жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Тақырыбы: Автомобильдің электр жүйелері.
Дәріс 2 Автомобиль көлігі кәсіпорындарының негізгі қорлары
2.1 Негізгі қордың құрамы мен құрылымы
Кез келген кәсіпорынның өндірістік процесіне адамдар мен өндіріс құралдары қатыстырылады. Өндіріс құралдары деп өндірістік процестердің материалдық, заттық бөлшектері танылған.
Автомобиль көлігі кәсіпорынының құралдары өндірістік процестердің міндетті бір бөлшегі ретінде негізгі және кері болып бөлінеді.
Негізгі қорлар өзінің табиғи қалпын сақтай отырып, ұзақ уақыт бойы өндірістерге қызмет көрсетеді. Негізгі қорлардың құны сол қорлар тозығына жеткенше, өндірістің шығындарына біртіндеп немесе жартылай еніп отырады. Авто көліктік кәсіпорындардың негізгі қорларының құрамына жататындар: ғимараттар, құрылыстар, құрал-жабдықтар, жылжымалы құрам мен ұзақ уақыт пайдалануға арналған аспаптар мен инвентарь.
Әрбір кәсіпорынның өндірістік қорлары соңынан өндіріс кезеңіне және іске қатыстыру кезеңіне өте отырып, үздіксіз айналымға ие болады. Оған орай олардың түрлері өзгереді, оны ақшаның өндірістік қалыпқа, өндірістің тауарлық, тауардың ақшаға және т.б. алмасуынан байқауға болады. Автомобиль көлігінің негізгі қорларының айналымының өзіндік ерекшелігі бар. Авто көліктік кәсіпорындардың негізгі қорларды сатып алуға қажетті ақшалай қаражаты болуы керек. Авто көліктік кәсіпорындар ақша қаражатын негізгі қорларды (ғимараттарды, құрылыстар мен құрал-жабдықтарды т.б.) табиғи қалыпта сатып алуға жұмсайды. Өндірістік процесс яғни жолаушылар мен жүктерді тасымалдау кезінде негізгі қорлар тозады. Тозығына жеткен негізгі қорлардың құны автомобильдік тасымалдау құнына жатады да, тасымалдауды жүзеге асыру нәтижесінде яғни көліктік қызмет табысынан түскен ақшамен орны толтырылады.
Негізгі қорларды пайдалану шамасына қарай олардың тозығын жаңартатын, амортизациялық қор түрінде жиналып және толтырылып отыратын ақшалай қаражаттың соммасы өсіп отырады. Міне осылайша, авто көліктік кәсіпорындардың өндірістік қызметтерінің нәтижесінде автомобильдер, ғимарттар, құрылыстар, құрал-жабдықтар т.б. тектес негізгі қорлардың қолда бар бөлігі аздап-аздап кемиді, ал амортизациялық есептеулердің соммасы оған сәйкес өсіп отырады. Негізгі қорлардың құнын амортизациялық есептеулермен толықтай өтеу нәтижесінде жаңа автомобильдер мен құрал-жабдықтарды, ғимарат құрылысын т.б. сатып алуда қайта пайдаланылады. Толық бір айналымды аяқтай келе (ақшалай түрге қайта айналып келсек), негізгі қорлар өндірісте екінші рет айналысқа түседі.
Автомобиль көлігінің негізгі қорларын өндірістік (ғимараттар, құрылыстар, жылжымалы құрам және құрал-жабдықтар т.б.) және өндірістік емес (тұрғын үй ғимараттары, емдеу мекемелері, автомобиль көлігі жұмыскерлерінің тұрғындық және мәдени-тұрмыстық қажеттіліктерін қамтамасыз етуші коммуналдық кәсіпорындар мен басқа да қорлар) деп бөлуге болады.
2.2 Амортизациялық төлемдер
Өндiрiстiк процессiндегi негiзгi қорлар физикалық тоздыруларға душар болады және сол себепті олар өзінің техникалық-экономикалық сапасын төмендетедi. Физикалық тоздыру негiзгi қорлардың құнының кiшiреюiмен жарысайды. Амортизациялық өнiм немесе iстелiнген көлiк жұмысты қайта жасалынған өндiрiстiк процессiндегi олардың құнының нәтижесінің бiртiндеп тасуының, негiзгi қорларының тозуының орнын толтыру деп ұғылады. Әрбiр кәсiпорынның негiзгi қорларды тозуының өтемдерi үшiн амортизациялық қорға нақтылы соманы бөлiп шығарады.
