыйластық пен достық қарым-қатынас орнату үшін қандай іс-шараларды көбірек өткізген дұрыс деп ойлайсыз?

7.Сіз өз ұжымыңыздағы бір педагогтің педагогтік іс-әрекетке жатпайтын олқы қылығының куәгері болдыңыз.Не істер едіңіз? (Дұрыс кеңес бересіз бе, немқұрайлы қарайсыз ба?)

8.Әріптесіңіз отбасы жағдайына немесе денсаулығына байланысты 1-2 күн жұмысты алмастыра тұруын өтінді. Келісесіз бе? Келіспеген жағдайда неліктен?

ІІІ-топ

9.Адамда бәрі де әдемі болуы керек:«Ақылы да, ойы да, келбеті де, әдебі де, мінез-құлқы да, киген киімі де, жүріс-тұрысы да». Осы туралы не айтар едіңіз?

10.Сіз 1-ші сабаққа ұйықтап қалдыңыз, әрине жұмысқа кешіктіңіз, оқушылардың алдына қалай кіресіз?

11.Сіз журнал толтырар алдында журнал толтырар алдында журнал толтыру ережесімен толық танысасыз ба?Сіз қалай толтырасыз? Бұл жөнінде бірінші кімнен көмек сұрайсыз?

12.Сіз тәжірибеңіз мол мұғалімсіз, сізден әріптесіңіз әдістемелік көмек сұрады.Көмектесе аласыз ба?

ІҮ-топ

13.Сіздің тәжірибеңіз мол болғанымен , өз тәжірибеңізде кездеспеген қиын сауал кездесті. Кімнен, қайдан көмек аласыз?

14.Сіздің ойыңызша мектепте «қиын» мұғалім бар ма?

15.Біздің ұжым ұйымшыл да тату ұжым қатарына жата ма? «Иә» деген жағдайда дәлелдеңіз, «жоқ» деген жағдайда қандай кеңес берер едіңіз?

16. «ҰБТ»-ге дайындыққа өз ұсынысыңыз, бөлісетін тәжірибеңіз бар ма?

 

« Менің  сүйікті мамандығым» жаттығуы.

(Әр топтағы мұғалімдер бір жаттығуды орындап көрсетеді)

    Жаттығудың мақсаты:  кәсіптік іс-әрекет стилінің индивидуалдық эффективті тәсілдері мен шараларын іс-жүзінде өтеу ( отработка. )

   Мұғалімдер шеңбер құрып тұрады. Психолог топтың әрбір мүшесіне алдарында оқушылар тұр деп елестете отырып сәлемдесуді ұсынады. Мысалы,  « Сәлеметсіңдер ме, балалар! » Бұл жерде фразаны жестпен, позамен, бет әлпет қимылымен қуаттауға болады. Топ мүшелерінің барлығы сәлемдесіп болғаннан кейін жалпы талқылау өткізіледі. Сәлемдесудің қайсысы ашық және мейірімді, кімнің фразасы белсенді іс-әрекетке эффективті стимул болды, мұғалімдер бала позициясынан өз әсерлерімен бөліседі.

     Бұл жаттығуда жеке индивидуалдық іс-әрекет стилін табуға көмектесу үшін әрбір қатысушымен кері байланыс орнатылады. Айта кететін жай, бұл проблема мектепте енді жұмыс жасай бастаған жас мамандар арасында ғана актуалды емес. Көп жылдар бойы мектепте қызмет етіп, дағдылары қалыптасқан, жұмыс істеуі автоматтандырылған  мұғалімдер арасында да қажет. Олар өздерінің кәсіби шаралар арсеналын кеңейтіп, жанарту үшін маңызды. Бұл жерде жекелік индивидуалдығын басу ізімен емес, өзіндік «Мені» мен кәсіби мүмкіндіктерін ашудағы үлесімділік пен толық жетілуді табу.  

                                 « Баға »  жаттығуы.

    Мақсаты: Оқушыларды бағалаудағы өзара  әрекеттесудің эффективті коммуникативтік амалдарын өндіру.

   Топ шеңбер құрып тұрады, әрбір қатысушы бір позитивті және негативті баға айтуы қажет. Алдымен негативті баға айтылады, мысалы,  «отыр екі».

Әркім бұл фразаны айтуда өз сөздерін, интонациясын, мәндерін қолдануға мүмкіндік береді. Талқылауда  алдыңғы жаттығуда ұйымдастырылғандай топ мүшелері оқушы позициясынан сөйлейді. Психолог мұғалімге оқушыға негативті баға қойған кезде оған өзіндік жеке қарым-қатынасының көрініс табуын және тәрбиеленушінің жақсырақ оқуға мүмкіндігі  барына сенім білдіру керектігін көрсетеді. Негативті бағаны мынадай фразада айтуға болады: «Өте өкінішті, Анар бүгін саған нашар баға қоюға тура келіп тұр, сен өте қабілетті қызсың, жақын күндері өзінің екіңді жөндейтіндігіңе сенімдімін».

Оқушыны позитивті бағалағанда да баланың жетістігіне шынайы қуанышы мен психологиялық қолдаудың жаңа формаларының кәсіби амалдарын жетілдіруге болады. Мысалы, позитивті баға қойған кезде  позитивті баға қойғандағы фраза төмендегідей болуы мүмкін: «Жарайсың, бүгін сені «бес» деп бағалаймын, ары қарай осылай оқуыңды жалғастыра бер».

               «Мектеп директоры» жаттығуы.

    Мақсаты: Мектеп директорымен  қарым-қатынас жасаудың эффективті амалдарын дамыту.

    Бұл жерде мұғалімнің мектеп директорымен қарым-қатынас жасаудағы жағдайларын қарастырамыз. Мұғалім мектеп директорынан жыл ортасында денсаулығына байланысты демалыс беруін өтінуі немесе қатысушылар практикасында кездескен  басқа да жағдайларды ойнауға болады.

   Бұл жаттығуды талқылау алдынғы жаттығудың схемасы бойынша жүреді.

 «Эмоция » жаттығуы.

    Мақсаты: Мұғалім бойында артистизм, эмоционалдылық, иілгіштік, оқушылармен қарым-қатынаста образдық пен тірлік техникаларын дамыту.

    Топ жарты шеңбер болып отырады. Әрбір қатысушы психологиялық жұмбақ жасырады. Жұмбақты бет әлпет қимылы, позасы, іс-әрекеті, жесті және кейбір нейтральді фразаларды қолдануы, өзі ойланған эмоцияналдық күйлердің біреуін топқа жасыруға болады, топ мүшелері оны табуы қажет.

    Кейіннен психолог мұғалім жұмбақты қаншалықты шеше алғандығы жайында ойлануға, ол өз күйін демонстрациялауда қандай сыртқы амалдарды қолдануда қайсысы  ( бет, қол, интонация және т.с.с) мәндері болып келетіндігі жайлы ойлануды ұсынады. Мысалы: дерективті дауыс немесе «мұғалімдік» қатты мүсін.           

«Күйіне келтіру» жаттығуы.

      Мақсаты: Сабақ басында қуаты мен күшін тез мобилизациялау және жұмыс қабілетін жоғарылату.

     Топ мүшелері ыңғайлы позада шеңбер құрып отырады. Психолог денені бос ұстап, көзді жұмып айтылған әңгімені көз алдарына елестеуді ұсынады. Келесі мәтінді баяу, жұмсақ етіп әңгімелейміз.

   «Бүгін сіз класқа барғыңыз келмей тұр. «Егер де... » әрекет ете отырып, өз күш қуатымызды мобильдеуге тырысамыз. Егер де менің көңілім жақсы болып, өзімді демалған және жаңарғандай сезінсем, класқа қуана барар едім. Көшеде келе жатып өз оқушыларым туралы ойланам, оларды тезірек көргім келеді. Мектепке кіріп келдім, өз әріптестеріммен сәлемдесемін, оларға күлімсірей қараймын. Өз класыма бара жатырмын, класқа кірдім қоңырау соғылды, сабақ басталды.

     Сәлеметсіндер ме балалар! »

     Жаттығуды орындап болған соң жалпы топтық талқылау жүргізіледі. Бұның барысында мұғалімдер мен психолог жұмысқа бағытталудың психотехникалық әдістерімен тәжірбие алмасады.

Ой толғау. «ХХІ ғасыр мұғалімі ол қандай?»

(топтар эссе, бес жол өлең, ассоцация, схема түрінде моделін жасау т.б қорғайды)

-Бүгінгі тренингтен алған әсеріңіз қандай?

-Сау болыңыздар!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«Ата-ана махаббаты» тренинг

Мектеп өміріндегі ең маңызды, жауапкершілікті талап ететін жұмыстардың бірі-ата-аналар жиналысын өткізу.Жиналысты қалай  қызықты,  әрі пайдалы өткізуге болады? Осының барлығы жаңадан класс жетекші болған мұғалімге пайдалы болуы мүмкін.

Мақсаты: Ата-ана мен баланың арасындағы қарым-қатынстың  ерекшеліктерін психологиялық жаттығулар  арқылы көрсету.

Көрнекіліктері: Тақырып, қағаздар, шам, теледидар, сиқырлы таяқша,альбом, газет, шар.

Тренинг бағдарламасы:

1.Есімдер аллитерациясы.

2.Баяндама. «Ата-ана махаббаты».

3. «Біз біргеміз!» жаттығулар.

4. «Өтінемін!» ойыны.

5. «Сиқырлы таяқша» жаттығу

6. «Тілек шамы».

7. Ой- толғаныс.

Тренинг барысы:

 

І. Ата-аналарды тіркеу. Бағдарламамен танысу.

ІІ. Есімдер аллитерациясы.

Мақсаты: Ата-аналарды бір-бірімен таныстыру.

Шарты: Әр отбасынан бір адам осы жерде отырған отбасы мүшелерінің есімдерін айтып және де есімдерінің бірінші әрпінен басталатын жағымды қасиетін айту крек.

Әр отбасының сөзінен кейін қалғандары үш рет қол соғып қошеметтеп қояды.

-         Сіздің есіміңізді, жақсы қасиетіңізді айтып жатқанда қандай сезімде болдыңыз?

-         Өзіңіз қазіргі кезде қандай көңіл-күйде отырсыз?

-          

ІІІ. Баяндама. «Ата-ана махаббаты».

         Адамдар арасындағы қарым-қатынаста адамгершілік, әдеп-инабат үрдістерінің қаншалық кең жайылып, терең тамырлануы, ең алдымен, олардың жекелеген отбасында өркен жаюына, яғни баланың ата-анасын жан-жүрек қалауымен, саналы түрде  ардақтап, құрметтеуіне, инабат тағылымын үлкендерден үйрене отырып, олардың өздеріне деген қарым-қатынстарында  мүлтіксіз жүзеге асырып отыруларына байланысты.

         Адам өмірінің мәне мен сұлулығы, адамның келешегіне сенімділігі  - баланың ата-анасын     ардақ тұтып, өзінің перзенттік қарызын бір сәтке де есінен шығармауында. Бұл – жас ұрпақтың мәдениеттілігін, әдептілігінің ғана емес, ең алдымен, адамшылығының белгісі.

         Бала – ата- ана өмірінің жалғасы. «Баламның табанына кірген шөңге менің маңдайыма кірсін,» деп әлпештеп өсірген перзенті  ауырып не басқа бір қатер төнгенде мойындарына бұршағын салып, «Өзімді алып, баламды аман қалдыр!» деп құдайға жалбарынған.

         Бала тәрбиесі – қызығы мен қиыншылығы қатар жүретін күрделі процесс.

         Ата-аналардың жастығы мен бала тәрбиесіндегі тәжірибенің жоқтығы, болмаса тәрбие жұмыстарында тек қана өз ойлары мен көзқарастарына ғана жүгінуі немесе қажетті педагогикалық  білімдерінің жетіспеушілігі салдарынан тәрбие процестері көптеген қателіктерге ұшырап отырады.

         Сондықтан да мектеп өміріндегі ата-аналардың педагогикалық білімін жетілдіру, мәдениетін арттыру, бала тәрбиесіне белсене араластыру, соның нәтижесінде ата-ананы баланың алғашқы ұстазына айналдыру мақсатында ұйымдастырылатын семинар тренингтердің маңызы орасан зор.

ІІІ. « Біз біргеміз!»  жаттығулар

Мақсаты: Отбасындағы қарым –қатынасты нығайтуға өзара түсінушілікте ата-аналар мен балаларға қолдау көмек көрсету.

§     «Қолынан танып біл!»

Көздері байлаулы әкелері балаларын тауып алулары керек.

Талдау:

1.Сізге балаңызды табуға не көмектесті?

2.Балаңыздың қолынан ұстағанда не сезіндіңіз?

§     «Біз бақытты жанұямыз!»

Алдын-ала салынған суреттер арқылы өз балаларыңыздың салған суреттерін тауып алыңыздар.

Талдау:

1. Өз отбасыңыздың суретін қалай таптыңыз?

2. Өз отбасыңызды табу қиын болды ма?

3.Суреттерден отбасыңыздың суретін тапқаннан кейін қандай сезімде болдыңыз?

§     «Аралда»

Қажетті құралдыр: газет

Қатты теңіз толқуынан кейін кеме суға кетіп, кеменің ішіндегі жолаушылар аралдарға бөлініп топталды. Енді осы аралдарда әрбір отбасы өмір сүріп жатыр. Аралдарды бірте-бірте су басуда, енді әр отбасы осы арлдан өздерін аман алып шығулары керек.

§      «Үшеуіміздің суретіміз!»

Суретті бір-бірімен ақылдаспай асалады. Баласы суретті бастайды, әкесі жалғастырады және екінші суретті бастап кетеді, анасы ол суретті жалғастырады және келесі суретті бастап кетеді, баласы  суретті аяқтау керек.

Талдау:

1. Сіздің бастаған суретіңіз ойыңыздан шықты ма?

2. Алға қойған мақсатқа жету үшін кедергі болды ма?

3.Бір-біріңізді қалай түсіндіңіз?

4.Өзіңіз суретке қанағаттанасыз ба? Жоқ болса неге?

Әр отбасының салған суреттерін талқылауға уақыт беріледі.

ІV. «Өтінемін» ойыны.

Мақсаты: Ата-ана мен балалар арасындағы қарым-қатынасты жақсарту, бір-біріне көңіл бөлу, бір-бірін тыңдай білуге үйрету.

Қатысушылар ортаға жартылау шеңбер жасап тұрады.

-Құрметті ата-аналар, балалар! Сіздер қандай «сиқырлы» күші бар сөздерді білесіздер?

-Рахмет, өтінемін, т,б

-Мен әр түрлі өтініштер жасаймын, егер мен «өтінемін» деген сөзді айтсам сіздер оны орындауларыңыз қажет. «Өтінемін» деген сөзді айтпасам, сіздер ол өтінішті орындамайсыздар.

-секіріңдер

-оң аяқтарын көтеріңдер

-өтінемін, алақанмен қол шапалақтаңдар

-өтінемін, бір-біріңді құшақтаңдар.

- оң қолдарыңмен сол құлақтарыңды уқалаңдар

V. «Сиқырлы таяқша» жаттығу.

Сиқырлы таяқшаны бір-біріңе ұсына отырып, адам бойындағы жағымды және жағымсыз қасиеттерді айтып шығайық

Жағымды	Жағымсыз
Мейірімділік	өтірік айту
Жан ашу	өшпенділік
Сыпайылық	Кек сақтау
даналық	Тіл алмау

-         Әр жағымсыз қасиеттің өзінің жақсы жағы болады. Мысалы: сараң адам ол – үнемшіл. Төбелесу – біреуге қол ұшын бері. Енді осы жағымсыз қасиеттердің де өзіндік жақсы жақтары болады, соны айтайық.

VІ. «Тілек шамы».

Мақсаты: тренинг туралы пікірлерін ортаға салу.

-Құрметті ата-аналар, балалар. Біз сіздермен жанұядағы ата-ана мен  балалар арасындағы қарым-қатынастың түрлі жақтарын тануға, жан-жақты талқылауға тырыстық. Отбасы, ұшқан ұя – жылылықтың, жылулықтың мекені.  «Отбасы» атауының мәніне терең үңілер болсақ, оттың да үлкен маңызы бар екенін сеземіз. Сондықтан оттың басы, ошағымыздың түтіні түзу болуы үшін «Тілек шамы» жаттығуын бір-бірімізге тілек айта отырып жүргізейік. Бір-бірімізге мына шамды бере отырып бүгінгі кездесуден алған әсерлеріңізбен бөлісіп, тренинг барысында айта алмай қалған ойларыңыз болса барлығыңыз да осы жерде айтуларыңызды сұраймын.

 

VІІ. Ой-толғаныс.

 

-Тренингтіңбасталуында сіздерге бағдарлама берілді. Сол бағдарламаның артында күн, гүл, жапырақ бейнесіндегі жапсырмалар бар.

  

 

 

-Осы белгілер бойынша ата-анаға, оқушыға, мұғалімге өз ұсыныстарыңызды немесе ой-пікірлеріңізді жазуыңызға болады. (Жазған пікірлерін оқи отырып, көктем бейнесін шығару.)

Отбасы тренинг

 

Тақырыбы: «Отбасы қарым-қатынастар үндестігін қалай құруға болады?»

Түрі: ата-аналармен сұхбат сағаты

Әдісі: тренинг, пікірлесу, шығармашылық тапсырмалар

Мақсаты: Республикалық «Сенің-құқығың –менің құқығым» атты онкүндік жоспарына сай ата-аналардың құқықтық сауаттылық деңгейлерін арттыруға ықпал ету. Балаға тәрбие берудегі жауапкершіліктерінің қалыптасуына көмектесу.

Жоспары:

І бөлім

1.Кіріспе сөз

2.Баяндама Тақырыбы: Неке (ерлі зайыптылық) және отбасы туралы Қ.Р.кодексі (жауапты әлеуметтік педагог Бержанова Т.М.)

ІІ бөлім.

1.Тренинг

2.Мәтінмен жұмыс «Бақытты отбасы»

3.Шығармашылық тапсырмалар:

-Бала деген кім?

-Ата-ананың міндеттері мен жауапкершіктері

-Ата-ананың тәулік бойынша іс-әрекеті

-Отбасындағы қарым-қатынастар үндестігінің бір көрінісі

Қорытынды: (бүгінгі сұхбат сабағынан алған әсерлерін білу)

 

Өту барысы:

1.Құрметті ата-аналар! Бүгін біз сіздерді «Отбасындағы қарым-қатынастар үндестігін қалай құруға болады?» атты кездесуге шақырып отырмыз. Мақсатымыз республика бойынша "Сенің-құқығың - менің құқығым" атты онкүндік өтуіне байланысты құқықтық сауаттылығымызды арттыру. Қ.Р. Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы кодексі күшіне енді. Ол кодексте жанұя, ата-ананың бала тәрбиесіндегі міндеттері т.б. көрсетілген.

2.Тренинг. Ата-аналар ортаға дөңгеленіп тұрып бүгінгі кездесуден не күтетінін айтады. Содан кейін ата-аналарды топқа бөліп, тапсырмалар беріледі.

«Бақытты отбасы» мәтіні

Бір үлкен отбасында 100 адам өмір сүрген. Олар әрдайым тату болған. Оны естіген патша таңданып, үй иесінен себебін сұрайды. Сонда үй иесі қағазға бір сөзді 100 рет жазады. Ол қандай сөз жазды деп ойлайсыздар. (пікірлерін білдіру)

3.Ата-ананың бас қуанышы –бала. Ата-ананың басты қызығы, алтын тіреу діңгегі –бала. Отбасы тұлғаны дамытатын кішігірім орта. Қоғамдағы отбасының мақсаты баланы дамытып қана қоймай, оны өмірге дайындап, рухани жағынан жеткізіп, тұлға ретінде қалыптастыру. Отбасында баланың жан-жақты қалыптасуына ата-ана мен отбасы мүшелерінің қарым-қатынасында  махаббат, сүйіспеншілік, адамгершілік, қайырымдылық, әділдік, түсінушілік, ұйымшылдық, мәдениеттік қасиеттері және т.б. кісілік келбетін сақтайтын тұлға тәрбиелеуге керек екендігі бәрімізге аян.

Сонымен «Бала деген кім?» деген тапсырманы орындайық. (қағазға жазып көрсетеді)

   Мынау жасампаз ғасырда, жаһандану дәуірінде мектеп партасында отырған баланың жан-жақты білім, тәрбие алуына ең бірінші ықпал ететін ұстаз болса, оның сүйеніші – ата-ана. Сондықтан ата-ана өз баласының білім алуына барынша жағдай жасауы тиіс. Бала тәуліктің бір бөлігінде, яғни 6 сағат мектепте болса 18 сағат өз отбасында тәрбие алады.

Келесі тапсырмада неке және отбасы туралы кодексте айтылғандай, ата-ананың міндеттері мен жауапкершіліктерін білуге тиіспіз, соны қағазға түсіресіздер.(кестеге жазып береді)

Ата-ананың міндеті

1.     Мәдениетті адам тәрбиелеуге және өз баласын адал өмір сүруге бейімдеу;

2.     Білім алуына көмектесу;

3.     Жүйелі білім алуына жағдай жасау;

4.     Ата-аналар жиналысына қатысуға, мұғаліммен кездесуге, баласының мектеп өмірімен танысуға;

5.     Баланың өміріне, денсаулығына зиян келетін темекі, арақ т.б улы заттарды қолдануға, балаға зиянды екенін түсіндіруге;

6.     «Баланы жетіге келгенше тыйма, жетіден он төртке келгенше білім беріп қина, он төрттен кейін үлкен азамат деп сыйла» - деген қағиданы берік сақтауға міндетті.

Ата-ананың жауапкершілігі

1.     Балаға деген адамгершіліксіз әрекет жасағаны үшін жауапты;

2.     Мұғалімге, мектептің педагогикалық ұжымына балағаттау және әдепсіз қарым-қатынас жасағаны үшін жауапты;

3.     Бала тәрбиесі үшін қабылданған барлық қаулылардың орындалмағанына жауапты.

4.     Баланың адамгершілік тәрбие алуы үшін, өз отбасында бірлік пен татулықты ұстануға жауапты.

5.     Мектептен кейінгі баланың білім мен тәрбие алуына бақылау жасауына жауапты

6.     Кәмелеттік жасқа жеткенге дейінгі баланың саламатты өмір салтына сай тәрбие алуына жауапты.

Келесі тапсырма ата-ана диаграмма құрастыру арқылы бір тәуліктегі жұмысын бөліп көрсетеді. (сағат бейнеленген қағаз беріледі)

Рольдік ойын: әр топ жанұя мүшелерінің рөлін алып баламен сөйлесу мәнерін көрсетеді. (сөздер: ата,әже,әке-шеше, апа-аға, іні)

Қорытынды: Халқымыз «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» дейді. Бала әрқашанда ата-анадан мейірімділікті, сүйіспеншілікті, жүрек жылуын қажет етіп, ата-ананы өмірдің тірегі санайды.

   Ата-ананың тіршілігіндегі көрген қызығы, жақсылығының ең бағалысы- ол перзенті. Баланың бойында туған үйдің жылуы – оның көкірегінде көп жылдар бойы сақталып, мәңгі есінде болады. Отбасы – бала тәрбиесінің ең алғашқы ұжымы. Баланың тәрбиелі болып өсуіне берекелі отбасының тигізетін әсері мол.

Соңында Бүгінгі сұхбат сабағынан алған әсерлеріңіз? деген тапсырманы орындайды.

 

 

Тренинг

Тақырыбы:  «Жасөспірім және келіспеушілік»

Мақсаты: оқушыларға құқықтық тәрбие  бере отырып, жасөспірімдердің

келіспеушілік жағдайлары, болу себептері туралы пікірлесу

Жоспары:

І бөлім

Балалар құқығы /баяндама/

ІІ бөлім

Оқушыларды топтарға бөлу /түстер арқылы сурет салу қызыл,көк,сары,жасыл/

Күнделікті іс-әркетіңізді 24 сағатқа бөліп көрсетіңіз? /жаттығу/

Пікірлесу

-жасөспірім және келіспеушілік мәселелері қазіргі қоғамда жиі кездесе ме?

-келіспеушілік кімдер арқылы қандай жағдайда болады?

-мысалдар келтіріңіз?

Шығармашылық  жұмыс

-Келіспеушілік себептері

-Келіспеушілік жағдайлары

-қалай шығар едіңіз? /суреттеп көрсету/

Қорытынды: «Қалпақтар» жаттығуы

 

Өту барысы

І. Ұйымдастыру.

ІІ.  Оқушыларға құқықтары және міндеттері, сонымен қатар  баспасөз беттеріне шыққан тақырыпқа сай мәселелермен таныстырып, талқылап, пікір алмасу.

 

ІІІ. Тренинг «Бүгінгі тренингтен не күтесіз?» және оқушыларды альфабит ретімен топтарға бөлу.

 

ІҮ. Қызыл, сары, жасыл, көк осы түстерге сай суреттер салу, топ мүшелеріне бір-бірден. Мысалы: қызыл- қызғалдақ, жүрек т.б.

 

Ү.  Күнделікті іс-әрекетіңізді 24 сағатқа бөліп көрсетіңіз?

Мына сағат бейнеленген қағазға  топ болып өздеріңіздің күнделікті іс әркеттеріңізді 24 сағатқа яғни, бір күнге бөліп көрсетіп, түсіндіресіздер.

Мысалы: сабақ оқу, бос уақытты ұйымдастыру, тамақтану т.б.

 

ҮІ. Пікірлесу.Сіздерге мынадай сұрақтар берілген

-жасөспірім және келіспеушілік мәселелері қазіргі қоғамда жиі кездесе ме?

-келіспеушілік кімдер арқылы қандай жағдайда болады?

-мысалдар келтіріңіз?  Осы сұрақтарға топ болып дайындалып, ортаға  өз ойларыңызды айтыңыздар.

 

ҮІІ. Шығармашылық жұмыс. Оқушылар мына үлестірме қағаздағы  сұрақтарға мысалдар келтіре отырып, суреттеп салыңыздар /үлестірме қағаздар беріледі/

-Келіспеушілік себептері

-Келіспеушілік жағдайлары

-қалай шығар едіңіз? /суреттеп көрсету/

 

ҮІІІ. Қорытынды. «Қалпақтар» жаттығуы.

Мақсаты: кері байланыс орнату.

Нұсқау: Мына түрлі түсті қағаздарды пайдалана отырып, топ болып қалпақ жасап, түстерге сай берілген тапсырмаға өз ойларыңызды айтасыздар.

Жасыл қалпақтар. Ақыл-ой тұрғысынан тренингке сипаттама беру. Тренинг қандай мәлімет, ептілік алды. Өмірге не қажет, не керек емес.

Қызыл қалпақтар. Тренингтегі эмоция мен сезім тұрғысынан сипаттау. Қай жері жағымды ал қай жері жағымсыз сезімдер туғызды. Қай тапсырмалар өте эмоционалды болды?

Қара қалпақтар. Жағымды кері байланыс беру: не ұнамағаны, не қызық болмағанын , ненің қажеті жоқ, нені өзгерту керектігін айтады.

Сары қалпақтар. Жағымды кері байланыс беру: тренингте не ұнағаны, не пайдалы болғаны, қатысушылар өзі үшін қандай жетістіктерге жеткені туралы сипаттау қажет.

 

 

Тренинг сабақтың  тақырыбы:

«Мамандық таңдауда қателесуге бола ма?»

 

                                                                           Ісім оңсын десеңіз,

                                                                                              Сол істің маманы болыңыз

                                                                                              Даңқым шықсын десеңіз,

Көпшіліктің адамы  болыңыз

                                                                                              Әл- Фараби

Мамандық таңдау жасөспірім шақтағы ең маңызды шешімдердің бірі. Үлкен өмірге енді ғана аяқ басқан жас ұланның алдында мыңдаған мамандықтан өзіне лайықты біреуін таңдау міндеті тұрады. Мамандықтың жаманы жоқ, бірақ мұның кез- келгеніне икемділік қажет, бұл жай күнелту, тамақ асыраудың жолы ғана емес, үлкен өнерді, зор шеберлікті қажет ететін нәрсе.

Кейбір жастар мамандық таңдау ережесін білмегендіктен өзі қызықпайтын мамандықты таңдайды. Осыдан өз мамандығына қанағаттанбаушылық, реніш сезімдері болып, тіпті алдарына жоспар да құрғысы келмейді. Әрбір адам  өзін- өзі дамыта алу үшін білім алып, сол біліміне сай мамандыққа машықтану керек.

Біздің мақсатымыз- оқушылардың кәсіптік қалыптасуымен байланысты өмір туралы, әлеуметтік құндықлықтар туралы танымдылығына психологиялық- педагогикалық көмек көрсету.

Мақсаты: 1. Мамандық таңдауда жауапкершілікті қалыптастыру. Оқушының кәсіби бағдарының табандылығн анықтау, психологиялық дайындығы мен қиындықтан шығу шеберлігін шыңдау.

Тренинг: «Кім көбірек мамандықты атайды?» жаттығуы

Барлық қатысушылар шеңбер құрып тұрады. Олар бір- біріне доп лақтыру арқылы мамандық түрлерін айтады. Кім де кім көп мамандық атаса сол жеңіске жетеді.

Ескерту: Бір ойыншыға қатарынан доп лақтыруға болмайды. Және қолда допты  үш секундтан артық ұстамау керек.

Сұрақ: «Қиналған себептеріңіз не?»

Жүргізуші: Ғалымдардың зерттеулері бойынша мамандықтар ортақ белгілеріне қарай 4 деңгейге тоқталған.

1.     Басқарушылар;

2.     Сақтаушы- қорғаушылар;

3.     Қаржыгерлер- дәрігерлер;

4.     Қажырлы еңбек иелері.

 

Тренинг: Қол- мидың жалғасы.

Сан алуан мамандық бар. Ал, біздің табиғи бейімділігімізге үңілейік:

Алақан бойынша мамандық саласын анықтау. Саусақтарымызды кеңірек ашып, ақ параққа алақанымызды түсірейік. Бас бармақпен шынашақтың ортасын О нүктесімен белгілеп, әрбір саусаққа түзу сызық жүргіземіз. О нүктесін білезіктің оң жақ, сол жақтарын да қамтимыз. Осы жүргізілген сызба бөліктерін сызғышпен өлшеп шығарыңыз.

 

 

Қорытынды:

1.     Егер сіздің алақан сызығыңызда бас бармақ пен О нүктесі арасында сызба бөлігі ұзын болса, сіз- басқарушысыз.

2.     О нүктесі мен сұқ саусақ нүктесінің  арасындағы сызық басқаларынан ұзын болса, сіздің- қорғаушы әскери қабілетіңіз мол.

3.     Ортан қол сызығы ұзынырақ болса, сіз- дін адамы, саясаткер болуға бейімсіз.

4.     Аты жоқ саусақ сызығы үлкенірек болса, сіз өнерге бейіміңіз мол, суретші, музыкант, архитектор, дизайнер болуға қабілеттісіз.

      5.  Шынашақ сызығы үлкенірек болса, сіз- дәрігерлік шипагерлікке бейімсіз

Жүргізуші:

Басым көкке жетсін десең армандап,

Әр жұмысты бөліп істе, қарма оңдап

Барлық істі сарапқа сап істегін,

Қисаппенен қазынаңды үстегін

Кісі танымақ болсаң ісіне қара

Өз күшің жеткенше, өзің үшін аянба.

                                                        Ж. Баласағұни

Жүргізуші:

1.     Адам өз мамандығын таңдаған кезде, нені басшылыққа алу керек?

2.     Жақсы маман болу үшін адам нені білуі және үйренуі қажет?

3.     Сіз қандай маман болуды армандайсыз? Неліктен?

4.     Адам өзін белгілі бір мамандыққа қашан, қалай дайындауы керек деп ойлайсыз?

5.     Адам бірнеше мамандықты меңгерсе, оның өмірі қандай болады деп ойлайсыңдар?

6.     Қай уақытта адам өз жемісін көре алады.?

 

Ситуациялық сұрақ. (Оқушылар өз пікірін ортаға салады.)

1.     Мен хирургпын

Шарты: Ауруханада 5 емделуші  бар. Олар:

1.     Бес айлық қыз бала

2.     Алты жасар дарынды бала

3.     Көп балалы ана (10 баласы бар, 70- тегі ана)

4.     Қаңғыбас

5.     Құрылысшы

Жүрек  біреу. Осылардың қайсысына операция жасар едің. Біреуін ғана таңдауың қажет.

Әрі қарай ортаға өз еркімен бір оқушы (кейіпкер) шығады. (таңдаған мамандығына жетуге өзінің рухани дайындығын анықтайды)

Әрбір қатысушы басты кейіпкердің бағдарының табандылығын анықтау барысында бірнеше кедергілер ойластырады. Кейіпкер ойланбастан бірден жауап беру арқылы сол кедергілерден шығу жолын айтады. Кедергіні  қоюшы (қатысушы) берілген жауаппен келісетінін немесе егер келіспесе өзі қандай әрекет жасайтынын мәлімдейді. Соңында жүргізуші кейіпкердің қатысушылармен бірге қай кейіпкердің табандылығы мен рухани дайындығы басым екендігін анықтайды.

Келтірілген кедергі, қиындық үлгісі төмендегідей.

1.     Егер сенің ол оқуға  түсуіңе ата- анаң келіспесе не істейсіз?

2.     Емтиханға кешігіп қалсаң не істер едің?

3.     Оқуыңды ойдағыдай аяқтап, жұмысқа кірісер сәтте үй іштерің саған одан гөрі еңбекақысы жоғары қызмет ұсынса қайтесің?

4.     Оқуға түскен соң өзіңе ұнамай қалса не істейсің? Т.б

Тест.

1.     Мамандық бір-ақ рет біржола таңдалады деген дұрыс па?

А) ия                                 Ә) жоқ

2. Мамандық таңдау қалтаның қалың болуына  байланысты ма?

А) ия                                 Ә) жоқ

3. Мамандық адамның қабілетіне, бейімділігіне байланысты ма?

А) ия                                 Ә) жоқ

4. Отбасы мен достарыңның ақылына сүйеніп мамандық таңдауға бола ма?

А) ия                                 Ә) жоқ

5. Қартайғанда да мамандық таңдауға бола ма?

А) ия                                 Ә) жоқ

6. Жақсы білім алу үшін, қымбат оқу орнына түсу керек пе?

А) ия                                 Ә) жоқ

7. Ақша болса, мамандық қажет емес деген пікірмен келісесің бе?

А) ия                                 Ә) жоқ

8. Мамандық таңдаудағы басты өлшем- қызығу мен қоғамдық сұраныстың сәйкестілігі ме?

А) ия                                 Ә) жоқ

9. Таңдайтын мамандығыңды болашақ табысың анықтай ма?

А) ия                                 Ә) жоқ

10. Мамандық таңдау- күн көрістің қамы ма?

А) ия                                  Ә) жоқ

11. Мамандық таңдауда психологтың көмегі қажет пе?

А) ия                                 Ә) жоқ

 

Жаңа ақпарат (психологтың кеңесі)

«Еңбек атаулының бәрі де бағалы, өйткені  ол адамды ізгілендіреді»

Л.Н. Толстой

-         Адам өзінің болашақ кәсібіне әртүрлі жолдармен келеді. Бірулер үшін- ол ойға

алған арманның орындалуы, отбасы дәстүрін жалғастыру, келесі біреулер үшін- әйтеуір бір мамандық алу керек болған соң т.б. мамандықты таңдау үшін, адам  ең алдымен өзін өз бейімділігін тануы қажет. Өз- өзіне «Мен кіммін?», «Осы өмірдегі менің орным қандай?», «Қалай өмір сүремін?» деген сұрақ қоймайтын адам кем де кем.

Мынау көп салалы өмірде мамандықтың түрі көп. Әрине таңдау жасау оңай емес. Ең бастысы- адам еңбекке қабілетті, зейінді болуы қажет және оның мамандығы өзі өскен ортаға маңызды, бағалы үлес қосатындай болуы шарт. Өз ісіне сенімді дұрыс таңдаған адам ғана жетістікке жетеді. Адам еңбегінен қуанышын таба білсе, бойына жаңа күш қосылып, еңбекке деген шабыты арта түседі. Зор ықылас, шабытпен істеген іс- табыс биігіне жеткізетін қанат.

Тренинг

«Армандар» жаттығуы

Барлық қатысушы шеңбер бойымен отырып, 3-4 рет терең дем алып, көздерін жұмады. Өз тілектеріне көңіл аудара отырып, болашақ мамандығын, қоғамдағы орнын, жақын арадағы қоршаған ортасын елестетеді. 1,5 минут уақыт беріледі. Жанға жағымды әуен ойнайды.

Берілген уақыт өткеннен соң тағы да 3-4 рет терең дем ала көздерін ашады. Топ өзінің алған әсерімен  бөліседі. Тренер әркімнің айтқандарын  толықтырады, яғни әрқайсысының қол жеткізгісі келетін, алға қойған мақсат, армандарының бар екенін айтады.

Топ қатысушыларының күтетін және күдік алатын, қорғанатын нәрселері.

Әрқайсысы өздерінің жеке- жеке не күтетіндіктері мен қорқатын жағдайларын айтады. Қатысушылардың барлығы өз ойларын айтып болған соң, «дәл осы жерде  және қазір» болатын жұмыстың мәні түсіндіріледі.

 

Қорытынды:

-         Сізге тренингте не ұнады?

-         Не ұнаған жоқ?

-         Тренинг- сабақ керек пе, ол мамандық таңдауда көмектесе ме?                                                                                                                                                                                                                                                                     Тақырыбы: Менің отбасым-менің байлығым

Мақсаты: Мектеп пен ата-ана ынтымақтастығын күшейту жолымен  бала  мен ана арасындағы қарым-қатынастың ерекшелігін психологиялық жаттығулар, ойындар, тапсырмалар арқылы көрсете отырып, отбасылық тұрақтылықты  нығайтуға үлес қосу; ата-ананың мектепке, мұғалімге деген сенімін күшейту; 

Көрінекіліктер:Түрлі қағаздар, интерактивті тақта, сиқылы таяқша,

видео материалдар, слайд-шоулар. 

Кіріспе (Мұғалім сөзі)

Сәлеметсіздер ме  құрметті оқушылар, ата-аналар!

Бүгінгі өзіндік тәрбиелік мәні бар сабағымызға қош келдіңіздер! 

            -Адамдар арасындағы қарым-қатынаста адамгершілік әдеп, инабат үрдістерінің қаншалық кең жайылып, терең тамырлануы, ең алдымен сіздердің  жекелеген отбасыларыңызда өркен жаюына, яғни,баланың ата-анасын жан жүрек қалауымен, саналы түрде ардақтап, құрметтеуіне, инабат тағылымын үлкендерден үйрене отырып жүзеге асырып отыруларына байланысты.

            Адам өмірінің мәні мен сұлулығы – баланың ата-анасын ардақтап., өзінің перзенттік қарызын бір сәт те есінен шығармауында.

            Бала – ата-ана өмірінің жалғасы. «баламның табанына кірген шөгір менің маңдайыма кірсін.» деп әлпештеп өсірген перзенті ауырып не басқа қатер төнгенде  «Өзімді алып, баламды аман қалдыр,»деп құдайға жалбарынған ата-ананың жүрегі не деген кең, не деген ерекше десеңші!

Бала тәрбиесінің қызығы мен қиыншылығы қатар жүретіні бәрімізге белгілі.

Сондықтан бәріңіздің отбасыларыңызға амандық ,тек жақсылық тілеймін. 

1.Шаттық шеңбері

Енді келесі кезекте сіздерді шаттық шеңберіне шақырамын. Экранда көрсетілген балаңыздыздың есімі неге байланысты қойылғанын бір ауыз сөзбен айтып, сол есімнің бірінші әрпінен басталатын жақсы тілек айтуларыңыз керек.

       - балам айдың жарығында дүниеге келгендіктен айдай сұлу болсын деп айсұлу қойған екен. Ай қабақты сұлу, ақылды болуларыңа тілектеспін.

-          баламның есімін атасы Диана деп ********

-          баламның есімін Ержан ер мінезді жан болсын дегені, жігіттер, сіздерге нағыз ер мінезді, қыз балаларға еліктей нәзік болуларыңа тілектеспін.

Әр тілектен соң  3 рет қол соғып қошеметтеп отырамыз.

 2.  «Біз бақытты жанұямыз»  Суреттер әлемі 

Ендігі кезекте тақтада балаларыңыздың өз отбасына байланысты салған суреттері бар, сол суреттерді кезепен тауып алуларыңыз керек. Ал балалар орындаңызға жайғасуға болады.  (Музыка)

-Сонымен өз балаларыңыздың суретін табуда қаншалықты қиын болды?

- қандай белгісіне қарап таптыңыз?   3-4 анаға

3.Видео-ролик Құрал Айдана

-Кей оқушыларға өздігіне тапсырмалар берілген болатын. Шаршағанымызды басу үшін ортаға Айдананы шақырсам…

4. Слайд-шоу Диана

Ортамызда диананың анасы отыр. Диана бүгін сыныбымыздың , мектебіміздің , тіпті облысымыздың намысын қорғауға кетті десек те болады. Бүгін өзі болмаса да өз отбасы жайында дайындаған слайд –шоу материалын көріп тамашалайық.  

-Дина апай, сіз қазір қандай сезімде отырсыз? Қандай әсер алдыңыз? Жалпы ана баласы бір қадам жанынан жырақ кеткенде  қандай сезімде болатынын айтып жеткізсеңіз?

5. «Біз  біргеміз»

Келесі тапсырмамызға көшейік

Қолдарыңызға фламастер, маркер алып алдымен аналарда ортаға шақырамыз.

Сіздер кез келген бір заттың суретті бастайсыз,  музыка тоқтаған кезде сіз де тоқтайсыз. 

Енді ортаға  сол аналардың балаларын шақырамыз, сіздерді қошеметпен орындарыңызға жайғастырамыз.

Сіздер аналарыңыз бастаған суретті аяқтап  және бір суретті бастап кетесіздер.музыка тоқтағанда тоқтатып, орындарыңызға жайғасып,  аналар ортаға шығып суретті аяқтайды.

Суреттеріңіз көңіліңізден шықты ма?

Қандай әсер алдыңыз? Тапсырма несімен ұнады? 

6.Тыныштық сәті

Келесі кезекте тыныштық сәтін бұзбай  Ержанның өз отбасы жайлы дайындаған бейне материалын тамашалайық. 

7. Тренинг Сиқырлы таяқша

Ортаға 4 отбасын шақырамыз

Кез келген парақты алып сөзді оқисыз да келесі отбасына бересіз олар отбасы болып әр жаман қылықтың бір жақсы жағын ойлап табу  керек.

Мысалы : 

 Сараң——-Үнемшіл           

өтірік айту————-ренжітпеу үшін

 Төбелесу—–  біреуді қорғау

 сабақтан қалу——–балаға ие болу

 Ұрысу—жаманнан сақтау       

қорқу——өзін қорғау

Кек сақтау——-ренжігенін білдіру

Ұшқыр ойларыңыз бен ұттқыр жауаптарыңыз үшін  көп рахмет сіздерге. 

8. Тренинг «Өтінемін»  ойыны

Тағы да сіздерді ортаға шақырамыз.

Сіздермен бір ойын ойнап көрейік

«Өтінемін»  ойыны

-Құрметті ата-аналар, сіздер қандай сиқырлы күші бар сөдерді білесіздер?

Рахмет, ғафу етіңіз. өтінемін

Мен сіздерге түрлі өтініш жасаймын, сіздер Егер  мен «Өтінемін » деген сөзді айтсам, онда орындауларыңыз қажет, Егер мен «Өтінемін » деген сөзді айтпасам, онда орындамайсыздар.

-Секіріңіздер,

- өтінемін ,қол шапалақтаңыздар.

-оң аяқтарыңызды көтеріңіздер.

- өтімін, оң жақтағы көршіңізге қараңыз

-құлақтарыңызды ұстаңыздар.

-өтінемі, отбасы боп құшақтасыңыздар.

Рахмет,орындарыңызға жайғасуға болады.

 9. Қысқа метражды фильмі

 Келесі  кезекте сыныбымыздың болашақ маманы, техниканың құлағында ойнайтын мырза жігіт Нұрзаттың сіздерге арнайы дайындаған қысқа метражды фильмі бар, соны ұсынамыз. 

10.Тренинг  «Жазбай танимын»  

Барлығымыз ортаға шығып  шеңбер жасайық. Құрметті аналар, бүгін біз ана мен бала арасында битти де болсын қарым –қатынастың жақындайына өз үлесімізді қостық деп есептейміз. Сіздерді арнайы шақырғандықтан бізде білім алып, тәрбиеленіп отырған көз қуаныштарыңыз-балаларыңызды көздеріңіз жұмулы болса да, жазбай танитындықтарыңызда көрсетсеңіздер.  

-Құрметі ата-аналар, міне бүгінгі сіздерге арналған «Менің отбасым-менің байлығым » атты шарамыз аяқталып та қалды. бүгінгі сабақтан түйгендеріңіз, ұнаған жаттығулар, жұмыстар болса өз тілектеңізді білдіреміз десеңіздер сөз сіздерде. 

Қолдарыңыздағы параққа ұсыныс, тілек жазуларыңызды сұраймыз.

Осындай қарбас шаруасы көп күннің арасынан уақыт тауып келгендеріңізге көптен көп рахмет. Келесі жүздескенше қош сау болыңыздар.

 

 

Дарынды және қабілетті оқушыға мінездеме

Оқушының аты-жөні____________________________________________________

Туған күні, айы, жылы__________________________________________________

Мектебі, сыныбы______________________________________________________

Мұғалімі______________________________________________________________

Толтырылу мерзімі_____________________________________________________

Оқу, ынталандыру, шығармашылық және көшбасшылық сипаттамалар

Әр қатардағы белгіленген сапалар бойынша оқушының сипаттамасы түзіледі.

Оқу сипаттамалары:

1. сөздік қоры мол

2. көп нәрседен хабардар және түрлі тақырыпта еркін ой қозғай алады:

3. адамдар мен заттар іс-әрекетінің мәні мен себептерін түсінеді:

4. жанды бақылаушы; өзгелерге қарағанда әңгіме, фильм немесе түрлі іс-әрекеттен «көп нәрсе көреді» немесе «көп нәрсе алады»:

5. өз сыныбына қойылатын талаптан артық оқи алады;

6. арифметиканы жылдам түсінетіндігін көрсетеді.

Ынталандырушылық сипаттамалары:

1. мәселені шешуде бірбеткей;

2. Жеңіл әрі қызық емес тапсырма немесе жұмыста тез босаңсиды;

3. әдетте өзгелерге кедергі келтіреді;

4. іс-әрекетті аяқтауда күш жұмсайды;

5. мұғалім тарапынан көп нұсқауды қажетсінбейді;

6. өз пікірін дәлелдеуде бірбеткей:

7. өзгелердің пікірлеріне әсершіл:

8. дұрыс және бұрысқа, жақсы мен жаманға, әділдікке селқос қарамайды да, адамдар, оқиғалар мен заттарды кінәлай алады;

9. басқаларға әсер етуге бейім: өзгелерді жиі басқарады; көшбасшы бола алады.

Шығармашылық сипаттамалар:

1. танып-білуге құмар, сұрақтарды көп қояды (шындыққа жақын емес тақырыптар бойынша)

2. танымдық ойындарға, қиялдарға (егер, …болғанда, не болар еді) беріледі;

3. жиі ерекше жауап беруге бейім, оқиғаларды асыра сілтеп әңгімелейді;

4. өзгелерге жаңалықтар туралы қызбалана әңгімелеуге бейім;

5. әзілкеш, көп жағдайда өзгелерге күлкілі емес нәрседен күлкілі нәрсе көреді, сөз жарыстыру ойындарынан үлкен қанағат алады;

6. сын тұрғысынан зерттелмейінше «ресми шешімдерді» шындық деп қабылдамайды; себеп-салдарын талап ете алады;

7. қалыпты рет бұзылса да, алаңдаушылық білдірмейді.

Көшбасшылық сипаттамалар:

1. жауапкершілікті өз мойнына алады;

2. сыныптастары жақсы көреді;

3. бірнеше қызмет түрі бойынша көш бастайды.

Мектеп психологы: Ж.Ә.Қаңтарова

Үлгерімі төмен оқушының

психологиялық картасы

Оқушының аты – жөні _______________________________________________

Туған күні, айы, жылы _______________________________________________

Мектебі, сыныбы____________________________________________________

Cынып жетекшісі____________________________________________________

Пән мұғалімі________________________________________________________

Мекен – жайы, телефоны _____________________________________________

Әкесі (фамилиясы, аты – жөні, жұмыс орны, қызметі, жалақысы, қызмет телефоны)__________________________________________________________

____________________________________________________________________________________________________________________________________________

Анасы (фамилиясы, аты – жөні, жұмыс орны, қызметі, жалақысы, қызмет телефоны)_________________________________________________________________

__________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Дәрігерлік көрсеткіштері (денсаулық тобы, созылмалы аурулары) __________

______________________________________________________________________

Педагогикалық (қандай пәндерден үлгермейді) __________________________

______________________________________________________________________

Психологиялық (мінез – құлық, икемділік сипаттары, қабілеті) _____________

______________________________________________________________________

Әлеуметтік - педагогикалық сипаттамасы:

Әлеуметтік қауіпті бейімділігі (ішімдікке, есірткіге, құмар ойындарға) ______

______________________________________________________________________

әлеуметтік мінез – құлық ауытқушылығы (дөрекілік, төбелесу, сабақтан қалу, кішілерді ұрып – соғу, алдау, жануарларды қинау, ұрлық т.б.) ______________

______________________________________________________________________

Әлеуметтік беделі (жетекші, оқшау қалған, ешқандай жағдайы анықталмаған) ___________________________________________________________________

Әлеуметтік даму жағдайы (объективті қолайсыз, субъективті қолайсыз) ______

______________________________________________________________________

Картаның толтырылу мерзімі:____________________________

Мектеп психологы: Ж.Ә.Қаңтарова