Амортизациялық төлемдердiң сомасын дұрыс анықтауға үлкен мән беріледі. Өнімнің өндірісі мен көлік жұмысының орындалуында амортизациялық қор өнімнің өзіндік құны болып саналатындықтан, олар белгiлi дәрежегедегi АТП өнімінің өзіндік құнын анықтайды. Амортизациялық қор жаңа негiзгi қорлардың тозуының орнын толтыру үшiн керек.
Ерекше экономикалық мазмұн өнiмсiз негiзгi қорлар бойынша амортизациялық төлемдері болады. Өнiмсiз қорларды қолдану жаңа өнiмнiң жасалуы немесе көлiк жұмысының орындалуымен байланасты емес. Ол заттық өндiрiстiң саласына, дербес немесе қоғамдық тұтыну саласына жатпайды және олармен әр уақытта дәл келмейді. Өнiмсiз қорлардың құны сондықтан өнiмнiң құнына тасымалданбайды. Олардың құны тұтыну шаралары бойынша жоғалады. Бұл қорлардың тозуының орнын толтыру қайта бөлу ретiнде жалпы iшкi өнiмнiң (ЖІӨ ) еңбекшiден түсетiн табыстар есебiнен iске асады. Сайып келгенде, өнiмсiз негiзгi қорлар бойынша амортизациялық төлемдер ЖІӨ-нің келесi үлестiрiлу формаларында болады.
Негiзгi қорлар тек қана физикалық емес,сонымен қатар моралдiқ тозуға ұшыраған. Әлдеқашанғы машиналар жаңа, өндiрiстiгiрек және үнемдi жабдық өнертабыстар және өндiрiске енгiзудi шара бойынша моралдiк тозуларға бағасызданып, душар болады және олардың тозуы жаңа, мүлтiксiз машиналардан астам мерзiмнiң шабуылына дейiн ауыстырылуы керек. Моралдiк тозу "Физикалық өлімге" дейінгі оның техникалық жабдығы әлдеқашанғы арзандалуды бiлдiредi. Машина физикалық жарамды бола алады, бiрақ сондықтан моралдiқ ескiру, экономикалық пайданы бермегенiнде емес, керiсiнше, қоғамдық еңбектiң ысырабына түзеуге алып келгенiнде. Қайта бөлу жалпы iшкi өнiмнiң (ЖІӨ) еңбекшi түсетiн табыстар есебiнен iске асады. Сайып келгенде, өнiмсiз негiзгi қорлар бойынша амортизациялық төлемдер ЖІӨ-нің келесi үлестiрiлу формаларында болады.
Негiзгi қорларды моралдiқ тозу екi түрлерде болады. Моралдiқ тозуды бiрiншi түрі бұл өндiрiс сайман жасаушы салалардағы еңбек өнiмдiлiктi жоғарылатуы, кейбiр жұмыс iстейтiн машиналар және тетiктердiң құнының жартылай жоғалтуы салдарынан айқындалады. Дәл осында құрылыста қоғамдық керек өнімге төмен шығынмен жасалған жаңа машиналар жоғарырақ бағамен ерте шыққан және бұрын пайдаланылған машиналар өзінің жасалған өніміне бұрынғы өлшеммен берілмейді, өйткенi бұл құн заңның талаптарына қайшы келер едi және өнiмнiң экономикалық айғақсыз қымбаттауына келтiрер едi.
Екiншi моралдiқ тозуды түрі үнемдiрек және өнiмдi жабдықтың пайда болуымен байланысқан. Орташа қоғамдық өндірістік еңбекті қамтамасыз етпейтін техникалық ескірген бір типті машиналар ескі машиналардық толық физикалық тозуға ұшырауға дейін ауыстырылуы керек. Бұл сондықтан керек, әр түрлi келесi олардың қолдануы еңбектiң өнiмдiлiктiң артуын баяулататын өнiмнiң өзiндiк күнiн жоғарылатады, үлкен қолдану кезiндегi шығындарға алып келедi, шаруашылық iшiнде жинақталулардың өлшемдерiнде терiс бiлiнедi. Олар тиiмдi болуға басылдан, сайып келгенде, физикалық жарамды, бiрақ iс жүзiнде әлдеқашанғы өндiрiс саймандары сала жұмыс iстейтiн iске аспай қалуы керек;
Амортизациялық төлемдердiң қолданылатын нормалары физикалық және негiзгi қорларды моралдiқ тозуды орнын толтыруы керек. Моралдiқ тозуды бар болуды талап етедi физикалық олардың пайдаға асу мерзiмі ғана емес, олардың ары қарай қолдануын экономикалық орындылық та негiзгi қорларды амортизацияның нормаларының есептеуiнде есепке алынды.
Негiзгi қорларды бастапқы құн баға олардың қалпына келтiргiш құнынан едәуiр айырмашылығы бола алады. Бұл негiзгi қорларды қалпына келтiру және олардың iргелi жөндеуi үшiн қолайлы амортизациялық төлемдердiң өлшемдерiн анықтауға дұрыс мүмкiндiк бермейдi. Өйткенi бiртұтас норма амортизациялық төлемдердiң қолданылатын нормалары негiзгi қорларды қызмет мерзiмдерiн дұрыс есепке алатын да жағдайлар, тiптi сол амортизациялық төлемдердiң сомасы негiзгi қорларды нақты тозуға сәйкес келмейдi, әртүрлi уақыт аралық бағалалған қорларға қолданылады. Демек бiрдей негiзгi қорлардың әр түрлi бастапқы құндарына амортизациялық төлемдерiнiң бiртұтас нормасын осы жағдайда қолданылады және сондықтан амортизациялық төлемдердiң сомасы негiзгi қорларды нақты тозуды қамтып көрсетпейдi.
2.3 Негiзгi өндiрiстiк қорлардың қолдануының тиiмдiлiгi
Негiзгi өндiрiстiк қорлардың қолданудың қарқынының жоғарылатуы ең маңызды шартпен және өндiрiстiң тиiмдiлiгiнiң өсуiн резерві болып табылады.
Автомобиль көлiгiндегi негiзгi қорларды қолданудың тиiмдiлiгiнiң бағалары үшiн пайда қоры, сыйымдылық қоры, қормен жарақтану және негiзгi қор тиiмдiлiктiң көрсеткiштерi, сонымен бiрге әр түрлi коэффициенттердi қолданады.
Пайда қоры ФО - табыстар жиынтықты қамтып көрсететiн көрсеткiш ΣД, келетiн негiзгi өндiрiстiк қорлардың 1 сомында Фосн:
|
ФО = ΣД/ФОСН. |
|
Сыйымдылық қоры ФЕ - көрсеткiш, керi қор пайдаға Фондоемкостъ Фе. Ол негiзгi өндiрiстiк қорлардың табыстың әрбiр сом келетiн құнын мiнездейдiΣД:
|
ФЕ=Фосн/Σд |
|
Қормен жарақтану ФВ — негiзгi өндiрiстiк қорлардың әрбiр қызметкерiнiң қамтамасыздығын сипаттайтын көрсеткiш:
|
ФВ=ФОСН/N |
|
мұндағы N – АТП қызметкерлерiнiң орташа сандық саны, адам.
Кофтың негiзгi қорларының тиiмдiлiгі Пбал, пайда балансының қатынасы, негiзгi өндiрiстiк қорлардың сомасына автокөлiк кәсiпорын болады:
|
Rоф = П6ал/Фоси. |
|
Аталған көрсеткiштерден басқа, автомобиль көлiгiндегi негiзгi өндiрiстiк қорлардың қолдануының бағалары үшiн келесi коэффициенттердi қолданылады: Кэның экстенсивтi қолдануы, Кинның қарқынды қолдануы, Кинттың интегралды жүктемесi және Ксмның негiзгi қорларды жұмыстың сменалылығы.
Негiзгi қорларды экстенсивтi қолданудың коэффициентi (экстенсивтi жүктеудi коэффициент) ауысымга (тәулік, ай, жыл) Tф сағаттағы iс жүзiнде пайдаланылған уақыттың қатынасы болуы мүмкін ТВ:
|
К3 = Tф/TВ. |
|
Егер алымда жоспарлы Тп қабылданса, календарлық тоқыса, уақыт (номиналды ) режимдi Тр болса, онда экстенсивтi қолданудың (номиналды) жоспарлы, календарлық және режимдi коэффициенттерi нәтижеде есептелiне алады.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген