400 000+ дайын материалды
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
ҚМЖ, БЖБ, ТЖБ, презентациялар және авторлық материалдар
4 990₸/ 1 жыл
🔥Арнайы баға ·10.12.2026 дейін
Одан кейін - 29 990 ₸
Бір рет төлейсіз · Автотөлем жоқ
Тақырып бойынша 11 материал табылды

Тақырыбы: Автомобильдің электрлік жүйелері

Материал туралы қысқаша түсінік
Автомобильдің электрлік жүйелері ..................................................
Материалдың қысқаша нұсқасы






















КӘСІБИ БІЛІМ

В. Г. ДОРОНКИН











АВТОМОБИЛЬ


ЭЛЕКТР

ЖАБДЫҒЫН


ЖӨНДЕУ











«Білім беруді дамытудың федералды институты» федералдық мемлекеттік мекемесі «Автомобильдерді жөндеу слесары» мамандығы бойынша бастапқы кəсіби білім беру бағдарламаларын іске асыратын білім беру мекемелерінің оқу үрдісінде пайдалануға арналған оқу құралы ретінде ұсынған.


Пікірдің тіркеу нөмірі 437 28


қараша 2010 жылғы


4-ші басылым, стереотипті













Мəскеу

«Академия» баспа


орталығы , 2013

ƏОЖ 629.3.004(075.9)


КБЖ 39.33-08ші75


  • 693



Бұл кітап Қазақстан Республикасының Білім жəне ғылым министрлігі жəне «Кəсіпқор» холдингі» КЕАҚ арасында жасалған шартқа сəйкес ««ТжКБ жүйесі үшін


шетел əдебиетін сатып алуды жəне аударуды ұйымдастыру жөніндегі қызметтер» мемлекеттік тапсырмасын орындау аясында қазақ тіліне аударылды. Аталған кітаптың орыс тіліндегі нұсқасы Ресей Федерациясының білім беру үдерісіне қойылатын талаптардың ескерілуімен жасалды.


Қазақстан Республикасының техникалық жəне кəсіптік білім беру жүйесіндегі білім беру ұйымдарының осы жағдайды ескеруі жəне оқу үдерісінде мазмұнды бөлімді


(технология, материалдар жəне қажетті ақпарат) қолдануы қажет.


Аударманы «Delta Consulting Group» ЖШС жүзеге асырды, заңды мекенжайы:


Астана қ., Иманов көш., 19, «Алма-Ата» БО, 809С , телефоны: 8 (7172) 78 79 29, эл.


поштасы: info@dcg.kz




«Үздіксіз кəсіби білім беру» сериясы


Рецензенттер:


Мəскеу автомобиль құрылысы колледжінің мамандандырылған пəн оқытушысы —


МАҚК, техникалық ғылымдар кандидаты А. А.Мылов;


«Мəскеу облыстық ауыл шаруашылығы колледжі» МО КББМ МҰ мамандандырылған пəн оқытушысы


В.Г. Доронкин


К693 Автомобиль электр жабдығын жөндеу: оқу құралы /

В. Г. Доронкин. — 4-ші басылым, стер. — М.: «Академия» баспа

орталығы, 2013. — 80 б.


ISBN 978-601-333-106-5 (каз.)

ISBN 978-5-4468-0087-2 (рус.)


Заманауи автомобиль электр жабдығының жүйесі жəне оған қызмет көрсету, жөндеу, диагностикалау технологиясы сипатталған. Жөндеуге жəне диагностикаға қажетті құралдар мен жабдықтардың тізбесі мен сипаттамасы берілген.

  • Оқу құралы 190631.01


  • «Автомеханик» мамандығы бойынша ПМ.01


«Автокөлікке техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» кəсіби модулінің 01.02 «Автомобиль құрылғысы, оған техникалық қызмет көрсету жəне жөндеу» МДК меңгеру кезінде пайдаланылады.

Бастапқы кəсіби білім беру мекемелерінің оқушыларына арналған.


ƏОЖ 629.3.004(075.9)


КБЖ 39.33-08ші75



ISBN 978-601-333-106-5 (каз.)

© В.Г. Доронкин, 2011

© «Академия» білім беру-баспа орталығы, 2011

ISBN 978-5-4468-0087-2 (рус.)

© Ресімдеу. «Академия» баспа орталығы, 2011

DrawObject1 ОҚЫРМАНҒА










Ғасырлық тарих электржетекті және іштен жану қозғалтқышты (ІЖҚ) автомобильде кӛміртекті отыннан (бензин, дизельді отын, газ) басқа үнемді және қолжетімді баламаның болмауын кӛрсетеді.


Таза түрінде электромобильдер кеңінен таралмаған, оларды арнайы мақсатта ғана шектеулі кӛлемде ӛндіреді. Соған қарамастан электр ІЖҚ қызметін іске асыруға мүмкіндік береді.


Мысалы, кӛлемді жүк карьерлік ӛзі аударғыштарда электрлік трансмиссия қолданылады: іштен жану қозғалтқышы күшті генераторды іске қосады, одан шыққан тоқ жетекші доңғалақтармен бірге орындалған электр қозғалтқыштарға беріледі.


Жеңіл автомобильдерде гибридті күшті қондырғылар сәтті, жеткілікті түрде дамиды.


Автомобильдің электр жабдықтарын дамыту техниканы жалпы дамытумен қатар жүреді: жарық техникасы, электроника, микропроцесстік жүйелер автомобильдерде ӛз қолданылуын табады.


Заманауи автомобиль электржабдықтарын пайдалану кезінде ерекше назар аударуды талап етеді.


Автомеханикке, автоэлектрикке, автослесарға автомобильді оңтайлы жӛндеу үшін келесі үш затты білу қажет екенін естен шығармауы керек:


  1. автомобиль конструкциясын және жӛндеуге жататын торапты;


  1. автомобильдерге қызмет кӛрсету, оларды диагностикалау және жӛндеу технологиясы мен жинақталған практиканы;


  1. жӛндеу кезінде қолданылатын жабдықтың және аспаптардың мүмкіндіктерін.


Осы оқу құралын оқып, Сіз тӛмендегілерді білетін боласыз:


  • заманауи автомобиль электржабдығы жүйесінің негізгі құрылымы;


  • электр жабдық тораптарының және агрегаттарының мақсаты мен қағидаттары;


  • электржабдықтың негізгі ақаулары;

DrawObject2 DrawObject3 DrawObject4




3

  • автомобильдің электр бӛлігін жӛндеу үшін жабдықтың номенклатурасы мен сипаттамасы.


Осы оқу құралын оқып Сіз тӛмендегілерді істей аласыз:


  • автомобиль электржабдығына диагностикалау жүргізу;


  • автомобиль электрагрегаттары мен тораптарын жӛндеу;


  • автомобиль электржабдығын жӛндеуге қажетті жабдықты таңдап алу.

1. Автомобильэлектржабдығы

DrawObject5






1.1 Автомобильдің электр жүйелері





Автомобильдің электржабдығы дегеніміз автомобильдің басқа жүйелерінің қалыпты жұмыс жасауын қамтамасыз ететін электр аспаптары және аппаратуралар жиынтығы (1.1-сурет).


Автомобильде электр энергиясы қозғалтқышты іске қосу, жұмыс қоспасының тұтануы, жарықтандыру, сигнализация, бақылау аспаптарына, қосымша аппаратураға қуат беру үшін пайдаланылады. Автомобиль электржабдығы тоқ кӛзінен және тоқты тұтынудан тұрады. Тоқ кӛздері автомобильдің барлық тұтынуларын: иінді біліктің айналуын электр энергиясына түрлендіретін генераторды, химиялық энергияны пайдаланатын аккумуляторлық батареяны электр энергиясымен қамтамасыз етеді.


Автомобильде тоқты стартер, тұтандыру жүйесі, жарық беру (сыртқы және ішкі) жүйесі, сигнализация (дыбыстық және жарықтық) жүйесі, электрді бақылау аспаптарын және қосымша аппаратураларды тұтынады.


Тоқ кӛздері мен тұтынуларды біріктіру үшін бір сымды жүйе қолданылады. Автомобиль массасы (металл бӛлігіне бекітілген) екінші сым болып табылады, оған электр аспаптарының теріс полюстері жалғанады. Электр аспаптары кернеуі 12 В (жеңіл автомобильдер) немесе 24 В (жүк



автомобильдері) тұрақты тоқпен қоректендіріледі.





1.1-сурет. Карьерлік ӛзі аударғыштың электр мотор-доңғалағы

DrawObject6 DrawObject7 DrawObject8



1.1 Автомобильдің электр жүйелері 5

Әдетте автомобильдің электржабдықтары әртүрлі міндеттерді шешетін бірнеше жүйелерге бӛлінеді:


  • электрлік жабдықтау;


  • отынды тұтандыру;


  • қозғалтқышты қосу;


  • басқарудың электронды жүйелері;


  • жарық техникасы;


  • функционалдық және қосымша жабдық.


Автомобильде пайдаланылатын отынға байланысты электржабдық сызбаларының кейбір айырмашылығын атап ӛтуге болады. Егер бензин мен газбен жұмыс істейтін автомобильдердің электр жүйелері бірдей және тек баптаулармен ерекшеленсе, онда дизельді қозғалтқышты автомобильдердің электржабдығы шамалы басқаша — тұтандыру жүйесі жоқ, іске қосу жүйесі

суық мезгілде іске қосуды жеңілдету үшін қыздыру құрылғысымен толықтырылады, қозғалтқышты басқару жүйесі түпнұсқалық болып табылады.





Электрмен жабдықтау жүйесі


Электрмен жабдықтау жүйесі барлық тұтынуларды электр энергиямен қоректендіруге арналған. Параллель қосылған генератор мен аккумуляторлық батарея автомобильдегі электр энергия кӛзі болып табылады.


Жұмыс істеп тұрған қозғалтқышта генератор электр энергиясының негізгі кӛзі болып табылады және тұтынуларды электрмен жабдықтауды және аккумуляторлық батареяға заряд беруді қамтамасыз етеді. Жұмыс істемейтін қозғалтқышта электр энергия кӛзінің функциялары аккумуряторлық батареяға кӛшеді, ол қозғалтқыштың сенімді іске қосылуын қамтамасыз етуі тиіс.


Автомобиль генераторлары кең аралықта ӛзгеретін жүктемелер мен айналымның айнымалы жиіліктері тәртібінде жұмыс істейді, сондықтан электрмен жабдықтау жүйесін сипаттау кезінде «генераторлық қондырғы» термині пайдаланылады.


Генераторлық қондырғы — электр машина (айнымалы ток генераторы), иінді білік айналымының жылдамдығына, жүктемеге және температураға қарамастан желідегі тұрақты кернеуді қамтамасыз ететін, кернеудің түзеткіші және реттеуші қызыметінің жиынтығы.


Генератор қозғалтқыштан алынатын механикалық энергияны электр энергиясына түрлендіреді; ол электр тоғын тұтынатындардың барлығын қоректендіреді және қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда аккумуляторлық батареяға заряд береді.



6

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

4

































11.2-сурет. Генератор қондырғысы:


1, 6 — қақпақтар; 2 — түзеткіш блок; 3 — щеткалар; 4 — шкив; 5 — мойынтірек; 7 — ротор;


8 — статор; 9 — тӛлке



Автомобильдерде ротор конструкциясының ерекшелігіне байланысты тырнақ тәріздес деп аталатын, электр магнитті қоздырушысы бар үш фазалық синхронды электр машинасынан тұратын, айнымалы ток генераторы қолданылады (1.2-сурет).

Айнымалы ток индукцияланатын жылжымайтын орамды статор және жылжымалы магниттік ӛрісті тудыратын ротор (басқаша атауы – зәкір) автомобиль генераторының негізгі бӛліктері болып табылады.


Тырнақ тәріздес полюсті машина ӛзінің ротор конструкциясының кейбір ерекшелігімен қарапайым синхронды машиналардан ӛзгешеленеді. Мұндай машинадағы ротордың полюсті жүйесі жалпы жағдайда «тырнақ» немесе «тұмсық» деп аталатын, аксиал дӛңесті-плюсті магнит ӛткізгіш материалдан жасалған екі тығырықтан тұрады. Бір тығырықтың полюсті дӛңесі екіншінің плюсті дӛңестері арасында орналасады, ал жүйенің ӛзі білікке орнатылған болат тӛлкеге қатты бекітілген. Тығырықтар арасындағы кеңістікте тырнақтардың ішкі беті мен тӛлкенің сыртқы бетінде магнит ӛрісінің кӛзі орналасады.



1.2 Электрмен жабдықтау жүйесі 7

Жекелеген жағдайда мұндай кӛз ретінде қоздыру орамын алуға болады, ол түйіспелі сақина, тұрақты магнит арқылы немесе екеуін біріктіріп тоқпен қоректенеді.


Генератор роторы жабық орындаудағы екі шарикті мойынтіректе орнатылған. Ол қозғалтқыштың иінді біліктен сыналы белдік кӛмегімен генератор шкиві арқылы айналысқа келеді. Осы белдікпен желдеткіштің және салқындатылатын сұйықтық сорғы жетегінің шкиві де айналады. Генератор жұмыс істеген кезде ротордың қоздыру орамы бойымен тоқ ӛтеді, тоқ щеткалар арқылы ӛтіп, магниттік ӛріс пайда болады, ол ротор айналған кезде стартор орамында айнымалы тоқты индукциялайды.

DrawObject9 DrawObject10 DrawObject11 DrawObject12


Айнымалы ток генераторда орналасқан түзеуіш блок кӛмегімен тұрақты тоққа түрленеді. Оның конструкциясының негізін диодтар (шұра) құрайды, соның арқасында осындай типті генераторлық қондырғыларға шұралы деген атауы қалыптасып кеткен.


Генератор әдетте оның жетегі шкивінің артында орнатылған желдеткішпен суытылады. Осындай конструкциялы генераторда ауа байланыс балдағы жағындағы қақпақтағы тесік арқылы сорылып, түзегіш


блок, стартор және ротор арқылы ӛтіп, жетек жағындағы қақпақ тесігінен шығып, желдеткіш қалақшаларына түседі де, одан әртүрлі жаққа таралады. Заманауи автомобильдерде шағын конструкциялы генератор орнатылады,


ол ауаны роторда орнатылған желдеткіштің екі қақпағының тесігі арқылы сорады, желдеткіш қалақшалары стартор орамына ауа береді. Старторды салқындатып, ауа екі қақпақтың цилиндр беттеріндегі тесіктер арқылы сыртқа шығады.


Генератор қозғалтқыштың цилиндрлар блогында орнатылған. Ол болктың шойын құймалы кронштейнге және керме тақтайшаға бекітіледі. Генератор қақпақтарының құлақшаларында бекіту үшін серіппелі түйіспені қамтитын және құлақшаларды сындырмайтын резеңке буферлі тӛлкелер пайдаланылады.

Кернеуді реттегіш қозғалтқыштың иінді білігі айналысының айнымалы жиілігінде генератор шығаратын тоқтың тұрақты кернеуін ұстап тұрады. Заманауи автомобильдерде кернеу генераторда орналасқан және щеткалармен бірге бір торапта конструктивті жинақталған электронды (интегралды)


реттеуішпен реттеледі. Электронды реттеуіш дегеніміз бӛлшектенбейтін, реттелмейтін құрылғы. Генератор кернеуі 13,5... 14,5 В жоғары кӛтерілген кезде кернеу реттеуіші ротордың қоздырушы орамына ауаның түсуін тоқтатады. Соның нәтижесінде генератор кернеуі түседі. Кернеу реттеуіші ротордың қоздаушы орамына қайта тоқ жібереді де, процесс қайталанады. Сӛйтіп, генератордың қоздаушы орамы бойымен ӛтетін тоқты үздіксіз және автоматты түрде реттей отырып, реттеуіш тоқ жүктемесіне және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу



8

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

1.3-сурет. Кернеуді реттеуіш:


1 — кедергі; 2 — дроссель; 3,4,5 — түйіспелер;


6 — зәкір; 7 — серіппе; 8 — орам



жиілігіне байланысты генератордың кернеуін қажетті шектерде ұстап тұрады.


Алайда кернеуді реттеуіш діріл типті қос сатылы электр магнитті аспаптан тұратын автомобильдерде пайдаланылады (1.3-сурет). Генератор кернеуі 13... 14 В дейін қызған кезде реттеуіштің зәкірі орамның магниттік ӛрісінің және серппенің әсірінен

жылжыйтын және жоғары жылжымайтын түйіспелерін ауыстырып-қосып


дірілдей бастайды. Сонымен бірге генераторды қоздыру орамының тізбегінде қосымша кедерді бірде қосылып, бірде ажыратылады. Сӛйтіп генератордың кернеуін реттеудің бірінші сатысы жүзеге асырылады.


Генератор кернеуін 14 В жоғарылатқан кезде жылжымалы және тӛменгі жылжымайтын түйіспе тұйықталып, ағытыла бастайды. Осы түйіспелер тұйықталған кезде генераторды қоздыру орамы «массаға» тұйықталады. Сӛйтіп генератор кернеуін реттеудің екінші сатысы жүзеге асырылады. Нәтижесінде генератор шығаратын кернеу берілген шектерде реттеледі. Мұндай кернеуді реттеуіш жоғарғы жағынан полиуретаннан жасалған тӛсемді болат қақпақпен жабылады және капот астындағы қозғалтқыш бӛлігінің кеңістігінде орнатылады.


Автомобильде аккумуляторлық батарея (АКБ) жұмыс істемейтін және иінді білігінің айналу жиілігі аз қозғалтқышта электр тоғын тұтынуларға заряд береді. Автомобильдерде шағын ішкі кедергіге ие және бірнеше секунд ішінде қозғалтқышты стартермен қосуға қажетті бірнеше жүз ампер тоқ беруге қабілетті қорғасын, қышқылды аккумуляторлық батарея қолданылады.

DrawObject13 DrawObject14 DrawObject15 DrawObject16



Аккумуляторлық батареяның типі мен конструкциясы қозғалтқышты қосқанда стартер тәртібінде оның разрядының шарттарымен анықталады. Осы тәртіптер анағұрлым ауыр (масималды ток және қуат) болғандықтан, автомобиль аккумуляторлық батареяны стартерлік деп атайды.



Стартерлік аккумулятор тоқтың химиялық кӛзі болып табылады, яғни екі реагенттің (қышқылдатқыш және қалпына келтіргіш) химиялық реакциясының энергиясы электр энергиясына түрленетін қондырғы. Заряд біткеннен кейін ол тоқты сырттай зарядтау тізбегінен кері бағытта беру арқылы қайта заряд алады.

DrawObject17 DrawObject18 DrawObject19



1.2 Электрмен жабдықтау жүйесі 9

Сонымен қатар заряды таусылған аккумулятор реакциясы ӛнімдерінен бастапқы белсенді материалдар қайта түрленеді. Сӛйтіп, физикалық-химиялық процестерге байланысты кейбір пайдалы әрекет коэффициентімен (ПӘК) аккумуляторды зарядтау кезінде энергия сыртқы кӛзден жинақталады.


Автомобиль электр жүйелерінің айтарлықтай толық талаптарын кең етек алған, қорғасын-қышқылды аккумуляторлар қанағаттандырады. Қорғасынды, қышқылды батарея электролиті ретінде H2SО4 күкірт қышқылының 30% ерітіндісі қолданылады.


Аккумуляторлық батарея сыйымдылықпен, яғни электр энергия санымен сипатталады, оны толық заряд алған жағдайдан шекті рұқсат етелген разрядқа дейін заряды біткен батарея бере алады.


Аккумуляторлық батареяның сыйымдылығы ампер-сағатпен ӛлшенеді және ол оның конструкциясына, пластиналар санына, олардың қалыңдығына, пластинаты бӛлетін материалға және басқа факторларға тәуелді. Пайдаланған кезде аккумуляторлық батарея сыйымдылығы разрядталу тоғының күшіне, электрлит температурасына, разрядталу тәртібіне (үзілмелі немесе үздіксіз), зарядталу дәрежесіне және батареяның тозуына тәуелді. Сонымен, разрядталу тоғы артқанда және электролит температурасы тӛмендегенде аккумуляторлық батареяның сыйымдылығы кемиді.



























1.4-сурет. Ашық элементаралық қосылысты аккумуляторлық батарея:


1 және 3 — сәйкесінше теріс және оң электродтар; 2 — сепаратор; 4 және 7 — сәйкесінше оң және теріс электродтардың жартылай блогтары; 5 — баретка; 6 — сақтандырғыш қалқан; 8 — кӛпірше; 9 — электрдтар блогы; 10 — қақпақ; 11 — шығанақ тесік; 12 — элеменаралық қосылыс; 13 — тығын; 14 — полюсты шығару; 15 — моноблок; 16 — тіреу призмасы



10

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

1.5-сурет. Шағын қызмет кӛрсетілетін аккумуляторлық батарея:


1 — сырты; 2 — қақпақ, 3,5 — шығулар; 4 — кӛпірше; 6 — тығын; 7 — индикатор; 8 — сепаратор; 9,10 — пластиналар

DrawObject20



Конструкторлық орындалуы бойынша стартерлік АКБ үш топқа бӛлінеді:


  • қызмет көрсетілетін АКБ, оның сырты эбониттен жасалған және элеменаралық қосылулары ашық («кӛпірше») (1.4-сурет);


  • шағын қызмет көрсетілетін АКБ, сыртық элементаралық қосылыстарсыз полипропилен немесе полиэтиленнен жасалған моноблокты (1.5-сурет);


  • қызмет көрсетілмейтін АКБ, сырт жағынан аз қызмет кӛрсетілетіннен электрлит құюға арналған тесіктің болмауымен және қаңқасында зарядталу индикаторының болуымен ерекшеленеді. «Қызмет кӛрсетілмейтін» термині осы типті АКБ электролит деңгейі мен тығыздығын түзетуді талап етпейді дегенді білдіреді, алайда ол басқалар сияқты уақытылы зарядтауды талап етеді, ӛйткені разрядталған түрде ұзақ уақыт бойы пайдалану қызмет кӛрсету мерзімін тӛмендетеді, атап айтқанда, қысқы уақытта қатып қалуы мүмкін.


Ең кӛп таралған аз қызмет кӛрсетілетін АКБ конструкциясы мынадай. Заманауи батареяның сырты қышқылға тӛзімді пластамассадан (полипропилен) дайындалған және аралықтармен алты секцияға бӛлінген. Әрбір секцияда оң, теріс пластиналардан және олардың арасындағы сеператорлардан (бӛлгіштер) құралған жеке элемент орнатылған. Элементтердің кернеуі 2 В және ӛзара тізбектей кӛпіршелермен қосылған. Батареяның сырты барлық элементтер үшін жалпылай пластмасс қақпақпен жабылған. Қақпақ периферия бойымен сырт қабатының сыртқы қабырғаларына ерітіп жабыстырылған. Қақпақтың сыртқы қабаттың аралықтарымен қосылысы жинақтау кезінде қымтақпен нығыздалады, бұл электрлиттің бір секциядан екінші секцияға құйылуын болдырмайды. Әрбір секция үшін қақпақта электролитті құюға және деңгейін индикатормен қадағалауға арналған бұрандалы тесік бар. Тығындар батареяның ішкі қуысының атмосферамен байланысына арналған саңылаулармен жабдықталған.


Батареяның екі конусты шығуы бар: оң және теріс. Шығулардың ӛлшемдері стандартталған. Дұрыс қоспауды болдырмау үшін оң шығыс негізіндегі конустың диаметрі теріс шығысқа қарағанда 2 мм артық болады. Үлкен сыйымдылықты кейбір АКБ-да бұрандаға келетін шығыс саңылаулар бар.


Жеңіл автомобильдің аккумуляторлық батареясы қозғалтқыш бӛлімшесінің капот асты кеңістігінде орнатылған. Автомобильді стартерлік батареялар 12 В

DrawObject21 DrawObject22 DrawObject23



1.2 Электрмен жабдықтау жүйесі 11

кернеумен шығарылады; 24 В бортты кернеу туғызу үшін екі АКБ-ны тізбектеп қосады.


Аккумуляторлық батареяны маркалағанда келесілер кӛрсетіледі: тізбектей қосылған элементтер саны, бұл батареяның кернеуін анықтайды; батареяның арналуы; 20 сағат разрядталу тәртібінде ампер-сағатта батареяның сыйымдылығы (бұдан әрі оны C20 деп белгілейтін боламыз); батарея сыртының материалы және сеператорлар материалы. Мысалы, аккумуляторлық батареяның 6СТ-55П деп белгіленуі келесіні білдіреді: батарея стартерлі, кернеуі 12 В, сыйымдылығы 55 А-с, сырты мен қақпағы пропиленнен жасалған (қышқылға тӛзімді пластмасса).





Оталдыру жүйесі



Оталдыру жүйесі қозғалтқыштың жұмыс істеу тәртібі мен режіміне сәйкес цилиндрлардағы жұмыс қоспаларының (газ қалдықтарымен араластырылған жанғыш қоспа) от алуы үшін қызмет етеді.

DrawObject24 DrawObject25 DrawObject26 DrawObject27


Оталдыру жүйесінің жұмысы қозғалтқыштың жану камерасында жұмыс қоспасының лап етуін тудыратын жоғары кернеу импульстарын генерациялаудан, осы импульстарды қозғалтқыштың талап етілетін фазасымен синхрондаудан және от алдыру импульстарын қозғалтқыштың цилиндрлары бойынша бӛлуден құралады. Қозғалтқыш жұмысының тиімділігі мен тӛзімділігі, сондай-ақ ӛңделген газдардың улылығы жұмыс қоспасы лап еткен сәттегі ұшқын энергиясына тәуелді.


Қазіргі уақытта автомобильді бензинді қозғалтқыштарда тұтандырудың батареялық жүйесі қолданылады, ол автомобильді аккумуляторлық батарея кернеуін электр разрядының туындауына қажетті жоғары кернеуге түрлендіреді және қажет сәтте сол кернеуді от алдырудың тиісті білтесіне береді.


Оталу сәті тұтанудың озу бұрышымен сипатталады, ол ұшқын беру сәтіндегі білік жағдайынан піспек жоғарғы ӛлі нүктеге (ЖӚН) келетін жағдайға дейін саналатын иінді білік бұрылысының бұрышын білдіреді.


Автомобильдік тұтандыру жүйелері қажетті энергияны тікелей аккумуляторлық батареядан емес, энергияны аралық жинақтаушы – оталдыру катушкасынан алады. Атап ӛтетіні, «батареялы» заманауи автомобильді тұтандыру атауы бұрындағы тұтандыру жүйелі автомобильдерге қолданылатынға қарағанда магнетодалы (жоғары вольтты импульстар генераторы).



12

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

Қозғалтқышы бензинмен жұмыс істейтін автомобильдерде олардың мақсатына, класына және шыққан жылына байланысты тұтандырудың әртүрлі жүйелері қолданылады. Тұтандырудың барлық қолданыстағы жүйелері электр энергияны цилиндрларға бӛлу қағидасы бойынша екі топқа бӛлінеді:


  • механикалық таратқыш жүйелер тарихи тұрғыдан ең кӛп тараған,


алайда қазіргі уақытта іс жүзінде ӛндірілмейді. Олар классикалық түйіспеліге, түйіспелі-транзисторлыққа және түйіспесізге (Холл датчигін немесе магнитті-электрлік датчикті қолданумен) бӛлінеді;


  • микропроцессорлы таратқыш жүйелер энергия қозғалтқышты басқарудың электрондық жүйесі (ҚБЭЖ) құрамына кіреді және кӛп шығысты катушкалармен немесе тұтандырудың әрбір білтесіне жеке катушкалармен ерекшеленеді.


Механикалық таратқыш жүйелер. Тұтандырудың түйіспелі жүйесіне


мыналар кіреді: оталдыру катушкасы; оталдыруды таратқыш, ол тӛмен кернеулі үзгіштен және жоғары кернеулі тоқты таратқыштан тұрады; оталдыру білтесі; жоғары кернеу жетегі; оталдыруды сӛндіргіш (1.6-сурет).


Тұтандыру жүйесінің сұлбасы екі электрлік тізбектен тұрады: тӛмен кернеулі тізбек (алғашқы) және жоғары кернеулі тізбек (екінші). Алғашқы тізбекке оталдыруды ажыратқыш, қосымша кедергі, оталдыру катушкасының алғашқы орамы, тӛмен кернеулі тізбекті үзгіш және конденсатор кіреді.


Екінші тізбекке оталдыру катушкасының екінші орамы, жоғарғы кернеулі тоқты таратқыш және оталдыру білтесі кіреді.

DrawObject28



13 14 15 16


















1.6-сурет. Оталдырудың түйіспелі жүйесі:


  • — қондырғы; б — сұлба; 1, 9 — таратқыштар; 2, 5 — сымдар; 3 — білте; 4 — ажыратқыш; 6 — катушка; 7,11,12 — түйіспелер; 8 — ротор; 10 — жұдырықша; 13 — конденсатор; 14 — үзгіш; 15,16 — орамдар; 17 — кедергі


1.3


Оталдыру жүйесі


13






1.7-сурет. Оталдыруды таратқыш:


1 — білік; 2 — қаңқа; 3 — конденсатор; 4 — реттеуіш; 5 — диафрагма; 6, 12 — қақпақтар; 7, 15 — серіппе; 8 — тарту күші; 9,16, 19 — пластина;


10 — ротор; 11, 13,14 — электродтар; 17 — жүк;



Оталдыру ажыратқышы қосылып тұрғанда және тӛмен кернеулі ток үзгішінің түйіспелері тұйықталған кезде алғашқы тізбек бойынша аккумуляторлық батареядан немесе генератордан ток ӛтеді. Оталдыру


катушкасының алғашқы орамы бойымен ӛтіп, тоқ күшті магнитті ӛрісті тудырады. Үзгіш түйіспелерін


ажыратқан кезде (жұдырықша түйіспелі тетікке дӛңіспен жүгіріп тұрады) тӛмен кернеулі тізбектегі тоқ ӛшеді, пайда болған магнитті ӛріс жоғалады. Сонымен қатар магнитті ӛріс оталдыру катушкасының екінші орамымен түйіседі де, онда жоғары кернеулі тоқ индукцияланады. Жоғары кернеулі тоқ оталдыру таратқышының роторына тақалады (1.7-сурет), онда


ол жұдырықшамен бірге айналады. Үзгіш түйіспелерін ажырату сәтінде жоғары кернеулі тоқ оталдыру білтесімен жалғанған оталдыру таратқышы түйісіпелерінің біріне келіп түседі. Оталдыру білтесі электродтарының арасындағы ұшқынды разряд сол уақытта жұмыс массасын сығу аяқталған, яғни кейінде қозғалтқыш жұмысының тиісті тәртібіндегі цилиндрда пайда болады.


Оталдырудың түйіспелі жүйесі цилиндрлар саны, сығу дәрежесі және иінді білік айналуының максималды жиілігі артқан кезде автомобиль


қозғалысының сенімді жұмысын қамтамасыз етпейді. Осындай қозғалтқыштардың сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін оталдыру жүйесінің бірінші тізбегіндегі (тӛменгі кернеу тізбегі) тоқ күшін арттыру қажет, бұл үзгіш түйіспелерінің күйіп кетуі салдарынан қызмет мерзімінің тӛмендеуінен мүмкін емес.


Оталдырудың түйіспелі-транзисторлы жүйесі түйіспелі жүйемен салыстырғанда қозғалтқыштың анағұрлым сенімді жүйесін қамтамасыз етеді. Ол жоғары кернеу тоғын 25%-ға астамға, сондай-ақ энергия мен ұшқын разряды ұзақтылығын (шамамен 2 есе) арттырады, бұл қозғалтқыштың цилиндрларында тіпті азайған жұмыс қоспасының толықтай жанып кетуіне әкеледі.



14

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

Түйіспелі-транзисторлы оталдыру жүйесінің негізгі ерекшелігі оталдыру катушкалары мен үзгіш түйіспелері арасындағы алғашқы тізбекке қосылған транзисторлық коммутатор түйіспелерді сӛндіреді.


Оталдырудың түйіспесіз жүйесі анағұрлым сенімді, ӛйткені оталдыру білтелерінде тұрақты ұшқын алуға және қозғалтқыш жұмысының әртүрлі тәртіптерінде анағұрлым берік жанғыш жұмыс қоспасын алуға мүмкіндік береді. Бұл жүйенің негізгі ерекшелігі түйіспесіз датчик болып табылады, ол механикалық тозуға ұшырамайды (1.8-сурет).































3







4







5







3







7

1.8-сурет. Датчик—оталдырудың

1.9-сурет. Оталдыру катушкасы:

түйіспесіз жүйесінің таратқышы:

1 — кедергі; 2 — қақпақ; 3 — қаңқа; 4 —

1

— ротор (жүгіртпе); 2 — таратқыш

май; 5, 6 — орамдар; 7 — жұдырықша

қақпағы;





3

— Холл датчикті вакуумдық автоматтың




жылжымалы торабы; 4 — тұйықтауы бар




орталықтан тепкіш автомат; 5 — магнета;




6

— қалқымалы жалғастырғыш; 7 — штифт;




8

— датчик қаңқасы






1.3



Оталдыру жүйесі



15










Микропроцессорлық таратқышты жүйелер. Энергияны микропроцес-


сорлық тарататын заманауи автомобильдердің оталдыру жүйесінде айналатын бӛлшектер мен механикалық қосылатын түйіспелер жоқ, бұл барлық жүйенің анағұрлым сенімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді, ұшқын энергиясын арттырады және қоспаны уақытылы тұтандырады.


Оталдыру жүйесі аспаптарының конструкциясын қарастырайық. Оталдыру катушкасы (1.9-сурет) 12 В тӛмен кернеулі тоқты жоғары


кернеулі тоққа түрлендіреді, ол оталдырудың түйіспелі жүйесінде 16... 20 кВ және түйіспелі-транзисторлы және түйіспесіз оталдыру жүйесінде 20.25 кВ жетуі мүмкін.


Электр техникалық жұқа болат жаймалардан тұратын түйіспелі жүйенің оталдыру катушкасының жүрекшесінде екінші орам оралған, онда диаметрі 0,07


  • оқшауланған мыс сымды оралым саны (21 000) кӛп. Бірінші орамда диаметрі 0,57 мм оқшауланған мыс сымының 308 орамы бар. Алюминий қорытпасынан құйылған қаңқаның ішкі жағы трансформаторлық маймен толтырылған, ол оталдыру катушкаларының орамын салқындатуды және оқшаулауды жақсартады. Катушканың пластмасса қақпағында бірінші және екінші орам шығыстары бар. Катушканың сыртқы қаңқасында қосымша кернеу бар, ол бірінші орамға қосылған және қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігіне байланысты орамдағы тоқты автоматты түрде реттейді.




Осындай қондырғы басқа оталдыру жүйелерінде де қолданылады. Ерекшелігі оралатын деректерінде (бірінші орамда анағұрлым тӛмен кедергі, екенші орамда орамдар саны кӛп және т.б.). Кейбір заманауи микропроцессорлық жүйелерде катушкалар екі немесе тӛрт жоғары вольтты шығыстан тұратын, оталдыру модулі түрінде орындалған.




Оталдыруды таратқыш (1.7-суретті қара) тӛмен кернеулі тоқ тізбегінің механикалық ретті тұйықталуын және тұйықталмауын қамтамасыз етеді және жоғары кернеулі тоқты қозғалтқыштың цилиндрларына таратады.

Оталдырудың түйіспелі жүйесінде озу оталдыру бұрышын орталықтан тепкіш және вакуумды реттеуішті оталдыру таратқышы қолданылады. Ол алюминий қорытпасынан құйылған бір жалпы қаңқада орнатылған үзгіштен және таратқыштан құралған. Таратқыштың қаңқасында үзгіш жұдырықшасы, таратқыш роторы және орталықтан тепкіш реттеуіш жетегінің білігі орнатылған, ол қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігіне байланысты озу оталдыру бұрышын автоматты түрде ӛзгертеді. Білік айналған кезде жұдырықша үзгіш түйіспелерін ағытады. Білікпен бірге ротор мен ортадан тепкіш реттеуіш айналады. Орталықтан тепкіш жүгі металл керамикалық, ол үзгіш жұдырықшасымен байланысқан тірек пластинада осьтерде орнатылған.



16

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

Оталдыру таратқышы білігінің айналу жиілігінің артуына қарай ортадан тепкіш күш әсерінен жүктер таралып, пластинаға тіреледі, серіппе кедергісінен ӛтіп, озу оталдыру бұрышын ӛзгертіп, білікке қатысты үзгіш жұдырықшасын бұрады. Оталдыру таратқышының қақпағында тӛрт бүйірлі электрод пен орталық электрод бар. Бүйірлі электродтар оталдыру білтелерімен, ал орталық электрод жоғары кернеулі сымдармен оталдыру катушкасымен байланысқан, сымдарда оталдыру жүйесімен туындайтын радиокедергілерді кеміту үшін ұзындығы бойымен таратылған кедергі бар. Жоғары кернеулі тоқ орталық электрод арқылы радиокедергілерді, орталық және сыртқы байланыстарды басу үшін кедергіден тұратын айналып тұрған ротордың электродына түседі. Ротор электродынан тоқ қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне сәйкес бүйір электродына ӛтеді.


Оталдыру таратқышының қаңқасында конденсатор және вакуумды ротор орнатылған. Конденсатор үзгіш түйіспелерін күйіп кетуден қорғайды және оталдыру катушкасының екінші орамында жоғары кернеулі тоқты арттырады. Ол паралелль түрде үзгіш түйіспелеріне қосылған. Вакуумды реттегіш қозғалтқышқа түсетін жүктемеге және карбюратордың дроссельді қақпағы астындағы ыдырауға байланысты озу оталдыру бұрышын автоматты түрде ӛзгертеді. Диафрагма мен қақпақ арасында орналасқан және дроссель қақпақтың қаңқасымен біріктірілген қуыста автомобильге түсетін жүктеме артқан кезде ыдырау артады. Диафрагма серіппе кедергісін жеңіп, иіледі және тартқыш күш арқылы түйіспелері бар пластинаны үзгіш жұдырықшасына қатысты бұрады, сӛйтіп озу оталдыру бұрышы ӛзгереді. Оталдыру таратқышы қозғалтқыштың алдыңғы бӛлігінің сол жағында тігінен орнатылады және оның білігі май сорғысы жетегі білігінен тегершік кӛмегімен айналымға келтіріледі.


Оталдырудың түйіспесіз жүйесінің датчик-таратқышы тӛмен кернеулі басқару импульстарын электрондық коммутаторға жібереді және жоғары кернеулі басқару импульстарын оталдыру білтелері бойынша таратады. Датчик-таратқыш — тӛрт ұшқынды, озу оталдыру бұрышын вакуумды және орталықтан тепкіш реттеуішті — кіріктірілген түйіспесіз микроэлектронды датчигі бар.


Датчик жарықты конструкциялы. Жарықтың бір жағында сезімтал элемент, екінші жағында тұрақты магнит орналасқан. Датчиктің жарығында тұйықтаушы тұр — тӛрт кертікті болат цилиндрлі экран. Тұйықтаушы озу оталдыру бұрышын орталықтан реттеуіші пластинасының тӛлкесімен берік


бекітілген және сонымен бірге айналады. Айналған кезде тұйықтаушы датчиктік сезімтал элементіне әрекет ететін магниттік ағынды кезеңмен тоқтатып тұрады да, датчик импульстарды электрондық коммутаторға жібереді, ол оларды оталдырудың бірінші орамындағы тоқ импульстарына түрлендіреді.

DrawObject29 DrawObject30 DrawObject31



1.3 Оталдыру жүйесі 17

DrawObject32 DrawObject33 DrawObject34 DrawObject35 Оталдырудың датчик-таратқышы қозғалтқыштың артқы бӛлігінде кӛлденең орнатылуы мүмкін, бұл жағдайда оның білігі жалғастырғыш арқылы таратқыш білігінен айналымға келтіріледі, жалғастырғыштың дӛңесі таратқыш білігінің соңындағы ойыққа кіреді.



Оталдырудың түйіспелі-транзисторлы жүйесінің коммутаторы үзгіш түйіспелерін ыдыратқан кезде тӛмен кернеулі тоқ тізбегін сӛндіруге арналған. Транзисторлы коммутатордың қаңқасы алюминий қорытпасынан құйылған, ол жақсы салқындатылу үшін арнайы қабырғалармен жарақталған. Транзистор арнайы ойықта, ал қалған элементтері коммутатор қаңқасының ішінде орналасқан. Электролитті конденсатор және импульсты трансформатор жеке орналасқан. Қалған элементтері сығымдалған массамен құйылған және жылуды тартқышпен жарақталған жалпы блокқа біріктірілген. Коммутатордың тӛмен жағын металлмен жабылған, ол қаңқаға тойтармамен бекітілген.


Оталдырудың түйіспесіз жүйесінің коммутаторы түйіспесіз микроэлектронды датчиктің басқарушы импульстарын оталдыру катушкасының бірінші орамындағы тоқ импульсына түрлендіреді. Жүйелерде электронды коммутатор қолданылады. Кернеу максималды мәнге жеткенде, түйіспесіз датчиктен оң импульс ӛткен кезде коммутатордың шығыс транзисторы ашылады және оталдыру катушкасының бірінші орамы бойымен тоқ ӛтеді. Датчиктің шығысында кернеу минималды мәнге түскен сәтте коммутатордың шығыс транзисторы жабылады, оталдыру катушкасының бірінші орамының тізбегі үзіледі және оның екінші орамында жоғары кернеулі импульс индукцияланады.


Оталдыру білтесі қозғалтқыш цилиндрында электрлік ұшқын алуды қамтамасыз етеді, ұшқын білте электродтарына жоғары кернеу берген кезде қозғалтқыш цилиндрында жұмыс қоспасының тұтануына арналған. Білте жұмыс қоспасын мәжбүрлеп тұтатын іштен жану қозғалтқыштың оталдыру жүйесіндегі маңызды элементі болып табылады.

DrawObject36 DrawObject37 DrawObject38 DrawObject39


Орындалуы бойынша білте қалқаланған және қалқаланбаған (ашық) болып бӛлінеді, жұмыс қағидасы бойынша — ауа ұшқынды аралықпен, сырғымалы ұшқынмен, жартылай ӛткізгішті, эрозиялы, кӛп ұшқынды (конденсаторлық), құрамдастырылған болып келеді.



Болат қаңқада жүрекше ӛткізілген, ол керамикалық оқшаулауыш, оның ішінде түйіспелі ӛзекше мен орталық электрод орналасқан. Түйіспелі ӛзекше оқшаулауыш арқылы газды ӛткізбейтін тоқ ӛткізетін шыны қымтақпен құйылған. Ӛзекшенің жоғарғы ұшының бұрандасында жоғары кернеу сымының ұшын қосу үшін түйіспелі тӛлке бұралады. Білте қаңқасының жоғарғы жағында кілтпен бұралатын алтықырлы бұранда




18

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

1.10-сурет. Оталдыру білтесі:


1 — ӛзекше; 2 — оқшаулауыш; 3 — алтықырлы бқранда; 4 — шыны қымтақ; 5 —қаңқа; 6 — тығырық; 7 — сақина; 8 — бұранда; 9,10 — электродтар



бар, ал тӛменгі жағында сыртқы бұранда орналасқан, оның кӛмегімен білте цилиндрлар блогының бастиегіне бекітіледі (1.10-сурет).


Қаңқаға бүйір электрод жалғанған. Қаңқа мен оқшаулауыш арасындағы саңылауды бітейтін мыс тығырық бір уақытта жылуды оқшаулауыштан қаңқаға жіберіп, оқшаулауыштың жылу конусының температурасын белгілі бір шектерде (500... 600 °С) ұстайды, бұл қозғалтқыштың қалыпты жұмыс жасауы үшін қажет.


Білте оқшаулауыштың жылу конусындағы температура 400.900°С болғанда жұмыс істейді. Конустағы күйік оны


400.500 °С температураға дейін қыздырғанда кетеді. Бұл температураны білтені өздігінен тазалау температурасы деп атайды. Егер білте бӛлшектерінің температурасы 850.900 °С асып кетсе, қысу кезінде қоспа ұшқын пайда болғанға дейін мерзімінен бұрын тұтанып кетуі (шоқтан тұтану) мүмкін.


Барлық білтелер үшін температураның ӛзгеруінің оңтайлы диапазоны барлығына дерлік бірдей, ал олардың жұмысының жылу шарттары әртүрлі қозғалтқыштарда елеулі түрде ерекшеленетін болғандықтан, білтелер әртүрлі жылу сипаттамасымен (шоқтан тұтану саны) әзірленеді.


Білтенің шоқтан тұтану санын бағалау критерийі дерексіз кӛрсеткіш, ол орташа индикаторлық қысымға пропорционал және шоқтан тұтатып оталдыру шамасына сәйкес келеді. Шоқтан тұтану саны оталдыру білтесіне жылу жүктемесін шоқтан тұтану пайда болғанға дейін арттыру жолымен бір цилиндрлы қозғалтқышты сынау қондырғысында анықталады. Шоқтан тұтану саны сандардың келесі қатарынан таңдалады: 8, 11, 14, 17, 20, 23, 26.


Оталдыру білтесі маркаланады, мысалы А17ДВ. Маркалаудағы әріптер мен цифрлар келесіні білдіреді: А — бұранда М14 х 1,25; 17 — шоқтан тұтану саны; Д — бұранда ұзындығы, ол 19 мм тең; В — оқшаулауыштың қаңқадан шығып тұратын тӛменгі бӛлігі.

Атап ӛтетіні, оталдыру білтесі мен катушка — оталдырудың барлық


автомобильдік жүйелерінің ӛзгермейтін элементтері. Оталдырудың механикалық таратқышты білтесі мен оталдыру катушкасы жоғары кернеулі сымдармен жалғанған. Бұл сымдарда жұмыс істеу кезінде оталдыру жүйесімен туындайтын радиокедергілерді кемітуге арналған ұзындығы бойымен таратылған арнайы оқшаулағыш бар. Осы мақсатта оталдырудың кейбір жүйелерінде білтелердің ұштарында кедергіні басатын оқшаулағышы бар.

DrawObject40 DrawObject41 DrawObject42


1.3 Система зажигания 19

DrawObject43 1.4 Іске қосу жүйесі




Іске қосу жүйесі дегеніміз ІЖҚ-ның иінді біліктің мәжбүрлі айналуын қамтамасыз ететін қондырғы кешені. Автомобиль жасау тәжірибесінде әртүрлі


типті стартерлер (инертті, пневматикалық) және іске қосудың гидропневматикалық жүйелері кездеседі. Алайда іске қосудың электрстартерлік жүйесі кеңінен таралған, ол бірқатар оң сапаларға ие. Бұл жүйе шағын және жұмыста сенімді, күрделі емес электр техникалық қондырғылар кӛмегімен іске қосу үрдісін автоматтандыру мүмкіндігін қамтамасыз етеді. Ол аккумуляторлық батареядан, стартерден, стартерлік тізбектен (сымдар, басқарудың коммутаторлық аппаратурасы) және іске қосуды жеңілдету құралынан құрылған.


Іске қосу және электр жабдықтау жүйелері үшін аккумуляторлық батарея жалпы элемент болып табылады. Алайда оның аталған жүйелердегі жұмыс тәртібі әртүрлі. Электр жабдықтау жүйелерінде батарея циклдық разряд және заряд тәртібінде жұмыс істейді, онымен қоса тоқтар атаулы сыйымдылықтан (0,5...0,7)С20 аспайды (мұнда және бұдан әрі — тоқ ампермен ӛлшенеді). Іске қосу жүйесінде батарея тоқ күші (2... 5)С20 болғанда кідірмелі тәртіпте разрядталады.


Стартер қозғалтқышты іске қосуға қажетті жиілікпен иінді біліктің айналуын қамтамасыз етеді. Бензинмен жұмыс істейтін қозғалтқыштардың иінді білігі айналуының іске қосу жиілігі 40.50 мин-1 құрайды. Конструкторлы тұрғыда электрстартер ӛзіне электр қозғалтқышты және электр магнитті тартылыс релесі мен еркін жүрісті жалғастырғышы бар механизмді біріктіреді (1.11-сурет). Егер жетек тегерішінен сермер тәжіне беріліс саны жеткіліксіз болса, стартерге қосымша редуктор орнатылуы мүмкін. Электрстартерлер электр қозғалтқышты қоздыру тәсілі (тізбекті, аралас, тұрақты магниттерден қозумен), жетек типі, қозғалтқышқа бекітілу тәсілі және қоршаған ортадан қорғалу дәрежесі бойынша ерекшеленеді.


Әдетте стартер конструкциясының негізін аралас қозғышты, жетек тегерішін электрмагнитті қосумен және қашықтықтан басқарумен негізін тӛр полюсты, тӛрт щеткалы тұрақты тоқты электр қозғалтқыш құрайды (1.12-сурет). Стартердің болат қаңқасында қоздыру орамымен тӛрт полюс бекітілген, олардың үшеуі зәкір орамымен тізбектей және біреуі параллель жалғанған.


Стартер зәкірінің білігі маймен сіңдірілген, пісірілген материалдан жасалған екі тӛлкеде айналады. Біліктің артқы жағының тӛлкесі қақпаққа


нығыздалған, ал біліктің алдыңғы жағындағы тӛлке ілініс картерінде орнатылуы мүмкін. Зәкір білігінің алдыңғы шетінде стартер жетегі тұр, ол еркін жүрісті жалғастырғыштан және жетек тегершігінен құралған, олар стартер қосылғанда білік оймабілтектер бойынша қозғалып тұрады. Стартер қақпақтары әдетте алюминий қорытпасынан құйылған. Алдыңғы қақпақта тартқыш реле бекітілген, ол тетік және сақина арқылы стартер білігімен байланысқан.



20



1



Автомобиль электржабдығы





тарау





















1





















1.11-сурет. Электрстартерді қосу және басқару сұлбасы:


1 — оталдыруды ажыратқыш; 2 — қосалқы реле; 3 — сермер тәжі; 4 — жетек тегеріші; 5 — озу жалғастырғышы; 6 — тізгінді жалғастырғыш; 7 — жетек тетігі; 8 — тартқыш реле зәкірі; 9, 10 — тартпа релесінің сәйкесінше ұстап тұратын және тартатын орамы; 11 — түйіспе бұрандалар; GB — АКБ; М —стартер зәкірі



Реле тегершіктің іліністе сермер тәжіне кіруін және қозғалтқыш іске қосылған кезде стартер ормадарының электр тізбектерін аккумуляторлық батареяға қосуды қамтамасыз етеді. Артқы қақпақта тӛрт мыс-графитті щеткалары бар щетка бекіткіш орнатылған. Щеткалар серіппемен зәкір коллекторына сығылады. Түйісімді коллектор пластмасс диск түрінде орнатылған, оған мыс түйіспе пластиналар құйылған. Мұндай коллектор стартердің ұзындығын кемітеді, оның массасын тӛмендетеді және щеткалы түйіспелердің анағұрлым тұрақты және ұзақ жұмыс жасауына септігін тигізеді. Стартер қақпағы мен қаңқасы ӛзара екі бұрандамен тартылған.


Еркін жүрісті жалғастырғыш сыртқы және ішкі құрсаудан тұрады. Ішкі құрсау стартер жетегінің тегершігімен біріктірілген. Сыртқы құрсау күшпекпен біріктірілген, ол спираль оймакілтек арқылы зәкір білігімен жалғанған. Спираль оймакілтек жалғастырғыш білік бойымен қозғалған кезде оның бұрылуын қамтамасыз етеді, бұл стартер тегершігі тістерінің және сермер тәжінің ілініске кіруін жеңілдетеді. Сыртқы құрсауда ені айнымалы үш ойық бар, онда роликтер және серіппелі қысқыш тығынжыл орналасқан. Роликтер ойықтардың тарылған бӛлігінде үнемі сығылып, сыртқы және ішкі құрсаулар сыналанады. Қозғалтқышты іске қосқан кезде құрсаулардың сыналануы күшейіп, ал іске қосылғаннан кейін құрсаулар босатылады, ӛйткені роликтер қысқыш тығынжыл серіппесінің кедергісін жеңіп, жалғастырғыштың сыртқы құрсауының кеңейтілген бӛлігіне итеріліп шығарылады. Стартер қозғалтқыштың сол жақ


1.4 Іске қосу жүйесі 21

DrawObject44 DrawObject45 DrawObject46

5































1.12-сурет. Стартер:


1 — тегершік; 2 — жалғастырғыш; 3 — тетік; 4, 9 — қақпақтар; 5 — реле; 6 — коллектор; 7 — щетка; 8 — тӛлке; 10 — бұранда; 11 — қаңқа; 12 — ӛріс; 13 — зәкір; 14 — сақина; 15, 16 — құрсау; 17 — тығынжыл; 18 — ролик

DrawObject47


бӛлігінде орнатылған және алдыңғы қақпақтың фланеці арқылы ажыратқыш картеріне сомынды үш бүрлі шегемен бекітіледі.


Оталдыру ажыратқышы маңызды коммутациялық қондырғы болып табылады, және де автомобиль электржабдығының кӛптеген жүйелерінде қызметке тартылған. Ол оталдыру жүйесін, стартерді, бақылау-ӛлшеу аспаптарын және басқа аспаптарды қосуды және ажыратуды қамтамасыз етеді.

DrawObject48 DrawObject49 DrawObject50 DrawObject51


Оталдыру ажыратқышы ажырату және механикалық құлып түрінде күзет қондырғысы функцияларын біріктіретіндіктен, оны әдетте «тұтандыру тетігі» деп атайды. Жеңіл автомобильдерде ұрлауға қарсы қондырғысы бар оталдыру ажыратқыштары қолданылады.


Жеңіл автомобильдерде қолданылатын оталдыру ажыратқыштарында оталдыруды алдын ала ажыратусыз стартерді қайта қосуға қарсы арнайы



22

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

бұғаттау қондырғысы бар. Бұғаттау қондырғысы жұмыс істеп тұрған қозғалтқыш кезінде стартерді кездейсоқ қосудан қорғайды, ӛйткені стартерді кездейсоқ қосу стартер жетегін сындыруы мүмкін.







Басқарудың электронды жүйелері




Заманауи автомобильдер басқарудың келесі электрондық (микропроцессорлық) жүйелерді қолданумен ерекшеленеді:


  • қозғалтқышты;

  • автоматты трансмиссиялы;

  • тежеуді бұғаттауға қарсы жүйе (АБС);

  • климаттық қондырғылы;

  • автомобильді ұрлауға қарсы жүйе (АПС) және басқалары.


Заманауи автомобильдік қозғалтқыштарда не тұтандырудың микропроцессорлық жүйесі, не болмаса отынды бүркуді басқарудың және бензин қозғалтқыштарында тұтандырудың электрондық жүйесі, не болмаса дизельді отынды басқарудың электрондық жүйесі орнатылуы ммүмкін.

Тұтандырудың микропроцессорлық жүйесі сорғы келтетүтіктегі абсолютті қысым, иінді білік айналысының жиілігі және ВТМ-дағы піспек күйі, детонация, салқындататын сұйықтық темпетературасы, дроссельді қақпақ жағдайы датчиктерінен, басқару блогы және екі шығысты тұтандыру катушкасынан тұрады (1.13-сурет). Датчиктер сигналдары электронды блок кірісіне түседі. Олар нормаға келтіріледі және аналогты-цифрлық түлендіргіште (АЦП) түрленеді, содан кейін микропроцессорға (МП) түседі. Қозғалтқыш жұмысының кӛрсеткіштеріне (білік айналысының жиілігі, жүктеме, салқындатқыш сұйықтығының температурасы және бастапқы детонациялық жану) байланысты МП озу тұтанудың оңтайлы бұрышы, мәжбүрлі бос жүріс экономайзері клапанының қосылу және ажыратылу сәті (ЭПХХ) және цилиндрлар жұмысының тәртібі есептеледі.


Бензинді немесе газды қозғалтқышты басқарудың электронды жүйесі тиісті дроссельді қақпақ жағдайының, таратқыш білік (фаза) және қозғалтқыштың иінді білігінің, салқындатқыш сұйықтық темперетурасы, детонация, ауаны жаппай шығындау және соратын ауа температурасы датчиктерінен тұрады.


Датчиктер сигналдары электрондық блокқа (контроллер) келіп түседі, ол тӛрт электрмагнитті форсункаларды, электронды бензинсорғыны, қосымша ауаны реттегішті, тұтандыру модулін және тұтандыру білтелерінің жұмысын басқарады.

DrawObject52 DrawObject53 DrawObject54



1.5 Басқарудың электронды жүйелері 23

п


























1.13-сурет. Тұтандырудың микропроцессорлық жүйесінің құрылымдық сұлбасы:


1 — ЭПХХ клапаны; 2,4 — тұтандыру білтелері; 3,5 — екі шығысты тұтандыру катушкасы; 6 — басқару блогы; 7 — детонация датчигі /дет; 8 — салқындату сұйықтығы температурасының датчигі £ож; 9 — иінді білік айналысының жиілігі және ВМТ-дағы поршень жағдайының датчигі; 10 — қозғалтқыш сермері; 11 — дроссель қақпағы жағдайының датчигі; 12 — абсолютті қысым датчигі; АЦП — аналогты-цифрлық түрлендіргіш; МП — микропроцессор; Ф1 — арнаны таңдауды құрастырушы; Ф2 — тұтандыру импульстарын құраушы; У1, У2 — күшейткіштер; У — ЭПХХ клапанын күшейткіш


Контроллер келесіні қамтитын басқару бағдарламарын орындайды:


  • электрлік импульстар ұзақтығын және отын берудің электрмагнитті форсункаларының ашылу сәтін қалыстастыру;

  • қозғалтқыштың жұмыс тәртібіне байланысты тұтандыруды қосу және оның бұрышының шамасын қалыптастыру;


  • қосымша ауа реттеуіш жұмысы;


  • электрлік бензинсорғы жұмысы;


  • жүйенің жекелеген элементтері істен шыққан кезде резервті тәртіптегі қозғалтқыштың жұмысы;


  • жүйені бақылау және ӛздігінен диагностикалау.


Жүйе құрамына аспаптар құрамдасында бақылау шамы және диагностикалық қосқыш кіреді. Ӛздігінен диагностикалау қондырғысы басқару жүйесінде туындаған ақаулар туралы жүргізушіні хабардар етуге және диагностикалық шам немесе табло кӛмегімен диагностикалық кодтарды



24

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

кӛрсетуге арналған. Қозғалтқыштың жұмыс жасау кезінде орын алған ақаулардың диагностикалық кодтары контроллер процессорының жадысында сақталады.


Дизельді қозғалтқышты басқарудың электрондық жүйесі ӛңделген газдардың (ОГ) улылығын және түтіндеуін, шулы деңгейін тӛмендету, бос жүріс тәртібінде иінді білік айналымы жиілігін оңтайландыруға және тұрақтандыруға арналған. Жүйе басқарудың электрондық блогынан, газ басқыштың жағдайы датчигінен, ОГ айналысы жүйесінің орындаушы клапанынан, сорғы-форсункаларды басқарудың электрмагнитінен, қозғалтқышқа сорылатын ауаның


және салқындатқыш сұйықтық температурасының датчиктерінен, қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігінің, үру қысымының және қыздыру білтелері датчиктерінен тұрады.


Бұғаттауға қарсы жүйе тежеу кезінде автомобиль доңғалақтарын бұғаттауды жоюға арналған (1.14-сурет). Жүйе тежеу сәтін автоматты түрде реттейді және автомобильдің барлық доңғалақтарының бір уақытта тежелуін қамтамасыз етеді.



























1.14-сурет. Тежеуді бұғаттауға қарсы және тайғанақтауға қарсы жүйенің (АБС/ПБС)

құрылымдық сұлбасы:


  1. — доңғалақты магнитэлектрлі датчиктер; 2,12 — негізгі ЭЕМ; 3,11 — қосалқы (автономды) микроЭЕМ; 4 — АБС/ПБС ажыратқыш; 5 — сақтандырғыштар; 6 — тежеу жүйесінің жұмыс денесі қысымының модуляторы (ауа немесе тежегіш сұйықтық); 7 — тежеу цилиндрларының электрмагниттері; 8 — қосымша жалғауыштар; 9 — аспаптар қалқаншасындағы жүйенің жұмыс үрдісінің индикаторлары; 10 — басқарудың электрондық блогы; 13 — декодер қосқышы; 14 — диагностикалық қосқыш


1.5


Басқарудың электрондық жүйелері


25






Сондай-ақ ол тежеудің оңтайлы тиімділігін қамтамасыз етеді (минималды тежеу жолы) және автомобильдің беріктілігін жоғарылатады.

Конструкциясына қарамастан АБС келесі элементтерден тұрады:


  • датчиктер — автомобиль доңғалақтарының бұрыштық жылдамдығы, тежеу жетегіндегі қысым (сұйықтық, сығылған ауа), автомобильдің баяулауы және т.б. туралы ақпарат береді;

  • басқару блогы — датчиктер ақпаратын ӛңдейді және атқарушы механизмдерге команда береді;


  • атқарушы механизмдер (қысым модуляторлары) — тежеу жетегіндегі


қысымды тӛмендетеді, жоғарылатады немесе тұрақты күйде ұстап тұрады. Кӛлік құралдарының экологиялық қауіпсіздігін бензинді және дизель қозғалтқышты автомобильдерге арналған БҰҰ ЕСК Қағидаларына сәйкес талаптар реттейді. Қазіргі уақытта Еуропалық Одақ экология саласындағы талаптарды бірте-бірте күшейтуде («Евро-4», «Евро-5» нормалары және т. б.). Бензинді, дизельді және газ қозғалтқыштарын басқарудың электрондық жүйесін, жоғары энергияны ұшқыннан тұтандыру жүйесін, ЭПХХ басқару жүйесін және басқа жүйелерді қолданусыз аталған талаптарды орындау мүмкін емес. Осындай күрделі электрондық жүйелерді техникалық пайдалану мүмкіндігі ISO халықаралық стандартқа сай келетін кіріктірілген диагностикалық қосқыштар


мен интерфейстердің болуына тәуелді.






Жарық техникасы


Жарықтандыру жүйесі нашар кӛрінетін жағдайларда (түнде, тұманда және т.с.с.) автомобиль жұмысын қамтамасыз етеді. Ол сыртқы және ішкі жарықтандырудан тұрады. Жарықтандыру жүйесіне фаралар, алдыңғы және артқы фонарьлар, нӛмірлік белгіні жарықтандыру фонарьлары, салонды жарықтандыру плафондары, аспаптар құрамдастарын және қозғалтқыш бӛлімшелерін жарықтандыру шамдары, сақтандырғыш және ажыратқыштар кіреді.


Фаралар жолдары нашар кӛрінген жағдайда автомобиль жолына жарық түсіреді. Автомобильдерде жарықтандырудың екіфаралы жүйесі қолданылады. Дәстүрлі типті классикалық фара — дӛңгелек. Фаралар қаңқасында оптикалық элемент серіппесімен ұстағыш орнатылған. Шағылдырғыш, шашыратқыш, шамдар және экраннан тұратын фаралардың оптикалық элементі бұрандалар кӛмегімен қапсырмалы ұстағышқа бекітіледі. Фаралар шамы — екіталшықты, қуаты алыс жарыққа 45 Вт және таяу жарыққа 40 Вт. Шамның алдында орнатылған экран шам талшықтарынан тікелей сәулені кідіртеді және таяу жарықтың айқын жоғарғы шекарасын туғызады. Бұл автомобиль алдындағы




26

1

Автомобиль электржабдығы

тарау














1.15-сурет. Блок-фара (а) және гидрореттеуіш (б):


1 — шашыратқыш; 2 — қаңқа; 3, 5, 8 — шамдар; 4 — ұяшық; 6 — қаптама; 7 — нығыздауыш; 9


— рефлектор; 10,12 — цилиндрлер; 11 — түтікше; 13 — тұтқаша



жолды жақсы жарықтандырады және жүргізушіні қарсы келе жатқан кӛлік құралынан түсетін жарықтан болатын кӛрмей қалуды азайтады. Бұрандалар ұстағыштың жағдайын ӛзгертеді, сонымен бірге фаралар жарығын реттеген кезде тік және кӛлденең жазықтықта оптикалық элементті де ӛзгертеді. Бұрандалар пластмасс сомынға бұралып, олардың ӛздігінен бұралып кетуіне кедергі келтіреді. Сомындар фараның қаңқасына бекітілген.


Заманауи жеңіл автомобильдерде фараны, бұрылыстың бүйір кӛрсеткіші және габаритті фонарьды біріктіретін блок-фаралар қолданылады (1.15-сурет). Блок фараның қаңқасы пластмассадан жасалған, оған алдыңғы жағынан шыны таратқыш жабыстырылған.


Артқы жағынан қаңқа нығыздауышы бар алынып-салынатын пластамасс қаптамамен жабылған. Бұның бәрі фара блогінің шаң мен ылғалды түсірмейді. Қаңқада фара шамы бар рефлектор және габаритті жарық шамы орнатылған. Фара блогінің сыртқы жағынан оның шашыратқышы астынан пластмасса


қызғылтсары шашыратқыш және бүйірінде бұрылыс кӛрсеткіші орналастырылған. Шашыратқыш жоғары мӛлдір түссіз шыныдан жасалған. Оның сырқы беті тегіс, ал ішкі жағынан ол жарықты кӛлденең бағытта шатырататын призманың күрделі жүйесінен құралған. Фара рефлекторы — болаттан жасалған, тікбұрышты. Оның артына фараның шамы қойылған. Шам


— галогенді, йод буымен және инертті газбен толтырылған. Жарық беру және ондағы ұзақтылық қарапайым шамдарға қарағанда 2 есе артық. Одан басқа, шамның жарық беруі пайдалану кезінде кемімейді, ӛйткені ондағы вольфрам талшықтары ішкі қабырғаларда тұнып қалмайды және шам қараймайды.


Шамда екі талшық бар: қуаты 60 Вт алыс жарыққа арналған және қуаты 55 Вт таяу жарыққа арналғана. Алыс жарық талшығы рефлектор фокусында орналасқан, ал таяу жарық талшығы оның алдында орналасқан және тӛменгі жағынан металл экранмен жабылған, ол жарықты жоғары қарай таратуды

DrawObject55 DrawObject56 DrawObject57



1.6 Жарық техникасы 27

Қуаты 4 Вт шам автомобиль габаритін белгілеуге, ал қуаты 21 Вт шам автомобильдің моневрі туралы сигнал беруге арналған.


Блок-фара қаңқасында фара гидротүзеткішінің ұштарын жалғауға арналған арнайы ұяшық бар, ол автомобильге түскен жүкке байланысты фара жарығының бұрышын бӛлшейді. Ол бас цилиндрдан, жұмыс цилиндрларынан, тӛмен температурада қатпайтын, арнайы сұйықтықпен толтырылған жалғастырғыш түтікшелерден құралған. Гидротүзеткіш аспаптар панелінде орналасқан тұтқамен басқарылады.


Автомобильдегі фаралар жарығы фара блогі қаңқасының артқы бӛлігінде орналасқан екі арнайы бұранданы айналдырумен реттеледі. Бұрандалар рефлекторлы тік және кӛлденең жазықтықта бұрылады.


Алдыңғы фонарьлар автомобиль тұрақ габаритті белгілеуге және маневр жасаған кезде жарық сигналын беруге арналған. Автомобильдің алдыңғы фонарі

— екі секциялы, тікбұрышты.

DrawObject58 DrawObject59 DrawObject60 DrawObject61



Мырыш қорытпасынан құйылған фонарь қаңқасында екі бірталшықты шам бар. Қуаты 5 Вт шам автомобиль габаритін белгілеуге, ал қуаты 21 Вт шам автомобильдің маневрі туралы сигнал беруге арналған.




Алдыңғы фонарь шашыратқышы — пластмасс, бүтін, екі түсті. Ол резеңке тӛсеніште қаңқада орнатылған. Шашыратқыштың сыртқы бӛлігі қызғылтсары түсті және маневр жасау кезінде сигнал беруге арналған, ал ішкі бӛлігі — түссіз, автомобиль габариттерін белгілеуге арналған.


Артқы фонарьлар автомобиль габариттерін, бұрылу, тежелу кезінде жарық сигналын беруге және жолды жарықтандыруға және артпен жүрген кезде сигнал беруге арналған (1.16-сурет). Жеңіл автомобильдерде әдетте тікбұрышты артқы фонарьлар орнатылады, мысал ретінде тӛрт секциялы артқы фонарьді алуға болады.

DrawObject62 DrawObject63 DrawObject64 DrawObject65



Мырыш қорытпасынан құйылған қаңқада тӛрт бірталшықты шам орналасқан. Үш шамның қуаты әрқайсысына 21 Вт, бір шамның қуаты 5 Вт. Алғашқы үш шам: тоқтау сигналы, бұрылыс кӛрсеткіші және артқа жүру жарығы, ал соңғысы — габаритті жарық шамы.



Фонарь қаңқасы шашыратқышпен жабылған. Шашыратқыш — пластмасс, тұтас, кӛп секциялы, үш түсті. Ол резеңке тӛсенішпен қаңқаға орнатылған. Шашыратқыштың сыртқы бӛлігі қызғылтсары түсті және автомобиль маневр жасаған кезде сигнал беруге арналған. Орталық секция — түссіз, артқа жүру туралы сигнал береді.



28

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

1















1.16-сурет. Артқы фонарь:


1 — қаңқа; 2, 3 — шамдар; 4 — тӛсеніш; 5 — шашыратқыш; 6 — орталық секция;


7 — сыртқы бӛлігі



Шашыратқыштың қалған секцияларының түсі қызыл және олар тежелу кезінде сигнал беруге және автомобиль габариттерін белгілеуге арналған.


Жарық сигнализациясына бұрылыстың алдыңғы, артқы, бүйіріндегі кӛрсеткіштері және оларды ажыратып-қосқыштар, сондай-ақ тоқтау (стоп сигнал), артқа жүру сигналдары және оларды ажыратып-қосқыштар жатады. Алдыңғы бұрылыс кӛрсеткіші алдыңғы фонарьларда немесе автомобильдің фаралар блогінде орналасқан. Артқы бұрылыс кӛрсеткіштері, тоқтау және артқа жүру сигналдары автомобильдің артқы фонарьларында орналасқан. Бүйіріндегі бұрылыс кӛрсеткіші автомобиль шанағының алдыңғы қанатында орналасқан. Бұрылыстың бүйір кӛрсеткіші пластмасс қаңқадан, қызғылтсары түсті пластмасс шашыратқыштан және қуаты 4 Вт шамдардан құралған. Шам кӛрсеткіш қаңқасының ішінде тұр, ал шашыратқыш қаңқаға дәнекерленген.





Функционалдық және қосымша 1.7 жабдықтар


Автокӛліктің қауіпсіз қозғалысына әсер ететін автомобильдің электржабдығының тораптарына жарық сигнализациясынан басқа терезе тазартқыштар, терезе жуғыштар, дыбыстық сигнал, желдету әйнегін үрлеу және қыздыру қондырғысы, ұрлап кетуге қарсы қондырғы, тахометр және сымдар жатады.


Дыбыстық сигнализацияға дыбыстық сигналдар жатады, олар қажет болуына қарай жаяу жүргіншілерді және кӛлік құралының жүргізушісіне автомобильдің жақындаған туралы хабардар береді. Автомобильдерде электр

DrawObject66 DrawObject67 DrawObject68



1.7 Функционалдық және қосымша жабдықтар 29

1.17-сурет. Дыбыстық сигнал:


1 — мембрана; 2 — түйіспелер; 3 — диффузор; 4 — сақина; 5 — пластина; 6 — қаңқа; 7 — ӛзек; 8 — орам; 9 — зәкір



дірілді тональды және шулы дыбыс сигналдары қолданылады (1.17-сурет).


Жеңіл автомобильдерде әдетте екі дыбыстық сигнал қолданылады: жоғары және тӛмен тонды. Сигналдар үйлесімді аккордқа бапталған және бір уақытта әрекет етеді. Сигнал орамы бойымен ӛтетін тоқ ӛзекті магниттейді, ол зәкірді тартады және қаңқа мен сақина


арасында бекітілген серіппелі болат мембранының иілуін туғызады Сонымен қатар зәкір серіппелі пластинаға әсер етеді және түйіспелерді ағытады.


Орамдағы тоқ үзіледі және ӛзек магнитсіздендіріледі. Мембрана бастапқы қалпына келеді және түйіспелер тұйықталады. Сигнал жұмысы түйіспелердің 400... 500 Гц жиілігімен қайталанады. Мембранамен туындаған ауаның ауытқуы дыбыс шығарады, ал диффузор (резонатор) әуенді дыбыс береді. Дыбыстың тиісті тоны мен тембры мембрананың қалыңдығы мен диаметріне, сондай-ақ резонатор диаметріне тәуелді. Жоғары тонды сигналда мембрана тӛмен тон сигналына қарағанда жіңішке. Дыбыс сигналының екеуінде де рупорлар жоқ және олар шулы типті дыбыстық сигналдар болып табылады.


Бақылау-өлшеу аспаптары автомобильдің жекелеген жүйелері мен механизмдерінің жағдайы мен әрекет етуін бақылауға арналған, олар отын багындағы отынның деңгейін, салқындату жүйесіндегі салқындату сұйықтығының температурасын және қозғалтқыштың жағу жүйесіндегі майдың қысымын кӛрсететін кӛрсеткіштерден тұрады. Одан басқа, бірқатар бақылау шамдары бар: отын резерві, май қысымы, аккумуляторлық батарея заряды, карбюратордың ауа қақпағы, сыртқы жарықтандыру, бұрылыс кӛрсеткіштері, фара жарығының ұзаққа түсу кӛрсеткіші, таратқыш қораптың диффиренциалын бұғаттау, тежегіш сұйықтығының деңгейі, тұрақ тежегіш, артқы терезе әйнегін жылыту, тұманға қарсы артқы жарық, авариялық сигнализация. Бақылау-ӛлшеу аспаптарына сондай-ақ вольтметр, спидометр, электронды тахометр және эконометр жатады.


Вольтметр қозғалтқыш жұмыс істемей тұрған кезде аккумуляторлық баратея кернеуін, ал қозғалтқыш жұмыс істегенде генератордың кернеуін кӛрсетеді.


Спидометр автомобильдің қозғалыс жылдамдығын және жүріп ӛтілген жолдың (тәуліктік және жалпы ең алғашқы пайдаланудан бастап) ұзақтығын ӛлшейді. Ол арнайы жетектен иілгіш білікпен іске қосылады.




30

1

Автомобиль электржабдығы

тарау

Тахометр қозғалтқыштың иінді білігінің айналу жиілігін қадағалайды. Эконометр (вакуумметр) қозғалтқыштың шығару құбырындағы


разрядтануды ӛлшейді және автомобильдің қозғалысы кезінде отынды анағұрлым үнемді жұмсау тәртібін таңдауға мүмкіндік береді.


Бақылау-ӛлшеу аспаптары мен бақылау шамдары автомобильде аспаптардың қалқандарында орналастырылады. Жеңіл автомобильдерде әдетте барлық бақылау-ӛлшеу аспаптары бақылау шамдарымен бірге аспаптар панелінде біріктірілген.








Бақылау сұрақтары



  1. Автомобильдің негізгі электр жүйелерін атаңыз.

  2. Автомобильдік генераторлық қондырғысы құрамына не кіреді?

  3. Автомобильдік стартерлік аккумуляторлық батареялардың түрлерін

атаңыз.

  1. Энергияны цилиндрлар бойынша тарату тәсіліне байланысты оталдыру жүйелерінің түрлерін сипаттаңыз.


  1. Қозғалтқышты электрлік қосу жүйесі қандай бӛлшектерден тұрады?

  2. Басқарудың электрондық жүйелері қандай құрылымдық элементтерден

тұрады?

DrawObject69 2 ЖӚНДЕУ ТЕХНОЛОГИЯСЫ








Электржабдықты диагностикалау



Кӛптеген автомеханиктар электржабдығына сенімсіз қарайды. Оларды түсінуге болады: егер жӛндеу кезінде басқа кӛптеген автомобиль тораптары мен жұмыс жүйелері «бӛлшектеу – бұзу – құрау — жӛндеу» әмбебапты жӛндеу сұлбасымен келіп, онымен қоса ақауды абсолютті кепілмен жоятын болса, онда электржабдығын жӛндеу кезінде ақауды іздеуге және оны оқшаулауға кӛп уақыт кетеді, сӛйтіп кейде жӛндеу экономикалық тұрғыдан тиімсіз болады. Негізгі себеп — шанақ және басқа агрегаттар бойынша электр жүйенің ӛзара байланысқан және бір-біріне тәуелді бӛлшектерінің кеңістіктік таралуы. Кӛбіне ақаулық автомобильдің бір жерінде табылады, дегенмен себеп басқа жерде болуы мүмкін.

DrawObject70 DrawObject71 DrawObject72 DrawObject73



Мамандар ақауларды жою кезінде үш әдісті біріктіруді ұсынады:


  • электр қосылыстарын бӛлшектеу-жинау, түйіспелерді тазалау және жӛндеу;

  • мамандандырылған диагностикалық аппаратура кӛмегімен диагностикалау (тестерлер, сына аспаптар, сканерлер және т.с.с.);


  • «алмастыру» әдісі — бӛлшектерді кейін жарамды бӛлшектермен алмастыру.



Электржабдығын жӛндеу кезіндегі маңызды фактор диагностика болып табылады, оның дәстүрлі және классикалық әдісі осциллограммды – уақытқа және иінді біліктің бұрылу бұрышына байланысты тоқ пен кернеу кӛрсеткіштері ӛзгерістерінің графикалық суретін талдау.


Электрмен жабдықтау және оталдыру жүйелерінде ақаулар болған кезде мотор-тестер дисплей экранында (монитор) алынған осциллограмның әртүрлі нұсқалары болуы мүмкін (2.1-сурет). Бұл мотор-тестер маркасына және дайындаушы-фирмаға тәуелді емес тұрпатты осциллограммалар.


Электр жабдықтау жүйесі біліктің айналу жиілігі 1000 мин-1 болғанда автомобиль қозғалтқышының орнында жұмыс жасап тұрған сәтінде тексеріледі.



32

2

Жӛндеу технологиясы

тарау



















2.1-сурет. Оталдыру жүйесінің қосалқы кернеу осциллограммасы:


  • — оталдырудың ақаусыз жүйесі; б — оталдыру катушкасында тесілу немесе орамаралық тұйықталу; в — оталдыру катушкасының қақпағы жоғары вольтта тесілуі



генератордың «+» клеммасына тестордың кабель-адаптерінің шығысы, ал АКБ немесе генератордың «-» клеммасына мотор-тестердің массалық кабель-адаптері қосылады. Осциллограммадан генератордың жарамды күйін, фазалық орам үзілісін, ондағы орамаралық тұйықталуды және қоздырушы орамы тізбегіндегі үзікті анықтауға болады.

Автомобиль қозғалтқышының орнында тұрған сәтінде оталдыру аппараттарының техникалық жағдайын тексеру кезінде айлану жиілігін 800... 2 000 мин-1 диапазонында ауыстырып отырады. Оталдыру жүйесінің конструкциясына («классикалық», жоғары вольтті таратқышпен немесе жоғары кернеуді микропроцессорлық таратқышпен түйіспесіз) байланысты кабель-адаптер оталдыру катушкасының алғашқы орамына, бірінші цилиндрдің жоғары вольтті сымына, ВМТ датчигіне немесе электрондық блокқа (диагностикалық жалғағыш арқылы) қосылады. Разрядтық үдеріс сипаты бойынша осциллограф кӛмегімен тіркелетін оталдыру білтесіне қарап оталдыру жүйесінің жарамдылығы, оталдыру катушкасының орамында тесіктің немесе орамаралық тұйықталудың болуын және оталдыру катушкасының жоғары вольтті қақпағының тесілгенін айтуға болады.


Атап ӛтетіні, осциллограф кӛмегімен бірінші және екінші кернеу тізбектерін диагностикалау механикалық таратқышты оталдыру жүйесін тексеру кезінде ӛте маңызды. Микропроцессорлық басқарылатын оталдыру жүйесін жӛндеу жағдайында сканер кӛмегімен (2.2-сурет) тестілеу мен «алмастыру» әдісін (бӛлшектерді кейін жарамды бӛлшектерге ауыстыру) біріктіруде айтарлықтай тиімділікке қол жеткізуге болады.


2.1 Электржабдығын диагностикалау 33

DrawObject74 DrawObject75 DrawObject76
















2.2-сурет. Сыртқы диагностикалық жабдықты қосу:


  • — диагностикалық тестерді қосуға арналған диагностикалық жалғағыштың орны; б — диагностиалық тестерді қосу тәсілі



Тежегіш жүйесінің бұғаттауға қарсы және тұрып қалып бос айналуға қарсы жүйелермен жабдықталған автомобильдердің техникалық жағдайын тексеру үшін аталған жүйелері жоқ автомобильдерге арналған әдістер мен жабдықтар пайдаланылады.



Тежегіш жүйелердің техникалық жағдайын доңғалақтың тербелу кедергісі, оның дӛңестігі, максималды тежегіш күш, оң және сол жақ доңғалаққа түсетін күштің айырмашылығы сияқты кӛрсеткіштерді роликті типтегі жүгіртпе барабандарда ӛлшей отырып тексереді. Үлестік тежеуіш күші автомобиль салмағын ескерумен есептеледі.


ТО-1 кезінде қозғалтқышты және оның құрамдастарын басқарудың электрондық жүйелерін тек мотор-тестерді ғана пайдаланып диагностикаламай, сонымен бірге тӛмендегі технологиялық сұлба бойынша сканерді, мультиметрді, стробоскопты, газ талдағышты, манометрді және вакуумдық сорғыны пайдалану қажет:


  • манометр кӛмегімен электр бензинсорғының, отын сүзгісінің және отын қысымын реттеуіштің жұмыс қабілетін анықтау мақсатында жүйенің әртүрлі нүктелерінде отынды тасымалдау қысымын ӛлшейді;

  • мультиметрмен электр магнитті бүріккіш орамының кедергісі ӛлшенеді. Оның мәні 15,5... 16,0 Ом құрауы тиіс;


  • мультиметрмен салқындатқыш сұйықтықтың температурасына байланысты температура датчигінің кедергісі ӛлшенеді. Температура 15.20 С болғанда ол шамамен 43,0 кОм құрауы тиіс. Кейде ақауды коды бойынша



34

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

сканер кӛмегімен датчик сигналы ӛлшенеді (оның деңгейі — жоғары немесе тӛмен);


  • газ талдағышпен катализаторлық нейтрализатор алдындағы арнайы тесік арқылы СО, СН және О2 концентрациясы ӛлшенеді, ал мотор-тестер немесе сканер кӛмегімен арнайы тест бойынша қозғалтқыш жұмысының әртүрлі тәртібінде оттегі (Х-зонд) датчигінің шығысында кернеу ӛлшенеді;


  • осциллограф және мультиметрмен қозғалтқыштың білігі әртүрлі жиілікпен айналған кездегі ауа датчигінің сымындағы сигнал кернеу ӛлшенеді;


  • сканермен контроллерді реттеу бағдарламасы тексеріледі;


  • сканер, мотор-тестер және стробоскоп кӛмегімен оталдыру жүйесінің кӛрсеткіштері, оның ішінде разряд ұшқынының ұзақтылығы, қосалқы кернеудің мәні, оталдыру білтелерінен ӛтетін кернеу және оталдыруды ерте тұтату бұрыштары ӛлшенеді;


  • орнында от алып тұру реттегішінің, дроссельді қақпағы күйі датчигінің жұмыс қабілеті мен электр кӛрсеткіштері және оны дроссельдік келте құбырға дұрыс орнату анықталады;


  • ауа шығынын ӛлшейді, датчигі арқылы сорылатын кӛлемді ауа шығыны ӛлшенеді және «СО кӛлемі» реттейтін реттеуіштің бұрандасы тексеріледі;


  • ақаулар кодтарын оқу жолымен электрондық блоктың ӛзін-ӛзі диагностикалау қондырғысы тексеріледі;


  • қызмет кӛрсетілгеннен кейін және қажетті ағымдағы жӛндеу орындалғаннан кейін контроллер жадысынан ақау кодтары жойылады.



Сканер болмаған кезде ақау кодтарын диагностикалық қалыптың белгілі шығыстарын тұйықтап, аспаптар тақтасындағы жарық табло немесе сигнализатор қосылыстарының саны бойынша оқуға болады. Мысалы, ГАЗ қозғалтқыштары үшін бұл шығыстар «10» және «12» (2.3-сурет). Сонымен бірге бастапқыда 12 коды 3 рет, содан кейін жүйенің ақауын кӛрсететін кодтар пайда болуы тиіс, мысалы:



  • 15 немесе 13 — жоғары қысым датчигі тізбегіндегі қысқа тұйықталу;

  • 16 — жоғары қысым датчигі тізбегіндегі үзілу;

  • 21 немесе 14 — салқындатқыш сұйықтықтың температурасы датчигі тізбегіндегі қысқа тұйықталу;







2.3-сурет. ГАЗ диагностикалау қалыбы (жалғағыш) ГАЗ:


  • — қалыптың ӛзі; б — қосқыш (қосымша сым); 1...12— қалып шығыстары


2.1


Электржабдығын диагностикалау


35






  • 22 немесе 15 — салқындату сұйықтығы температурасының датчигі тізбегіндегі үзілу;


  • 25 немесе 49 — борт желісінің тӛмен кернеуі (10 В кем);

  • 26 немесе 48 — борт желісінің тӛмен кернеуі (18В кӛп);

  • 53 — бқрышты импульстар датчигінің ақауы;

  • 51, 52, 61... 65 — контроллердің ақауы;

  • 197 — ЭПХХ электрлік пневмоқақпақ тізбегіндегі қысқа тұйықталу;

  • 198 — ЭПХХ электрлік пневмоқақпақ тізбегіндегі үзілу және т. б. Кодтардың біріші мәндері МИКАС 5.4, ал екіншісі МКД 105 контроллерге


жатады. 1 саны сигналды шамның бір қысқа қосылуы, одан кейін қысқа үзіліс және екінші сан, мысалы 2 (екі қысқа қосылу), содан кейін ұзақ үзіліс — код соңын білдіреді.


Пайдаланылған газдың катализаторлық нейтрализациялы қозғалтқыштарын басқарудың заманауи жүйелерін тексеру кезінде тӛрт компонентті газ талдауышын қолданумен жүргізілетін тесттің маңыздылығын атап ӛткен жӛн. Мұндай қозғалтқыштарды диагностикалау кезінде газ талдауыш тӛрт газдың (СО, СН, СО2 және О2) ОГ-дағы құрамы бойынша Х-кӛрсеткішті автоматты түрде есептейді, аталмыш кӛрсеткіш қазіргі уақытта ЭСУД контроллері жұмысын кешенді бағалау болып табылады. Бұл кӛрсеткіш отандық ғылыми және оқу әдебиеттерінде а белгісімен белгіленеді. Ол ауаның артылу коэффициенті болып табылады, мінсіз тұрғыда ол 1 тең болуы тиіс және барлық отын ауа қоспаларын кедейге (Х > 1 болғанда) және байға (Х < 1 болғанда) бӛледі.

DrawObject81 DrawObject82 DrawObject83 DrawObject84


Қолданстағы ресейлік экологиялық заңнамаға сәйкес ОГ нейтрализациялаудың үш құрамда жүйелі автомобильдері үшін Х-кӛрсеткіш 0,97-ден 1,03-ге дейінгі аралықта болуы тиіс, олай болмаған жағдайда ЭСУД контроллері жарамсыз болып танылады және автомобильді пайдалануға болмайды.


Жөндеу дегеніміз бӛлшек пен оның элементтерінің жұмысқа қабілеттілігін қалпына келтіру және жұмыс жағдайында ұстау, пайдалану үрдісінде туындайтын тоқтап қалу мен ақауларды жою.

Мамандандырылған жӛндеу ұйымдарындағы күрделі жӛндеу, дайындаушылар ерекшеліктері бойынша қалпына келтіріп жӛндеу және пайдалану үрдісінде туындаған тоқтап қалу мен ақауларды жоюға, сондай-ақ ресурстардың белгіленген нормативтерін күрделі жӛндеуге немесе істен шығып қалмау үшін ағымдағы жӛндеу (кейді мұндай жӛндеу орташа деп аталады) түрлері бар.


Электрмашиналарды жӛндеудің технологиялық үрдісі сырттай қараудан, осьтік және радиалдық саңылаулардың болуын, білік пен осьтердің жеңіл айналуын, щеткалардың тозу дәрежесін, коллекторлар мен түйіспе шығырықтарын тексеруден тұрады. Бұл операциялар генераторлардан, стартерлерден, таратқыштардан және элекр қозғалтқыштардан алдымен қақпақты шешкеннен кейін орындалады.



36

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

Кӛрінбейтін электрлік ақаулар арнайы стендтер мен құралдарда диагностикаланады. Мысалы, генераторларды атаулы жүктеме кезінде шығыс кернеуінің болуына, стартерлерді толық тоқтату тәртібінде тұтынылатын тоқ күшіне және орнында тұрып жұмыс істеу тәртібінде зәкірдің айналу жиілігіне, оталдыру аппараттарын инелі ажыратқыштағы ұшқынның үздіксіз пайда болуына тексереді.


Бӛлшек ақауының сипатына байланысты жартылай немесе толықтай бӛлшектеледі: агрегаттер — негізгі тораптарға, соңғылары (жарамсыздық анықталған жағдайда) — бӛлшектерге.


Содан кейін бӛлшектер жуылады және тазаланады, кейін кептіріледі және бақылау-ӛлшеуіш құралдарының кӛмегімен ақаулар сипаты (тозулығы, зақымдануы, орам оқшаулауышының және оқшаулауыш бӛлшектерінің электрлік беріктілігінің тӛмен болуы) анықталады. Бұдан кейін бӛлшектер одан әрі пайдалануға жарамдыға, қалпына келтіруді талап ететіндерге және жарамсыздарға сұрыпталады.


Қалпына келтіруді талап ететін бӛлшектер тиісті жӛндеу учаскелеріне түседі (мысалы, механикалық ӛңдеу, орау жұмыстары, сіңдіру және т. с. с.), жаңа және қалпына келтірілген бӛлшектер тораптардың жинау учаскелеріне жіберіледі. Жинақталғаннан кейін бӛлшек ретке келтіріледі және техникалық шарттарға сәйкес сыналады.






Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу


Генераторларды жӛндеу. Генераторлық қондырғыларға мойынтіректті тораптардың тозуынан, коллектор бӛлшектерінің бірдей тозбауынан және қозғалтқышта орнатылған жерлерінде бұйымдарды бекітудің босауынан қатты шудың пайда болуына байланысты жұмысын тоқтауы тән.

Генераторлық қондырғылардың жарамсыздығын мотор-тестер кӛмегімен шығыс кернеу осциллограммасымен анықтауға болады. Генератордың жұмыс істемеуінің негізгілері:


  • генераторлық қондырғының қоздыру орамындағы немесе статорлық орамдағы үзілу, бірінші жағдайда орамды түйіспелі сақиналармен қосу орындарында нашар дәнекерлеуден және екінші жағдайда шығысқа келетін сымдарды оқшаулаудан дұрыс тазаламау салдарынан;

  • пайдалану мерзімі аяқталғанда немесе кӛлікті шаң жерлерде пайдаланған кезде түйіспе сақиналар мен щетканың тозуы;


  • статор орамының орамаралық тұйықталуы және нашар ойықаралық оқшаулаудан оның статор темірі пластинасына тұйықталуы;


  • борт желісіндегі кернеудің ұлғаюы салдарынан және диодтар ӛндірісінің технологиясы бұзылғанда түзеткіш блоктағы диодтардың үзілуі және тесілуі;


2.2 Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу 37

DrawObject85 DrawObject86 DrawObject87

  • щетка бекіткіштің сынуы;

  • жетекті белдіктің босап кетуі, қатты тартылуы немесе үзіліп кетуі;

  • жетек жағынан генератор қақпағындағы мойынтіректі кигізу орнының тозуы;


  • мойынтіректердің сынуы немесе олардың шектен тыс тозуы, атап айтқанда, теңестіруден ӛтпеген ротордың генераторлық қондырғысы жинақтауға түскенде.

DrawObject88 DrawObject89 DrawObject90 DrawObject91


Генераторлық қондырғылардың механикалық ақауларына мыналар жатады:


  • щетканың кірідіп қалуы және түйіспе сақиналарының тозуы;

  • аталмыш ақаудың болуына кедергі келтіретін пластмасс стақандар немесе бедерлі болат серіппелер болмаған жағдайда түйіспе сақина жағынан мойынтіректерді кигізу орындарының желінуі;


  • генератор роторының қажалуы немесе білік мойнының тозуы.



Генераторды қозғалтқышқа дұрыс бекітілмеуі бекіту тұғырын сындырады, ал қозғалтқыш белдігін жеткілікті түрде тартпағанда ол тегершікке сырғып кетеді, ротордың айналу жиілігі тӛмендейді және генераторлық қондырғының тоқ беруі кемиді, соның салдарынан АКБ толық заряд алмайды. Белдікті қатты тартқанда генератордың мойынтірегіне радиалды күш түсу артады, соның салдарынан ол мерзімінен бұрын істен шығарыды.


Қозғалтқыш белдігін дұрыс тарту пайдалану үрдісінде генератор мен желдеткіш тегершіктері немесе қозғалтқыштың білігі арасында белдік ортасына белгілі бір күш түсіріп басқанда оның қалай иілетінімен анықталады. Иілу шамасы мен белдікке салынатын күш «Автомобильді пайдалану бойынша нұсқаулық» құжатында келтіріледі.


Генераторлық қондырғының кернеуін маусымдық реттеу кезінде кернеудің тӛзімді, дірілді және түйіспе-транзисторлы реттегіштерін кернеу деңгейін сатылы реттейтін түйіспесіз (қыс/жаз) және интегралды, генераторға кіріктірілген қатты денелі конструкцияларға ауыстыру барлық генераторлық қондырғының пайдалану сенімділігін және реттеу дәлдігін жақсартады. Кернеудің кіріктірілген реттеуіші термокомпенсация қасиетіне ие, яғни капот асты кеңістіктегі ауа температурасына байланысты АКБ заряд кернеуі деңгейінің ӛзгеруін қамтамасыз етеді.

DrawObject92 DrawObject93 DrawObject94 DrawObject95



Кӛбіне электрмен жабдықтау тізбегінде түйіспенің болмауын, автомобиль сымдарындағы қысқа тұйықталуды немесе сақтандырғыштың жұмыс істеуін генераторлық қондырғы жұмыс істемей қалған деп


Генераторды пайдаланған кезде келесі қағиданы сақтау қажет:



38

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

  • автомобильге жаңа АКБ орнатқан кезде қосудың дұрыс полярлығын қамтамасыз ету, ӛйткені қате қосу түзеткіш кӛпірдің істен шығуына әкеледі. Қозғалтқышты қосу кезінде сыртқы кӛздерді дұрыс полярлықта қоспау да осындай салдарларға әкелуі мүмкін;

  • электр сымдарының жағдайын бақылап отыру, түзеткіш блогының істеп тұрмауына күдік болғанда (бақылау шамы жанбай тұрғанда) автомобильді АКБ қосылып тұрған күйде қалдырмау, ӛйткені бұл АКБ-ның толық разрядталуына және сымдардың күйіп кетуіне әкелуі мүмкін;


  • генераторлық қондырғының жұмыс қабілетін оның «+» шығысын «массаға» немесе «+» және «-» ӛзара тұйықтаумен тексеруге болмайды;


  • генераторлық қондырғыны қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда АКБ-ны сӛндіру жолымен тексермеу, ӛйткені басқарудың электрондық блоктары істен шығуы мүмкін;


  • электролитті, салқындататын сұйықтықты және майды генераторлық қондырғыға түсірмеу.

DrawObject96 DrawObject97 DrawObject98 DrawObject99




Қоздырғыш орамы шығыстарының түйіспелі сақиналарға қосылу жерлерінде үзілуі немесе қысқа тұйықталуы, білікте түйіспе сақинасының бұрылып кетуі, бекітпенің босап кетуі немесе кедергіні жоятын конденсатордың бұзылуы және кернеудің интегралды реттеуішінің бұзылуы сияқты генераторлық қондырғының ақауларын жоюға болады.


Шығыстарды қосу орындарында үзіліп қалу және қысқа тұйықталу түйіспелі сақиналарда дәнекерді қалпына келтірумен жойылады. Сым щеткадан үзіліп қалғанда оның шет жағынан ойық бұрғылап тесіледі, оның диаметрі сымның диаметрінен артық болады және оған алдын ала сымды салып, ойыққа металл жоңқа, графит және желім құйылады.


Жұмыс істемейтін түзегіш блок пен кернеуді реттегіш жұмыс істеп тұрғандарға ауыстырылады. Егер сапар барысында интегралды реттеуіш істен шықса, онда оның орнына уақытша А-12-8 немесе А-12-5 қыздыру шамдарын қосуға болады, ол автомобиль қозғалыста болғанда АКБ заряд алуын қамтамасыз етеді. Бұл қоздыру орамын реттеуіш арқылы «массамен» қосу кезінде мүмкін болады.


Генераторлық қондырғыларды жӛндеуді сыртына екі желдеткіш пен жабық конструкциялы щеткалы торап кіріктірілген шағын-генератор мысалында қарастырайық. Генераторды бӛлшектеу ілмешектерді ағытып, генератордың артқы қақпағына жалғанған қорғаныш қабатты алып тастаудан басталады. Содан кейін щетканы бекіткішті бекіту бұрандалары артқы қақпаққа қарай бұралып алынады (кернеуді интегралдық реттегішпен бірге), щетканы ұстағыш орнатылған жерінен алынады және кернеу реттегішінен «Д+» шығысында ажыратылады.


Стартер орамының фазалық шығыстарын бекіту бұрандалары түзеткіш блокка қарай, кедергіні жоятын конденсатор бекітпелерінің бұрандалары

DrawObject100 DrawObject101 DrawObject102


2.2 Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу 39















2.4-сурет. Генератор шкивін алу:


  • — жалпы түрі; б — алу сұлбасы



қақпаққа қарай бұралып алынады және конденсатор сымы түзеткіш блогының «В+» шығысынан ажыратылады.


Тӛрт тартпа бұрандасын бұрап алып, статормен артқы қақпақты ротормен алдыңғы қақпақтан ажыратады. Статор артқы қақпақтан ажыратылады, онымен қоса алғыш кӛмегімен пластмассалы стақандағы түйіспе сақиналар жағынан мойынтіректі шығарып алуға болады. Роторды алдыңғы қақпақпен бекітіп, шкивті бекіту сомындары бұралып алынады. Шкив пен берік тығырық шешіліп алынып, қақпақтар ротор алынады (2.4-сурет).

Генератордың, статордың және ротордың бӛлшектелген жиналатын

бӛлшектері жуылып, кептірілгеннен кейін омметр тәртібінде диагностикаланады. Аспап қоздыру орамы кедергісінің мәнін 2... 8 Ом аралығында кӛрсетуі тиіс. Егер үзілу белгіленетін болса, онда оның үзлген жері анықталып, жӛнделеді. Орам шығыстарын түйіспе сақиналарымен дәнекерлеу жерлері кӛбіне үзіліп қалады.


Түзеткіш блок, кернеудің интегралды реттеуіші және фазалық орамдар да омметр тәртібінде тестермен тексеріледі. Егер аспап статорлық орамдардың кедергісін әртүрлі кӛрсетсе, онда оларда орамаралық тұйқталу бар деген сӛз.


Генераторлық қондырғылардың роторларын жөндеу үшін бес бағыттан тұратын технология қолданылады (2.5-сурет):

  1. бұранданы қалпына келтіру және түйіспе сақиналарды жону;

  2. бұранданы дәлдеу, білдек жұмыстары және түйіспе сақиналарды жону;

  3. түйіспе сақиналарын ауыстыру, білдек жұмыстары, бұранданы дәлдеу және түйіспе сақиналарды жону;


  1. қоздыру катушкасын ауыстыруға байланысты жұмыстар және 3-бағытқа кіретіндер;


  1. кәдеге асыру үшін бӛлшектерді іріктеу.






40

2

Жӛндеу технологиясы

тарау













2.5-сурет. Генераторлық қондырғы роторы ақауларының орналасу сұлбасы:


1 — жетек жағынан білік бұрандасының үзіліп кетуі, басылып қалуы немесе тозуы; 2,4 — тиісінше жетек және түйіспе сақиналар жағынан білік мойнының тозуы; 3 — түйіспе соқиналарының тозуы; 5, 9 — тиісінше түйіспелі сақиналар және жетек жағынан біліктің шет жағының және орталықты сағылаулардың басылып қалуы; 6 — қоздырғыш орам мен түйіспелі сақиналар арасында қосқыш сымдардың үзілуі немесе дәнекерінің түсіп қалуы; 7 — қоздырғыш орамының электр кедергісінің ӛзгеруі, орам оқшауының «массаға» тесіп ӛтуі; 8 — ойық кілтектің тозуы (ол бар болса)


Шамамен 70 % статорларда орам ақауы болатындықтан, олар екінші рет пайдаланылуы мүмкін, оларды жӛндеу келесі ретте жүзеге асырылады. Статорлар пешке келіп түседі, онда 500... 600 °С температурады сымдарды оқшаулау күйдіріледі. Суығаннан кейін орам алынады және ойықтар ӛлшемдері мен тістерін қалпына келтіру үшін статорлар қысыммен калибрленеді. Содан кейін ойықтық оқшаулау салынады, фазалық орамадар оралады және сіңдіріліп, кептіріледі (2.6-сурет) және де ӛлшемдері жинақтау учаскесіне түседі.


Генераторлар қақпақтары ақаулар бойынша (бұранданың, мойынтіректердің отырғызу орындарының (қақпақтың ескі конструкциясы) және генераторды қозғалтқышқа бекіту бұрандаларына арналған тесіктердің тозуы) іріктелгеннен кейін келесі тәртіпте қалпына келтіруге ұшырайды.














2.6-сурет. Статорға орнатылған дефектоскоп ПДО-1 (а), және оның сұлбасы (б):


  1. — неонды шам; 2, 6 — болат ӛзекшелер; 3, 7 — орамдар; 4 — конденсатор; 5 — қысқыштар; 8


— үзгіш түйіспелері


2.2


Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу


41










Бұрандалы ақаулар бұранданы келтірумен жойылады, саңылаулар жӛндеу тӛлкелеріне немесе түйіспелі сақиналар мен жетек жағынан мойынтіректерге ӛңделеді. Кейде тозған саңылаудың ӛлшемдері гальваникалық әдіспен қалпына келтіріледі.


Қалақшалары мен қақпағы майысқан сыртқы желдеткіштер ақаулы деп іріктелгеннен кейін гидравликалық қысымға салып түзетумен қалпына келтіріледі. Шшкі желдеткіштердің майысқан қалақшаларын арнайы калибрмен түзетіледі, сонымен бірге олардың роторға дәнекерлеу сапасын тексеру қажет.


Кӛрсеткіштері нормаға сәйкес келетін түзеткіш блоктар мен интегралды реттеуіштер жинақтауға келіп түседі, ал жұмыс істемейтіндері жаңамен ауыстырылады.


Генераторлық қондырғы бӛлшектену ретіне қатысты кері реттілікте жиналады, одан кейін генератор стендте сыналып, оның техникалық шарттарда белгіленген электрлық сипаттамаларға сәйкес келуі тексеріледі және таңбаланады.


Стартерлерді жӛндеу. Пайдалану үрдісінде электрстаторлар келесі жағдайларда жұмыс істемеуі мүмкін:


  • жетектің еркін жүрісі жалғастырғышының тоқтап қалуы;

  • білікпен оймақкілтекті қосылғанда жетек тістегерішінің тозуы немесе сыналануы;


  • коллектор мен зәкірді бӛлектеу, бұл кӛбіне редуктор кіріктірілген стартерлерге тән немесе жетек тістегерішінің қозғалтқыш сермері тістерінде тұрып қалуынан болады;


  • жетекті реттеудің бұзылуы, бұл қосылып тұрған стартерде жетек тістегерішінің қозғалтқыш сермерін айналдыруға жол бермейді;


  • тартқыш реленің сынуы және қажалуы;

  • тартқыш реле клеммасының тотығуы немесе релені ұстап тұратын орамның үзілуі;


  • зәкір коллекторының тотығу немесе ластануы;

  • щетка ұстағыштың деформациялануынан немесе ластануынан ондағы щеткалардың тозуы немесе жабысып қалуы;


  • қоздырғыш орамының стартер сыртына тұйықталуы;

  • сыртқы қаңқасының бүлінуіне байланысты стартер зәкірінің жабысып қалуы;


  • реле орамдарында немесе стартер зәкірінде қысқа тұйықталу.


Электрстартерлердің техникалық жағдайы тікелей қозғалтқыштағы диагностикалау жабдығының кӛмегімен немесе стартерді қозғалтқыштан алып, арнайы стендтерде тексеріледі (2.7-сурет). Диагностикалық жабдықты қолданар алдында стартердің сипаттамасына әсер ететін АКБ-ның техникалық жағдайын

тексеру қажет. Диагностикалау үрдісінде қозғалтқыш стартермен айналдырылып, тұтынылатын тоқ күші мен борттық желі кернеуі ӛлшенеді. Осы кӛрсеткіштердің мәндері бойынша стартердің техникалық жағдайы анықталады.






42

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

  1. 8

































2.7-сурет. Генераторлар мен стартерлер зәкірлерінің орамдарын тексеруге арналған 533 модельді аспап: а — жалпы кӛрінісі; б — генератор зәкірі орамынның үзігін тексеру; в — зәкір орамын қысқа тұйықталуын тексеру; г — зәкір орамының «массаға» тұйықталмауын тексеру; 1 — аспаптың сыртқы қаңқасы; 2 — коллекторды тексеруге арналған екі түйіспелі сүңгіш; 3,13 — қосып-ажыратқыштар; 4 —бақылау шамы; 5 — миллиамперметр; 6 — трансформатор призмасы; 7 — бақылау пластинкасы; 8 — қоздыру орамын тексеруге арналған қаптама; 9 — миллиамперметрдің реттеу реостатының тұтқышы; 10 — айыр, 11 — оқшаулауды тексеруге арналған сүңгі; 12 — оқшаулауды тексеруге арналған сүңгіні орнату ұяшығы; 14 — тексерілетін зәкір

DrawObject103 DrawObject104 DrawObject105 DrawObject106


Стартердің техникалық жағдайын стендте тексеру сынаудың келесі тәртіптерінде жүзеге асырылады:


  • стартер зәкірін толық тежеу тәртібі — оның айналу жиілігі нӛлге тең, ал айналдыратын сәт максимал болғанда. Егер тоқ күшінің және айналдырылатын мәттің мәндері нормадан тӛмен болса, онда бұл коллектор мен щеткалар арасындағы нашар түйісуді білдіреді. Стартер тұтынатын тоқ күшінің айналу сәті тӛмендегенде рұқсат етілген шектен асатын деңгейге

DrawObject107 DrawObject108 DrawObject109


2.2 Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу 43

DrawObject110 DrawObject111 DrawObject112 DrawObject113 дейін артса, бұл қоздырғыш орамдарындағы немесе зәкір орамында «массаға» тұйықталуды білдіреді;


  • зәкір білігінің айналу жиілігін және стартер тұтынатын тоқ күшін ӛлшеумен жүктемесіз бос айналу тәртібі. Осы шамалар бойынша жинақтау сапасы мен стартердің механикалық бӛліктерінің жұмыс істеуі бағаланады. Ақаулар болған кезде тұтынылатын тоқ күші арттырылады және зәкір білігінің айналу жиілігі тӛмендетіледі.



Редукторы және электр магнитті қоздырғышы бар стартерді жӛндеу сұлбасын қарастырайық. Мұндай стартер келесі тәртіпте бӛлшектеледі.


Тартқыш реленің тӛменгі түйістірме бұрандасынан сомын бұратылып алынып, одан щеткалардың шығысы ажыратылады. Тартқыш реленің бекіту бұрандалары стартердің сырт қаңқасына қарай бұрап, реле алынады, оның зәкірі жетек иінтіректен босатылады. Содан кейін сырт қаңқаның тартпа бүргі шеге сомындары бұрап алынып, щеткалы торапты артқы қақпақ стартер қаңқасынан ажыратылады.


Қоздырғыш магнитті және қоздырғы орамды қаңқа жетек жағынан стартер қақпағынан, ал айналма жалғастырғыштың білігі редуктордың орталық тегершігінен ажыратылады. Содан кейін зәкір алынады да, редуктор бӛлшектенеді (жетектегіш және тегершіктер).


Жетекті бӛлшектеуді шектеу сақинасының астында орналасқан тоқтатқыш сақинаны, білік тіреуін және тегершікті алумен бастайды. Тартқыш релені қақпақ бекіткіш бұрандаларын бұрап алып, орамдар шығыстарын дәнекерді алып тастап бӛлшектейді.


Бӛлшектегеннен кейін стартердің жинақталатын бӛлшектеріне диагностикалау жүргізіледі: зәкір, орамды немесе магнитті қоздырушы қаңқа, қақпақтар, щеткалы торап, жетектер, редукторлар және тартпа реле.


Электрстартер зәкірі анағұрлым күрделі және қымбат тұратын бӛлшек болып табылады, оған барлық бұйым бағасының 30%-ға дейіні келеді. Зәкірлердің тек аз бӛлігі ғана жӛндеуге келмейді және ақауланады.


Шамалап алғанда 10% зәкірлерде орамаралық және қысқа тұйықтаулар, сондай-ақ орамның тозуы кездеседі. Редукторлармен жабдықталған стартерлерде тозумен байланысты ақаулар (от алып тұрған қозғалтқышта стартер жұмысының нәтижесі) 1,5 есе кӛп. Бұл зәкірлер оларды бӛлшектеу ӛте машақатты және темір пакетін ауыстыруға байланысты қалпына келтіруге жатпайды. 90%-ға дейінгі зәкірлер коллекторды жону білдегінде тегістеумен және ысып жылтыратумен қалпына келтіріледі, кейнде олар орамаралық және


қысқа тұйықталудың болуына тексеріледі. Тегістегеннен кейін зәкір мыс шаңынан тазарту үшін сығылған ауамен үріледі.


Жетек жағынан білік мойына ӛлшемдерін қалпына келтіру үшін зәкірлер бӛлігінде жӛндеу ӛлшеміне қыру технологиясы қолданылады. Сонымен қатар стартер қақпағына нығыздалатын сырғану мойынтірегінің жӛндеу тӛлкесін тиісті жӛндеу ӛлшеміне келтіреді. Қалған жағдайларда білік мойынын жӛндеу



44

2

Жӛндеу технологиясы

тарау









2.8-сурет. Электрстартер зәкірі ақауларының орналасу сұлбасы:


1, 4 — жӛндеу ӛлшеміне қалпына келтіруді талап ететін сәйкесінше жетек және коллектор жағынан білік мойынының тозуы (мүмкін, жӛндеу тӛлкесін және гальваникалық ӛсіруді қолданумен); 2 — еркін жүріс жалғастырғышы қозғалатын зәкір білігінің бет жағаның тозуы; 3 — коллектордың тозуы, күюі және тотығуы, белгілі бір жағдайларда ол ауыстыруды талап етеді; 5, 12 — сәйкесінше жетек және коллектор жағынан білік шетінің толып кетуі; 6, 8 — рұқсат етілген дефоррмациялаудан асып кету салдарынан тиісінше коллекторды және білік мойынына қатысты ӛзекшені ұрғылау; 7 — зәкір орамының коллектордан үзілік қалуы; 9 — зәкір орамының «массаға» қысқа тұйықталуы; 10 — аралық тӛлкенің тозуы немесе орнатуының босап кетуі; 11 — жетек жағынан білік мойынының үгілуі



тӛлкесіне баспақтаумен қалпына келтіреді, кейінде ол тегістеледі және гальваникалық әдіспен соғылады.


Коллектор жағынан зәкір білігінің мойыны жетек жағына қарағанда аз жүктемеленген. Шамамен 37% мойын жӛндеуге жатады, алайда коллекторды ұрғылауды кеміту мақсатында қалған біліктер де бірінші жағдайға қарағанда аз жӛндеу ӛлшеміне тегістеледі және коллектор жағынан қақпаққа диаметрі азайтылған металл қыш жӛндеу тӛлкесі баспақталады.


Еркін жүрісті жалғастырғыш қозғалатын зәкір білігінің мойынын жӛндеу үшін болаттанған және қатты хромдалған, тозған мойындар ӛлшемдерін қалпына келтіру технологиясы қолданылады. Бірқатар жағдайларда жӛндеу ӛлшемдеріне келтірілген, тӛлкелі жетектер мен біліктірді селективті іріктеу жүзеге асырылады (2.8-сурет).


Зәкір білігін жӛндеудің ең кӛп еңбекті қажет ететін үрдісі — коллекторды ауыстыру. Басында жоңғыш білдекте кескішпен коллектор қиратылады, содан кейін қыздырылған дәнекерлі ваннада оның қалдықтары ерітіледі және олар жойылады. Содан кейін жаңа коллектор баспақталады. Арнайы құрал кӛмегімен орам секцияларының ұштары ойыққа салынады, коллектордың шығып тұрған жерлері кесіліп, оған орам секциялары бекітіледі. Коллектор дәнекерленеді, қажалады және тегістеледі. Коллекторды ауыстыру стендте зәкірдің электр кӛрсеткіштерін тексерумен аяқталады.


Коллектордан түсіп қалған зәкір орамының секциялары коллектор пластиналарына дәнекерленеді, оны тазалайды және дәнекерленген жерлерге лак жағады. Үзілгенде және қысқа тұйықталғанда зәкір орамдары жаңасына ауыстырылады. Тоқтап қалу ақауымен озғыш жалғастырғыш бӛлшектенеді және серіппе ауыстырылады.

DrawObject114 DrawObject115 DrawObject116



2.2 Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу 45

Коллектор жағынан стартер қақпағын жӛндеу кезінде келесі жұмыстар орындалады: щетка ұстағыш бекітпесіның босап кетуі қалған тойтарманың қосымша тойтарғышымен жойылады; қаңқадағы қолаграфитті немесе металл керамикалық тозған тӛлке жӛнделгенмен ауыстырылады; қақпақтың орталықтайтын белдігінің ӛлшемдері қалпына келтіріледі және ол стартерді жинақтауға бағытталады.


Осы іспеттес технологиялық үрдіс жетек жағынан стартер қақпағын жӛндеу кезінде де қолданылады, қақпақтың сырғу мойынтіректерінің тозуына байланысты ақаулары бар, сондай-ақ тартпа бұрандалар мен бекіту бұрандаларының бұрандасы қажалған.


Статер редукторларын жӛндеу сынған және тозған бӛлшектерді жаңаға ауыстырудан тұрады, ӛйткені жетектегішті, планетарлы механизмді тегершіктерді және сателлиттерді қалпына келтіру ӛзінің құнынан асып кетеді.


Стартердің полюсті катушкаларын жӛндеу орма оқшаулауын ауыстырудан немесе ораудан және жаңа орамдарды оқшаулаудан құралады (2.9-сурет).


Еркін жүрісті жалғастырғыштар жӛндеу кезінде бӛлшектенеді және жез тӛлке, роликтер, плунжерлер серіппесі және пішінделген шеңбер ауыстырылады. Жинағаннан кейін жалғастырғышты ӛзіктестік калибрінде тегершіктің бұрылуын күшейтуге және айналатын сәттерді беруді күшейтуге тексеріледі.


Тартпалы реле бӛлшектелетін конструкцияда болғанда ғана жӛнделеді. Бӛлшектенбейтін реле жаңа релеге ауыстырылады. Тартпа релесінің тозығы жеткен түйіспе дискісі аударылады, ал түйіспе бұрандалар 180° бұралады. Орам шығысын түйіспелі бұрандадан ажыратқанда оны дәнекерлейді. Жӛндегеннен кейін тартпа реле арнайы стендтте сыналады, сол кезде релені қосу және сӛндіру кернеуі, оның зәкірінің жүрісі тексеріледі, сондай-ақ орам кедергісі ӛлшенеді және алдын ала зәкірдегі бұранданың күйі реттеледі.



















2.9-сурет. 533 модельді аспаптың қуыс бұрғысымен қоздыру орамы тексеріледі:


  • — үзілуді тексеру; б — «массаға» тұйықталудың болмауын тексеру



46

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

















2.10-сурет. Еркін жүрісті роликті (а) және қырылдақты (б) жалғастырғышты стартерлерді реттеу:


1 — жетек тегершігі; 2 — тірек сақина; 3 — жетек тӛлкесі; 4 — тірек тығырық; 5 — тӛсеніш; А — қаңқаның жазықтығынан жетек тегершінің шетіне дейінгі қашықтық; Б — тегершік шеті мен тірек сақина арасындағы қашықтық



Стартерді оның элементтерін және тораптарын қалпына келтіргеннен кейін жинақтау бӛлшектеумен салыстырғанда кері реттілікті жүзеге асырылады.

Ақаулар жойылып, жинақталғанан кейін стартер ретке келтіріледі (2.10-сурет). Еркін жүрісті роликті жалғастырғышты электр стартерлерде реттеуіш бұрандамен тегершік шеті мен реле білігіндегі тірек сақина арасындағы қашықтық белгіленеді. Тартпа релені тиісті клеммаға және қаңқаға қосу үшін АКБ-ны қосады және 3... 5 мм аралықта қашықтық реттеледі. Тартпа релені реттеу бұранданы зәкірге бұрау және бұрап алумен жүзеге асырылады. Бұранданы босату үшін бұранданы жетектің орын ауыстыру тетігімен қосып тұрған сұққы-осьті алу қажет.

Кейбір стартерлерде шамасы 3....5 мм саңылау бӛгеткіш сомынмен осьті


эксцентриктеуді бұрумен реттеледі. Ӛшіп тұрғанда тартпа реле жетек тегершікке жетек жағынан қақпақ ернеуі жазықтығынан 34 мм қашықтықта орнатылады.


Үлкен қуатты еркін жүрісті жалғастырғышты стартерлерді реттеу кезінде реле зәкірі ішке кіріп тұрғанда тығырық пен жетек тӛлкесінің арасындағы саңылау 0,5... 1,5 мм құрауы тиіс. Осы ӛлшемді қадағалау үшін жетек тегершігі мен тығырық арасына қалыңдығы 6 мм тӛмес салынады және тартпа релені қосады. Екінші клеммамен релеге қосылған шамды және қалыңдығы 2,5 мм тығырықты пайдалана отырып, түйіспелі бұрандалардың тұйықталу сәті бақыланады. Егер шам жанбаса (бұл тұйықталмаған түйіспелердің болуын білдіреді),ондаекітесіктідискісібаржетектетігінбұруарқылызәкірдіңжүрісіреттеледі.

DrawObject117 DrawObject118 DrawObject119



2.2 Генераторлар мен стартерлерді жӛндеу 47

2.11-сурет. Толық тежеу тәртібінде бақылау стендінде стартерді сынау сұлбасы:


F — динамометрге күш түсіру; L — тетік иығы












Реттеуіш дискіні жаңа күйге орнатқаннан кейін стартер релесін реттеу тағы да тексеріледі.

Жиналғаннан кейн және реттелгеннен кейін стартерлер толық тежеу және бос жүру тәртібінде стендта сыналады, ал тартпа реледе қосу және ажыратуда кернеу ӛлшенеді (2.11-сурет).







Аккумулятор батареясын жӛндеу



Аккумулятор батареясының бұзылу себептері мыналар:


  • кернеу реттеуішінің ақаулы болуынан артық зарядталу немесе жеткілікті түрде зарядталмауға байланысты батареяның тез тозуы. Артық зарядталу судың тез бітуіне, оң тоқ бұрулардың (батарея торлары) тоттануына және пластиналар мен сеператорлардың жоғарғы жиектерінің жалаңаштануына әкеледі. Соның салдарынан батарея жарылуы мүмкін. Жеткілікті кӛлемде зарядталмаған кезде АКБ жұмыс қабілеті белсенді массаның тез балқуынан бірте-бірте тӛмендейді, теріс температурада бұл электролиттердің қатуына және АКБ қаңқасының бұзылуына әкеледі;


  • батареяның ескіруінен ӛздігінен разрядталу. АКБ жұмысының үрдісінде жиі болатын кезекпен зарядтау және разрядтау кезінде оң белсенді масса бірте-бірте балқиды және оның химиялық реакцияға қатысатын кӛлемі кемиді;


  • полюсті шығыстардың тотығуы. Бұл аккумулятор және бортты желі арасындағы тізбекті үзуі мүмкін. Мұндай жағдайда электрстартер іштен жану қозғалтқышын іске қоспайды.


Техникалық қызмет кӛрсету. Аккумулятор батареясының техникалық қызмет кӛрсету дегеніміз оларды жұмыс қалпына келтіру, пайдалану және сақтау



48

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

кезінде күтіп ұстау. Климаттық аймаққа және АКБ конструкциясына байланысты оларды жұмыс қалпына келтіру кезінде оларға қажетті тығыздықты электролит құйылады, ол климаты қалыпты аудандарда 25 °С температура кезінде 1,27 ± 0,01 г/см3 құрауы тиіс, ал тропикалық климатты аудандарда - 1,23

  • 0,01 г/см3 (2.12-сурет).

Егер температура 25 °С-тан ерекшеленсе, онда температура 1 °С


жоғарылағанда электрлит тығыздығы 0,0007 г/см3 кемітіледі, ал 1 °С тӛмендеген жағдайда 0,0007 г/см3 арттырылады.


Электролит құйылғаннан кейін 20-сағаттық разряд кезінде АКБ атаулы сыйымдылығына байланысты 2,75... 10,7 А тұрақты тоқ кӛзі аралығында АКБ зарядталады. Әрбір аккумуляяторда кернеу кем дегенде 2,4 В жеткенде немесе 12-вольтты АКБ-да 14,4 В жеткенде тоқтың бастапқы күші 50%-ға кемітіледі және үрдіс батарея толық зарядталғанға дейін жалғасады. Зарядтың таусылуы кернеудің тұрақтылығымен және 2 сағат ішінде электролиттің тығыздығымен, сондай-ақ барлық аккумуляторлардан газдың кӛп шығуымен сипатталады. Зарядтаудың соңында нормативтік деректерге сәйкес электролиттің тығыздығы түзетіледі.


Жұмыс қалпына келтірілген аккумуляторлы батареяны автомобильге орнатады және келесі қағидаларға сәйкес пайдаланады:


  • қарапайым типті қорғасын АКБ-да электролит деңгейі екі аптада кем дегенде бір рет техникалық қызмет кӛрсету және дистелденген су құю


























2.12-сурет. Электролит тығыздығын ӛлшеуге арналған аспап:


  • — ареометр; б — тығыздық ӛлшегіш; 1 — түтік; 2 — колба; 3 — груша; 4 — қалтқы (денсиметр); 5 — пластмасс қаңқас; 6 — қалтқы


2.3


Аккумуляторлық батареяны жӛндеу


49










кезінде тексеріледі (электролит айнасы қылта мойынының тӛменгі шетіне тиіп тұруы тиіс, ал мойыны болмағанда сақтандырғыш қалқаншадан 10...

15 мм жоғары орналасады);


■ орнату орындарында батареяны бекіту беріктігі және батарея шығыстарымен сымдар ұштарындағы түйіспе тығыздығы тексеріледі. Сымдардың ұштары олар полюсті шығыстарға монтаждалғаннан кейін оларға ВТВ-1 немесе «Литолом-24» техникалық вазелині жағылады;


  • екі аптада кем дегенде бір рет АКБ бет жағы шаң мен батпақтан тазартылады, сондай-ақ батарея тығындарындағы желдеткіш саңылаулар тазартылады. Ылғалды шаңнан пайда болған тоқ ӛткізетін қабатты батарея бетінде аммиак немесе кальциленген сода (10%-дық ерітінді) ерітіндісімен сүртіледі;


  • тоқсанына бір рет кезеңділікпен немесе қозғалтқышты сенімсіз қосу жағдайлары жиілеп кеткенде электролит тығыздығы бойынша АКБ разрядталу дәрежесі тексеріледі. Тығыздықтың ӛлшенген мәндеріне байланысты разрядталу дәрежесі оның бастапқы мәнін біле тұра, нормативті деректер бойынша анықталады;


  • қысқы уақытта 25%-дан артық және жазғы уақытта 50%-дан артық разрядталған АКБ зарядтау үшін пайдаланудан алынады. Кейде разрядталу дәрежесі 5 с. ішінде жүктеме айырмен тексеріледі. Толығымен зарядталған АКБ-да жүктеме айыры 1,7 В және одан жоғары кернеуді кӛрсетеді, 25%


разрядталғанда — 1,6.1,7 В, 50% — 1,5.1,6 В және 75% — 1,4.1,5 В;

  • АКБ зарядының тәртібі генераторлық қондырғының ТО-2 кернеуі кезінде кезеңділік тексеріспен қадағаланады.

DrawObject120 DrawObject121 DrawObject122 DrawObject123



АКБ бірнеше әдіспен зарядталады, олардың ішіндегі негізгілері:

тұрақты тоқ күшінде және зарядтау кӛзінің тұрақты кернеуінде


Тоқ күші ӛзгермегенде заряд алу тәртібі бір немесе екі сатылы болуы мүмкін. Бір сатылы 20-сағаттық заряд алу тәртібіндегі тоқ күші 0,05 С20 А құрайды (С20 — АКБ сыйымдылығының шамасы)



Үдемелі екі сатылы заряд алу тәртібі тоқ күші 1,5С20 А болғанда бір аккумулятордағы кернеу 2,4 В жеткенге дейін, 0,1 С20 А болғанда аккумулятор толық зарядталғанға дейін жалғасады. Тұрақты тоқ күшінде зарядтау тәсілігің негізгі артықшылығы АКБ-ны толық атаулы сыйымдылыққа дейін зарядтау мүмкіндігі, ал кемшілігі – үрдістің ұзақ болуы, зарядтау тоғының күшін бағылап, реттеп отыру, зарядтау соңында су электролизіне шығынның тиімсіздігі, электролит температурасының айтарлықтай жоғарылауы.


Тұрақты кернеуде АКБ зарядтау тоқ кӛзінің кернеуі зарядтаудың барлық үрдісінде ӛзгермеумен сипатталады, ал заряд тоғының күші бірте-бірте кемиді.





50

2

Жӛндеу технологиясы

тарау
















2.13-сурет. Аккумулятор батареясын зарядтау тәсілдері:

  • — тұрақты тоқ кезінде; б — тұрақты кернеу кезінде; в — сатылы тоқпен; г — аралас тәсіл; U3 — зарядтау кернеуі; t — уақыт; 1з — зарядтау тоғы


Зарядтауды бастағанда тоқ күші (1,0. 1,5)С20 А аралығында болғанда әр аккумуляторға түсетін заряд кернеуі 2,4... 2,5 В құрауы тиіс, ал соңында біршама аз болады. Тұрақты кернеу кезінде зарядтау тәсілі кеңінен таралған, ӛйткені АКБ энергиясы тек зарядтау үрдісіне жұмсалады, газ шығарылмайды; зарядтау басталғанда тек энергияның шамалы бӛлігі шығындалады.


Қызмет кӛрсетілмейтін және аз қызмет кӛрсетілетін аккумулятор батареясының типтерін тұрақты кернеумен зарядтау ұсынылады. Осы әдістің оң ерекшеліктеріне газдың кӛп шығарылмауын, батареяны қайта зарядтаудың қажет еместігін, сондай-ақ тоқ күшін бақылап және реттеп отыру керек еместігін жатқызуға болады. Осы әдістің кемшіліктері заряд кӛзіне бірдей жүктеменің болмауын, зарядтау соңында тоқ күшінің түсуіне байланысты АКБ-ны толық зарядтай алмауды және ішкі кедергі жоғарылағанда теріс температура кезінде батареяның тез зарядталуын жатқызуға болады. АКБ-ны зарядтаудың аралас сұлбасы бар, мысалы сатылы тоқпен немесе араласқан тәсілмен зарядтау (заряд бӛлігі тұрақты тоқ кезінде, содан кейін тұрақты кернеу кезінде) (2.13-сурет).


Аккумулятор батареясының механикалық ақауларына моноблоктың зақымдануы, қосқыштардың үзілуін және электродтардың белсенді массасының бұзылуы, ал электрлік ақауларға аккумулятордағы аттары әртүрлі


электродтардың қысқа тұйықталуы, электродтардың сульфатациясы, батареяның тез разрядталуы және қайтадан зарядтау кезінде электродтардың бұзылуы жатады.


Аккумулятор батареясын жӛндеу. Мамандандырылған жӛндеу учаскелеріне келіп түскен аккумуляторлы батарея мұқият тазаланады, тексеріледі, бӛлшектенеді, ақаулар анықталады, қажет бӛлшектер қалпына

DrawObject124 DrawObject125 DrawObject126





2.3 Аккумулятор батареясын жӛндеу 51












а б


2.14-сурет. Электродтар блоктарын жинақтау:

  • — электродтар орнатылған үлгі-кондуктор; б — электродтарды дәнекерлеу



келтіріледі, дайындалады, тораптар мен батарея жиналады, электрлит құйылады, зарядталады және бақылау кӛрсеткіштері ӛлшенеді.


АКБ-ны шаң-тозаңнан және кірден нашатыр спиртінің 10% ерітіндісіне салынған сүлгімен тазалайды. Содан кейін шығыс клеммалардың зақымдалуын, қышқылдардың ағуын, бұранданың сынғанын, мастиканың зақымдануын, моноблок пен қақпақ тығындарының жарылып кетуін анықтау мақсатында сырттай қарап шығады.


Аккумуляторлардағы электролит деңгейі мен тығыздығы тексеріледі. Разрядталған аккумуляторларндан электролит ағызылады. Егер моноблокта жарықшалар бар болса, ал жекелеген элементтерінде қысқа тұйықталу болса, онда элементтерді дистелденген сумен жуғаннан кейін батарея бӛлшектенеді: элементаралық қосқыштар, мастика алынады және арнайы алу қысқыштарымен пластина блогы алынады. Бұл блоктар диагностикаланады және оң және теріс пластиналардың жартылай блогтарына бӛлінеді. Белсенді массасы сақталған жартылай блоктар 10... 30 мин бойы суда жуылады. АКБ қаңқасы қалдықтардан тазаланады және сумен жуылады, жарамды сеператорлар мен сақтандырғыш тегістелген пластиналар да жуылып, кептіріледі.


Торлары бұзылған, белсенді массасы түсіп қалған және тереңінен сульфаттанған пластиналар ақауланады. Бетіне шыққан сульфатты пластиналар жойылады, жұмыс істемейтін теріс пластиналар ауыстырылады. Іріктеп алынған жарамды пластиналар саңылауларды түзету және тордағы ісінген белсенді массаны басу үшін баспақталады. Бареткалар мен элементаралық қосылыстар ӛлшемдер мен рұқсатты сақтаумен арнайы қалыптарға құйылады.


АКБ-ны белгілі бір ережені сақтай отырып жинақтайды: мысалы, әлеуеттері әртүрлі боланытн, қалпына келтірілген және жаңа пластиналар арасында тоқтың пайда болуынан тез зарядталуды болдырмау үшін жартылай болкты бірдей сападағы пластиналардан құрастырады (2.14-сурет).




52

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

Қорғасын қышқылданбауы және қосылыс берік болуы үшін Кондукторда орнатылған пластиналар АКБ «+» қосылған кӛмір электродты дәнекерлегіш кӛмегімен жартылай блокқа дәнекерленеді. Блокты жинақтаған кезде сыртқы пластиналар теріс болуы тиіс. Сеператорлар олардың қабырғалары оң пластина жағына қарай бағытталатындай етіп орнатылады. Жиналған блок шамалы күш жұмсаумен қаңқаға кіргізіледі. Егер блок ӛлшемдері қаңғаның габаритті ӛлшемдерінен асып түссе, онда блок қажет алу үшін сығылады. Кӛршілес блоктардың қадаларының полярлығы әртүрлі болуы тиіс. Сақтандырғыш пластиналар мен қақпақтарды орнатып, шығыс қадаларға элеменаралық қосылыстарды кигізеді және дәнекерлегіштің кӛмір электродтарымен қадалар, электродаралық қосқыштар мен қақпақтың тӛлкесі балқытылады.


Моноблок қақпақтары мен қабырғалары арасындағы саңылауларға бастапқыда 120 °С температураға дейін, сосын 200 °С температураға дейін қыздырылған мастика құйылады.


АКБ-ға электролит құйылады және нормаға дейін зарядталады. Қарастырылған технологиялық үрдіс істен шыққан АКБ-ны ескі батареяның материалдарын барынша пайдаланумен қалпына келтіруге мүмкіндік береді.






Оталдыру жүйесін жӛндеу


Электржабдықтарының барлық жұмыс істемеулерінің шамамен 10... 12%-

  • оталдыру жүйесіне тиесілі және кӛптеген жағдайларда бұл жұмыс істемеулер отынның артық шығындалуының және қозғалтқыш қуатының тӛмендеуінің, сондай-ақ автомобильдің динамикалық сапаларының нашарлауының себебі болып табылады.

DrawObject127 DrawObject128 DrawObject129 DrawObject130


Оталдыру жүйесінің жұмыс істемеуінің себептері мыналар:


  • жоғары кернеу сымдары оқшауларының тесілуінен от алдыру білтелерінде жоғары кернеудің болмауы, от алдыру білтесінің жылу конусында күйіктің пайда болуы, білте оқшаулауышының жабылып қалуы, оталдырудың классикалық және түйіспелі-транзисторлы жүйесінің үзгіш тетігінің кептелуі салдарынан алғашқы тізбектің үзілуі, түйіспелердің жанып кетуі, таратқыштың жоғары вольтті қақпағының тесілуі немесе орталық түйінінің жұқарып кетуі, таратқыш жүгіртпесінде кедергіні жоятын резистрдың тесілуі немесе жанып кетуі, оталдырудың алғашқы орамының үзілуі және коммутатордың шығыс транзисторының тесілуі;


  • қозғалтқышты әзер қосу немесе оталдыру білтелеренді ыстың пайда болуынан, үзгіш механизм бӛлшектерінің және таратқыштың (металл керамикалық мойынтіректер және оталдыру бұрышының ерте қойылуы) тозуынан қозғалтқыштың іркілісті жұмыс жасауы, үзгіш

DrawObject131 DrawObject132 DrawObject133


2.4 Оталдыру жүйесін жӛндеу 53

DrawObject134 DrawObject135 DrawObject136 DrawObject137 механизм түйіспелері арасындағы саңылаудың бұзылуы, таратқыштың жоғары вольтты қақпағының ластанғануы, оталдыру катушкасы орамындағы орамаралық түйісулер және таратқыштың жоғары вольтты қақпағының тесілуі;

  • оталдырудың түйіспесіз және түйіспелі-транзисторлы жүйесінде қосымша резистордың жанып кетуінен электрстартерді сӛндіргеннен кейін қозғалтқыштың тоқтап қалуы.



Оталдыру таратқышының бӛлшектері пайдалану кезінде қажалатындықтан тозады, олар жүйелі түрде майландырып тұруды қажет етеді. Мұндай бӛлшектерге ерте оталдырудың вакуумды автоматының және біліктешіндегі мойынтіректерді, осьтерді және жұдырықшалы жалғастырғышты жатқызуға болады.

Оталдырудың классикалық түйіспелі жүйесінің жұмысы үшін үзгіш түйіспелері арасындағы саңылаудың ӛлшемі мен ерте оталдырудың бекітіп тұратын бұрышы ӛте маңызды. Саңылау түйіспелердің тұйықталған күйінің уақытын, демек, оталдыру катушкасының екінші кернеуін анықтайды. Пайдалану үрдісінде саңылау үнемі ӛзгеріп отырады, және де оны кезеңділікпен реттеп отыру қажет.


Оталдырудың орнатылатын озу бұрышы қозғалтқышты қосу сапасына және оталдыру таратқышы қаңқасы белгілі бір күйде тұрғанда іштен жанатын қозғалтқыш цилиндрларындағы қоспаның детонациялық жануына әсер етеді. Ерте оталдыру бұрышын дұрыс бекітуді пайдалану үрдісінде сағатына 50 км жылдамдықпен тік берілісте автомобиль қозғалысын естумен тексеруге болады. Егер газ басқышын кенеттен басқанда шамалы детонация туындап, жеңіл тарсыл естіліп, тез жоғалып кетсе, онада оталдырудың озу бұрышы дұрыс орнатылған.


Оталдырудың катушкаларының және таратқыш қақпақтарының ұяшықтарында жоғары вольтты сымдар ұштарының, сондай-ақ жоғар вольтты білтелі ұштарының жақсы түйіспесін қамтамасыз ету қажет. Олай болмаған жағдайда жоғары вольтты қақпақтардағы ұяшықтар жанып кетеді және олар тесіліп қалады. Оталдырудың ұшқынды білтелерінің жағдайы, олардың герметикалығы және электродтар арасындағы саңылау шамасы ӛте маңызды.


Тікелей қозғалтқышта және автомобильде оталдыру аппараттарының дұрыс жұмыс істеуін тексеру жұмыстың белгілі бір қағидаларын және тізбектілігін сақтай отырып жүргізіледі:


  • оталдыру жүйесінің бастапқы тізбегін бақылау шамымен немесе тестермен тексереді, сонымен бірге АКБ « + » шығысынан оталдыруды сӛндіргішке дейін оның элементтері, оталдыру катушкасының бастапқы орам клеммалары және оталдырудың классикалық жүйесінің тараптқышындағы клеммалар немесе оталдырудың түйіспесіз жүйесінің транзисторлы коммутаторының жалғағышы бақыланады.




54

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

Содан кейін оталдыру катушкасының орталық сымы мен «масса» арасындағы үшқын разряды бойынша жоғары кернеудің болуына кӛз жеткізіледі. Алғашқы тізбек ақаусыз және ұшқын разряды болмағанда еуінші тізбектің жұмыс істемеуі орын алады. Жоғары энергиялы оталдырудың түйіспесіз жүйесінде екінші тізбекті қадағалаған кезде диагностикалық ажыратушысыз «ұшқында» тексеруге тыйым салынады. Қажет болуына қарай оны электродының бүйірі сынған оталдырудың жұмыс істемейтін білтесінен дайындауға болады;


  • тӛрт цилиндрлы қозғалтқышта оталдыру білтелерінің жарамдылығын білтелерге келетін жоғары вольтты сымдарды кезекпен сӛндірумен тексеруге болады. Оталдырудың жұмыс істеп тұрған білтелерін ағыту қозғалтқыш жұмысының іркілісіне әкеледі, ал жұмыс істемейтін білтені ағыту оның жұмысына еш әсер етпейді.

DrawObject138 DrawObject139 DrawObject140 DrawObject141




Стенд және мотор-тестер болмағанда оталдыру жүйесін тексеру үшін озу


оталдырудың орталықтан тебетін және вакуумды автоматтарын тексерудің стробоскопты әдісі пайдаланылады. Стробоскоп дегеніміз газды разрядтайтын шам, ол қозғалтқыштың бірінші цилиндрінде ұшқынмен синхронды тұтанады.




Классикалық жүйенің озу оталдыруның орталықтан тебетін және вакуумды автоматтарының жұмысқа қабілеттілігін тексерер алдында тұйіспелер арасындағы саңылау реттеледі (түйіспесіз жүйелерге бұл жұмыс жүргізілмейді). Содан кейін нұсқаулыққа сәйкес қозғалтқыш қызған кезде және ажыратылған вакуумды автоматта қозғалтқыштың иінді білігі мен цилиндрлар блогындағы шкивтегі жылжымалы жәнежылжымайтын белгісінің жай-күйін салыстыру жолымен озу оталдырудың бұрышын орнатады. Егер бұл бұрыш дұрыс орнатылса, онда қозғалтқыш білігі минималды жиілікте айналғанда стробоскопты әсер нәтижесінде жылжымалы белгі жылжымайтын болып кӛрінеді және жылжымайтын белгіге қарсы тұрады. Олай болмаған жағдайда таратқыш қаңқасының бекітпесі босатылады және оны бұрумен белгілерді сәйскестендіреді, одан кейін таратқыш бекітіледі, ал детонация бойынша реттеуді октан-түзеткіш кӛмегімен орындайды.


Оталдырудың оталықтан тебетін реттеуішінің жұмыс қабылеті бос жүріс тәртібінде біліктің айналуын минималды жиілікпен бастап, бірте-бірте арттырумен тексереді. Егер жылжымалы белгі баяу қозғалса, онда автомат дұрыс істейді. Егер ол сол қалпында тұрса, реттеуіш жұмыс істемейді және оны жӛндеу қажет.


Вакуумды автоматтың дұрыс жұмыс істеуін бос жүріс тәртібінде біліктің айналуы тұрақты жиілікті болғанда оларды тез қосумен тексереді. Егер сонымен қатар жылжымайтын белгі күрт ауытқыса, онда автомат дұрыс жұмыс істейді. Олай болмаған жағдайда ол жӛндеуді қажет етеді.

DrawObject142 DrawObject143 DrawObject144


2.4 Оталдыру жүйесін жӛндеу 55

2.15-сурет. Оталдыру білтелерінің электродтары арасындағы А саңылауын тексеру және реттеу:



1 — сымды сүңгі; 2 — арнайы кілт; 3 — оталдыру білтесі





Оталдыру білтесі әрбір ТО-2 кезінде тексеруге ұшырайды (2.15-сурет). Оталдыру білтесі арнайы білтелі кілтпен бұралады және


бұралып алынады, алдын ала ұяшығы мен бет жағы


қозғалтқыштың жану камерасын ластамас үшін қоқыстан тазартылады. Оталдыру білтесінің жылу конусы Э203.О типті құмшашқыш


аспабының кӛмегімен тазалайды, саңылау тазартылып, реттелгеннен кейін бітеулікке және үздіксіз жұмыс істеуіне тексеріледі. Егер білтеге резистор орнатылса, онда шамамен 5 кОм құрауы тиіс оның кедергісі тексеріледі.

DrawObject145 DrawObject146 DrawObject147 DrawObject148


Жоғары энергияға ие оталдырудың түйіспесіз электронды жүйесіне қызмет кӛрсету кезінде қозғалтқыш жұмыс істеп тұрғанда оталдыру жүйелерінің аспаптарын ұстауға және оталдыру білтесі сымдарының ұштары мен автомобиль массасы арасындағы ұшқынның жұмыс істеуін тексеруге болмайды. Бұл ауыр жарақат алуға, оталдыру жүйелері аспаптарының бұзылуына және жүйенің ӛзінің істен шығуына әкелуі мүмкін.


Оталдыру аппараттарының механикалық ақауларына оталдырудың классикалық жүйесінде үзілу механизмінің жастықшасы мен жұдырықшаларының, орталықтан тепкіш реттеуіш пластинасының, үзгіш түйіспелерінің, мойынтіректің металл керамикалық ішпектің, вакуумды реттеуіш пластинасының тіреу мойынтірегінің

тозуы және ерте оталдырудың вакуумды автоматының ашылуы жатады.

Оталдыру аппараттарының электрлік ақауларына конденсатордың, оталдыру катушкасы орамының, шығыс транзистордың, транзисторлы коммутатордың микросұлбасының немесе Холл датчигі микросұлбасының тесілуі, сондай-ақ ротордағы

кедергіні жоятын резистордың тесілуі немесе жанып кетуі жатады.


Холл датчикті оталдырудың түйіспесіз жүйесінің датчик-таратқыштарын жӛндеу тәртібін қарастырайық (ВАЗ автомобильдері).

Датчик-таратқыш келесі тәртіпте бӛлшектеледі. Ең алдымен, бұрандаларды бұрап алып, жоғары вольтты қақпақ, ротор және қорғаныш қалқаншасы алынады. Ерте оталдырудың вакуумды автоматының тартпасы Холл датчигі бекітілген жылжымалы


пластинадан бӛлініп алынады, бекітпе бұрандаларды бұрап, вакуумды реттеуіш алынады. Бекіту бұрандалары бұралып алынады және жылжымалымен бірге жылжымайтын пластина алынады. Жалғастырғыштан серіппе алынады, штифты алып




56

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

тастап, оны айырдан ажыратады. Қаңқадан ортадан тепкіш автоматты білікше алынады. Бӛлшектеп алғаннан кейін датчик-таратқыш немесе оталдырудың классикалық


жүйесі таратқышы қаңқасының және білікшесінің ақаулары анықталады. Жоғары вольтты қақпақтың ілмегі қаңқаның жартысында деформацияланады, айтарлықтай дерлік барлық қаңқаларда ұштары жағының шеті түсіп қалады. Тозған металл


керамикалық тӛлкелер жаңа тӛлкелерге ауыстырылады. Қаңқаға нығыздау алдында оларға 180... 190 °С температурады 2 сағат бойы машина майы сіңдіріледі. Қаңқа


ұштарының тозуын жӛндеу бӛлшегін орнатумен, кӛміртекті газ ортасына болаттау, хромдау немесе плазмалық балқыма қаптаумен жойылады.


Білікше ақаулары жиынтықта негізінен механикалық сипатқа ие. Оларды тегістеумен, орталықтан тепкіш автомат пластиналарын, жүкшелер мен серіппені ауыстырумен жояды.


Оталудың классикалық жүйесі үзгіштердің құлақтары хромдау геометриясын қалпына кетіргеннен кейін олардың бетін тегістеумен жояды.


Шарикті мойынтірек сақиналары сынғанда немесе қатты тозған кезде орталықтан тепкіш автоматының қозғалмайтын пластиналары қозғалатындармен бірге жӛнделеді. Бұл жағдайда шарикті мойынтірек жаңа мойынтірекпен ауыстырылады.

Таратқыштың жоғары вольтты қақпағы жанғанда немесе онда жарықшалар болғанда қақпақ ауыстырылады.


Тараптқыштарды және датчик-таратқыштарды бӛлшектеу сияқты емес кері тәртіпте жиналады. Жиналған таратқыштар стендттерде тексеріледі, одан кейін вакуумды және орталықтан тепкіш реттеуіштер бапталады (2.16 және 2.17-суреттер)


және таратқыш оталдырудығ эталонды катушкалары мен коммутатарларының жиынтығында үздіксіз ұшқын беруі тексеріледі.


Автомобильдер мен тракторлардың электржабдықтары топтамасында түйіспесіз реле-реттегіштер, ЭПХХ басқару блоктары және бұрылысты кӛрсеткіш үзгіштер, сондай-ақ сызба тақташадағы және қадалы жалғағышты пластмасс қаңқаларда орналасқан дискретті радиоэлементтер (немесе электрондық техника бұйымдары) негізінде орындалған басқа да қондырғылар кездеседі.



















2.16-сурет. Үзгіш-таратқыш тетік серіппесін тексеру


2.4


Оталдыру жүйесін жӛндеу


57










2.17-сурет. Таратқыш түйіспелері арасындағы саңылауды реттеу:



  1. — бұрағыш; 2 — таратқыш; 3, 4 — бұрандалар; А — түйіспелер арасындағы саңылау



Радиоэлементтер ретінде резисторлар,


конденсаторлар, диодтар, стабилитрондар, транзисторлар және микросұлбаларының мәліметі


алынады. Пайдалану кезінде мұндай конструкциялар электрмен жабдықтау жүйелерінің аномальды жұмыс істеу тәртібінде бортты желіде


кернеу артық болғанда жұмыс істемей қалады. Сонымен, клемма қышқылданғанда немесе тізбектің


үзілуі салдарынан АКБ сӛніп қалғанда электр


энергиясын күшті тұтынатындар істеп тұрған борттық желіде кернеу 150... 200 В дейін артқанда ӛтпелі


кезеңдер орын алады. Осыған байланысты осындай электронды блоктардың, реле-реттеуіштердің және


транзисторлы коммутаторлардың істемей қалуы негізінен стабилитрондардың, транзисторлардың


және диодтардың істен шығуынан туындайды. Сондықтан осы бӛлшектерді жӛндеген кезде электрондық блоктарды жасау


кезінде қолданылатын технологиялық амалдар қолданылады.


Жӛнделетін транзисторлы коммутаторларға металл қаңқада орналасқан дискретті элементтерде орындалған коммутаторлар жатады. Істемейтін элементтерді дәнекерлеу, кейінде лактаумен жаңа элементтерді орнату және дәнекерлеу жӛндеу жұмыстарының негізгілері болып табылады.

Жӛнделгеннен кейін электронды блоктар мен транзисторлы коммутаторлар


техникалық шарттарға сәйкес арнайы стендтерде сыналады. Электрондық жабдықтардың жұмыс үрдісін ӛлшеудің осциллографиялық әдістерін қолданумен


сыналады.


Бензинмен жұмыс істейтін қозғалтқыштарды басқарудың электронды жүйелері кӛбіне келесі жағдайларда жұмыс істемей қалады:


  • салқындатқыш сұйықтық, май немес бензин түскеннен ажыратылатын қосылыстар түйіспелерінің тотығуы;


  • сымдардың үзілуі немесе датчик және электрондық блок арасында қосылыстың болмауы;


  • зәкірдің жабысып қалуы, щеткалардың жабысып қалуы немесе электр бензин сорғы орамындағы үзілу;


  • электр магнитті форсунка орамындағы үзілулер немесе тесіліп қалулар;


  • датчиктер немесе реленің жұмыс істемеуі (детонация датчигі, ауа және салқындатқыш сұйықтық температурасының датчигі, отын сорғысын қосу релесі).




58

2

Жӛндеу технологиясы

тарау

Атап ӛтетіні, басқарудың электронды жүйелерінде диагностикалаудың кіріктірілген жүйесі кеңінен қолданылады. Ол электрондық блок жадысына сигналдарды кодтау түрінде жүйенің және оның компоненттерінің жұмыс параметрлерінің ауытқуларын енгізеді.


Сонымен бірге аспаптар қалқаншасында Check engine жазуы бар диагностикалық шам жанады немесе қозғалтқыштың суреті кӛрсетілген индикаторы


сигналы ӛшіп-жанып тұрады.


Басқарудың электрондық жүйелеріне ТҚ жүргізу кезінде жүйе элементтерімен жұмыс жасағанда пайдалану үрдісіндегідей аса мұқият болу қажет:


  • басқару жүйесінің кез келген тораптарын алар алдында сымды АКБ «-» шығысынан, содан кейін «+» шығысынан ажырату қажет;


  • егер АКБ-да сымдардың ұштары нашар тартылса, қозғалтқышты қосуға болмайды;


  • қосылып тұрған қозғалтқышта АКБ «+» клеммасын борттық желіден ажыратпау;


  • оталдыру тұйықталған кезде сым бұрамының ажыратқышын электрондық блоктан ажыратпау;


  • АКБ сыртқы кӛзден зарядтау кезінде оны автомобильдің борттық желісінен ажырату қажет;


  • тізбектегі кернеуді ішкі кедергісі кем дегенде 10 МОм цифрлық


вольтметрмен ӛлшеген жӛн;


  • электрондық блокта борттық жүйе қосылып тұрғанда автомобильде электр доғалы дәнекерлеу жүргізуге рұқсат етелмейді;


  • контроллердің электрстатикалық ажыратқышпен зақымдануын болдырмау үшін қадалы қосқыштарға тиісуге болмайды және электрондық блокты бӛлшектеуге болмайды;


  • температурасы 65 °С жоғары камерада автомобильді бояғанда және кейінде кептіргенде автомобильден контроллерді алған жӛн.


Оталдырудың микропроцессорлық жүйелерінің жұмыс істемеуінің негізгі түрлерінің және бензинмен жұмыс істейтін қозғалтқышты басқарудың электрондық жүйесіне арналған осы іспеттес деректердің себептері жұмыс істемеу кодтарымен анықталады, олар бақылау шамын диагностикалық қалыпқа қосумен немесе мотор-тестер және сканер кӛмегімен оқылады.









Жарық техникасын жӛндеу



Жарық техникасы, жарық түсіру және дыбыстық сигнализация жабдықтарын пайдалану кезінде келесі ақуалар туындайды:

DrawObject149 DrawObject150 DrawObject151


2.5 Жарық техникасын жӛндеу 59

  • жарық техникасы және жарық сигналды аспаптарды қосып-сӛндіргіштердің істемей қалуы;


  • қысқатұйықталулар салдарынан қоректендіру тізбектерінде сақтандырғыштардың жанып кетуі;


  • генераторық қондырғының жоғары реттеуіш кернеуінен жоғарылауынан қызу шамы талшығының жанып кетуі;


  • генераторық қондырғының тӛмен реттеуіш кернеуінен немесе тот басу және ылғал мен қоқыстық түсіуі нәтижесінде паторн мен шам түпшесі арасында кернеудің кӛп түсуінен шам талшықтарының әлсіз жануы;


  • оптикалық элементтің тот басуына немесе фараларды реттеудің бұзылуына не болмаса автомобильді асырып жүктеу және шинадағы қысымның ауытқуынан жолды дұрыс жарықтандырмау.


Жарық техникасы аспаптары клеммаларында немесе олардың минус сымдары мен автомобиль шанағы арасында түйіспенің жартылай немесе толық болмауы олардың жұмысын бұзады. Нашар плюс түйіспе болғанда шам жарығының күші тӛмендейді, ал нашар минус түйіспе болғанда кӛп функциялы аспаптардың кейбір секциялары ӛзідігінен қосылады: стоп-сигналдық орнына, мысалы, бұрылыс белгісі немес артқа жүру сигналы қосылуы мүмкін. Мұндай жағдай орын алғанда жарық техникалық аспаптарының жұмысын фонарьдің барлық секцияларын бір уақытта қосумен тексереді.


Жарық техникасы мен жарық сигнализациясы бұйымдарын пайдалану кезінде жарық кӛздерін дұрыс қолдану ӛте маңызды. Тиісті фонарьға сай келмейтін шамды орнату оның ақпараттылығын тӛмендетеді (мысалы, түсі жоқ шашыратқышты бұрылыс кӛрсеткішіндегі түссіз шам немесе габаритті панельдегі қызғылтсары шам сигналдың түсін бұзады, бұған тыйым салынған). Кез келген фонарьдағы қызғылтсары колбалы шам немесе қуаты аз шам аспап жарығының күшін тӛмендетеді. Қуаты жоғары шамдарды қолдану фонарьдың қызып кетуіне, оның пластмасс бӛлшектерінің және оқшаулауыштардың балқуына, басқаратын реле немесе ауыстырып-қосқыш түйіспелерінің жанып кетуіне, сызбалы тақша сымдарының жанып кетуіне және сымдардың тұйықталуына әкеледі. Жарық техникалық аспаптарда жанып кеткен шамдарды ауыстырғанда конструкциямен кӛзделген фонарьдің және штекерлік қосылыстардың тұмшалылығын қалпына келтіру керек.


ТО-2 жүргізген кезде кӛбіне пайдалану үрдісінде бұзылған фаралар қондырғысын реттеуге тура келеді (2.18-сурет). Фараларды дұрыс орнатпау қараңғы уақытта жол-кӛлік оқиғасын тудыруды жоғарылатады.


Фараларды орнатудағы ақаулар бекітпе элементтердің немесе реттеуіш бұрандалардың босауына немесе ӛздігінен бұралып кетуіне, аспа темірінің отырып қалуынан, автомобиль ауырлығы әсерінен жылжып кетуіне, жарық кӛзін ауыстыруға байланысты.


Фаралар тексеруге арналған аспаптармен немесе автомобильде орналасқан фараларға сәйкес арнайы белгіленген экран кӛмегімен тексеріледі.



60

2


тарау

Жӛндеу технологиясы















2.18-сурет. Фара жарығын реттеу:


1,2 — бақылау сызықтары; h — еденнен фараны қыздыру жібіне дейінгі биіктік; l — фарадан экранға дейінгі қашықтық; S — сәуленің ауытқуын сипаттайтын шама

DrawObject152


Тігінен қабырғадағы экранды белгі салу нормативпен анықталған. Фара жарғын реттеу алдында пайдалану нұсқаулығында кӛзделген шиналардағы ауаның қысымы белгіленеді және де толықтай отын құйылған және жүргізушінің отырғышына 75 кг салмақ түсірумен жарақталған автомобиль тегіс, кӛлденең алаңға экраннан 5 м қашықтыққа орналастырылады. Фара кезекпен біреуін жабумен реттеледі.






Бақылау сұрақтары



  1. Бастапқы және екінші кернеу осциллограммалары бойынша оталдыру жүйесін диагностикалау тәртібі қандай?

  2. Диагностикалайтын тестерді қолданусыз ЭСУД ақау кодтарын қалай оқуға болады?


  1. ЭСУД диагностикалау кезінде газ талдағышты қолдануды негіздеңіз.

  2. Генераторды жӛндеу реттілігін сипаттап беріңіз.

  3. Жӛндеуден кейін стартер қалай реттеледі?

  4. Аккумуляторлық батареяны зарядтаудың қандай тәсілдері бар?

  5. Оталдыру жүйесінің негізгі бӛлшектерінің жұмыс істемейін сипаттап

беріңіз.

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары








Жӛндеу жабдығын таңдау



Автомобильдер мен тракторлардың электржабдықтарын пайдалану кезінде қолданылатын стендтік және диагностикалық жабдықтар келесі талаптардың орындалуын қамтамасыз етуі тиіс:


  • кӛрсеткіштерді ӛлшеу кезінде бақылау жүргізу және диагностикалаудың берілген шарттарын ұстану;

  • кӛлік құралының күшті қондырғылары мен агрегаттарының тәртіптік кӛрсеткіштеріне сәйкес келетін жүктемелер мен сигналдарды ұқсату;


  • датчиктерді орнатуға арналған қосымша құралдардың, диагностикаланатын бӛлшек пен жүйенің жұмыс қабілетіне әсер етпейтін және қосқыш кабельдердің болуы және бұйымдардағы жұмыс және ӛтпелі үрдістер осциллограммасын бұрмалау;


  • бақылау және диагностикалауға қажетті уаақыт ішінде жүйенің жұмыс тәртібін ұстану;


  • бұйым мен жүйенің жұмысқа қабілетін ӛлшеу және кешенді бағалау нәтижелерін ӛлшеу және белгілеу құралының болуы;


  • кӛп рет пайдалану;

  • диагностикаланатын немесе бақыланатын объектіні кедергілердің әрекеттерінен қорғау;


  • құралдарды және жабдықтарды монтаждау, бақылау, диагностикалау және бӛлшектеу кезінде қауіпсіздікті қамту .

DrawObject153 DrawObject154 DrawObject155 DrawObject156


Электржабдығының бӛлшектерін жӛндеу бойынша жұмыс орны тораптарды, бӛлшектерді және тіпті тұтас бұйымды бӛлшектеуге, ӛлшеуге және сынауға мүмкіндік беретін аспаптармен және құрал-саймандармен жабдықталуы тиіс. Жұмыс орны басқа жұмыс орындарынан бӛлек, жарық жылытылған жайда орналасуы тиіс және онда сору, желдету жабдығы болуы тиіс, ӛйткені жӛндеу кезінде зиянды заттар бӛлініп шығуы мүмкін (мысалы, жұимыс істемейтін АКБ-ны жӛндеу кезінде күкірт қышқылының буы).



Жұмыс үстелінде слесарлық құрал-саймандардан басқа қысқа тұйықталудан қорғаумен тұрақты тоқ кӛзі, вольтметр, амперметр, омметр,



62

3

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

тарау

осциллограф немесе заманауи автосканер болуы тиіс. Сонымен бірге генераторлық қондырғыларды, стартерлерді және оталдыру жүйелерін тексеруге арналған стендтер болуы тиіс.


ТО-1 және ТО-2 жүргізген кезде мамандандырылған және әмбебап бақылау және сынау жабдықтарын пайдаланумен кӛлік құралдарынан бұйымдарды шешіп алуды талап ететін бақылау-диагностикалық, реттеуіш, бекіту, майлау және басқа жұмыстарды орындау керек болады. Мамандандырылған жабдықтарға Э107 және Э108К типті аккумуляторлық сынамалар, аккумуляяторшының Э412 типті топтамасы, оталдыру білтелерін тазалауға және тексеруге арналған Э203 типті аспаптар, генераторлық қондырғыларды, кернеу реттеуіштерді және электрстартерлерді тексеруге арналған Э214 және Э236 типті аспаптар; ПРАФ-8 және ПРАФ-9 типті фараларды реттеу аспаптары; оталдыру жүйесін тексеруге және реттеуге арналған СПЗ-16 типті стендті және басқаларды жатқызуға болады. Әмбебап жабдықтарға Э240, Э242 және 532-2М К типті бақылау-сынау стендтерін; әртүрлі модификациялы мотор-тестерлерді; отандық және шетелдік сканерлер мен мультиметрлерді жатқызуға баолады.







Аккумуляторларды тексеруге, жӛндеуге арналған құрылғы



Жасырын электродаралық қосқышты сыйымдылығы 190 А дейінгі қорғасынды стартерлі батареяларды және қақпағы ортақы моноблоктағы элементаралық қысқышты батареяны тексеру үшін және генераторлық қондырғыдағы кернеуді ӛлшеу үшін Э107 типті аккумуляторлық сынама қолданылады (3.1-сурет).


Э107 типті аккумуляторлық сынаманың техникалық сипаттамасы: тексерілетін батареяның атаулы кернеуі


— 12 В; жүктеме резисторының кедергісі — 0,1+0,015 Ом; ӛлшеу кезіндегі жұмыс тәртібі — қайталама-қысқа-





3.1-сурет. Аккумулятор сынамасы Э107 типті: 1- вольметр; 2- кронштейн; 3- қаптама; 4-жүктеме резистор; 5- түйісте табан; 6- түйіспе сомын; 7- тұтқа; 8- сүңгі


3.2


Аккумуляторларды жӛндеуге, тексеруге арналған құрылғы


63






уақытша (5 с — ӛлшеу, 15 с — кідіріс); габаритті ӛлшемі — 170 х 120 х 160 мм; салмағы 0,9 кг кӛп емес.


Э108 типті аккумулятор сынамасы автокӛлік ұйымдарында және техникалық қызмет кӛрсету стансаларында ашық элементаралық қосқышты атаулы сыйымдылығы 190 А • с қорғасынды стартер батареяларының техникалық жағдайын тексеруге арналған. Оны пайдалану шарты Э107 типті сынаманы пайдалану шарттарымен бірдей.


Э412 типті аккумуляторшы топтамасы сыйымдылығы 45-тен 190 А • с дейінгі, тығыздығы 1,19 - 1,31 г/см3 және атаулы кернеуі 12 В стартерлі аккумуляторлық батареяларға қызмет кӛрсетуге арналған. Бұл Э107 типті аккумуляторлық сынамадан, ПЭ-1 немес ПЭ-2 тығыздық ӛлшеуіштен, сыйымдылығы 2,5 л полиэтилен ыдыстан, екі сомын кілтінен және үш құрал: электролитті соруға арналған груша, деңгейді анықтауға арналған шыны түтікше және тығыздық ӛлшеуіштен тұратын тасымалды топтама. Топтаманың габаритті ӛлшемі — 320 х 210 х 300 мм; салмағы — 6,5 кг.

Аталмыш топтама келесі жұмыстарды орындау үшін пайдаланылады:


  • жүктеме түсірумен және жүктемесіз АКБ кернеуін ӛлшеу;

  • электролит тығыздығын ӛлшеу;

  • электролит деңгейін түзету;

  • сымдар ұштарын және АКБ шығыстарын алу;

  • автомобильде батареяны ұяшықтан алу және салу.

DrawObject157 DrawObject158 DrawObject159 DrawObject160


Бірқатар отандық және шетел фирмалары қосу-зарядтау диагностикалық аспаптардың бірқатар гаммасын шығарады, олар келесі жұмыстарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді:


  • АКБ зарядының автоматты циклы;

  • сақтау кезінде АКБ жұмыс қабілетін ұстану;

  • АКБ зарядының деңгейін бақылау;

  • генераторлық қондырғының, кернеу реттеуішінің және стартердің жұмыс қабілетін тексеру;


  • разрядталған АКБ кезінде қозғалтқышты қосу.


Кәсіби зарядтау қондырғысының мысалы ретінде келесі сипаттамалы ЗУ-1 модельді аспапты келтіруге болады:


  • сыйымдылығы 182 А • с бір уақытта 1 - 6 АКБ-ны зарядтау ;

  • электр қоректендіру — 220 В/1,5 кВт;

  • шығыс кернеу — 12 В;

  • заряд тоғы — 18 А;

  • габаритті ӛлшемдері — 480 х 320 х 230 мм;

  • салмағы — 30 кг.


Автомобиль қозғалтқышын разрядталған штатты АКБ кезінде жылдың суық уақытында іске қосуды қамтамасыз ететін зарядты және іске қосу



64

3

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

тарау

қондырғыларының комбинациясы кеңінен таралған: Сонымен, ПЗУ-М қосу-зарядтау қондырғысы келесі сипаттамаларға ие:

  • сыйымдылығы 190 А • с АКБ зарядтау;

  • электр қоректену — 220В/3,6 кВт;

  • шығыс кернеу — 12 және 24 В;

  • заряд тоғы — 20 А;

  • қосу тоғы — 400 А;

  • габаритті ӛлшемдер — 500 х 240 х 340 мм;

  • салмағы — 35 кг.







Электржабдығын сынауға арналған стендтер



Генераторлық қондырғылар, кернеу реттеуіштері және электрстартерлер кӛрсеткіштерін тексеру үшін Э214 және Э236 типті аспаптар қолданылады.


Э214 типті аспап 12 және 24 В атаулы кернеуге есептелген автомобильдердің электржабдықтарын тексеруге арналған, оның ішінде қуаты 800 Вт дейінгі генераторлар, кернеу реттеуіштері, қуаты 7 л. с. дейінгі стартерлер, оталдыру үзгіш-таратқыштары, оталдыру катушкалары және АКБ. Аталмыш аспап электржабдығын оқшаулау кедергісін бақылайды, сыйымдылықты, үзгіш тұйіспелерінің тұйықталу жағдайының бұрышын, айлану жиілігін, кернеуді және тоқ күшін ӛлшейді. Онда генераторлық қондырғыны тексеру кезінде оның жүктемесін ӛлшеу қарастырылған.


Электрлік сипатты ақауларды, мысалы үзілу немес зәкір орамының қысқа тұйықталуын Э236 типті аспап кӛмегімен анықтауға болады (3.2-сурет). Аспаптың жоғарғы жағында екі призма түрінде трансформатор ойығы бар,









3.2-сурет. Генераторлар зәкірлеріғ стартерлері мен роторларын тексеруге арналған апсап


1- тексеру түріндегі айыстырып-қосқыш; 2-сақтандырғыш; 3-бақылау шам; 4-микроамперметр; 5-магнит полюсы; 6-«желі» индикаторы; 7-микроамперметрдің сезімталдығын реттеу тұтқасы; 8- желіге қосу айыры; 9, 10- сүңгілер; 11-зәкірді аналдыруға арналған құрылғы


3.3 Электржабдықты сынауға арналған стендтер 65

DrawObject161 DrawObject162 DrawObject163

оған диагностикаланатын зәкірді қояды. Белгілі тәртіптерді ағытып-қосқыш кӛмегімен тексеру түрі белгіленеді: оқшаулауды бақылау, зәкір орамы секцияларының қысқа тұйықталуын анықтау немесе секциялар орамдарын дұрыс орау бағыттарын анықтау. Бақылау шамы және миллиамперметр зәкір ақауларын анықтау үшін индикаторлы және ӛлшемдік элемент ретінде қолданылады. Қосқыштар аспапты зәкірдің бақыланатын учаскелеріне қосуға арналған.


Э236 типті аспап келесіні анықтайды:


  • генераторлар мен стартерлердің орам және басқа оқшаулар бӛлшектерінің оқшаулауының электрлік беріктігі;


  • зәкір орамының қысқа тұйықталған секциялары;


  • орау бағытының дұрыстығы және секциялардағы бұрандалар саны;


  • зәкір орамының типі;


  • зәкір орамында үзіктің болуы.


Автомобильден алынған электржабдығын тексеру және бұйымдарын реттеу үшін Э242 типті стендтер қолданылуы мүмкін, аталмыш аспаппен жүтемелі қуаты 1 кВт кӛп және атаулы кернеуі 14 және 28 В генераторлық қондырғылар, кернеу реттеуіштері, қуаты 10 кВт дейінгі стартерлер, бұрылыс кӛрсеткіштері үзгішінің, коммутаорлық аппаратураның релесі, резисторлар мен АТЭ бұйымына кіретін жартылай ӛткізгішті аспаптар тексеріледі. Бұл стенд басқалар сияқты келесі бақылау сынамаларын жүзеге асыруға мүмкіндік береді:


  • генераторлық қондырғылардың бос айналу сипаттамасын және тоқ жылдамдықты сипаттамасын анықтау;


  • бос айналу тәртібінде айналу жиілігін және тоқ күшін, сондай-ақ тежелген стартердің максималды тоқ күшін ӛлшеу;


  • кернеу реттеуіштері, бұрылыс кӛрсеткіші және коммутаторлық аппаратура релесінің сипаттамасын анықтау және жұмыс қабілетін тексеру.


532-2М типті стенд (3.3-сурет) ТҚ және жӛндеу кезінде автомобильден


ағытып алынған бӛлшектерді тексеру үшін қолданылады. Ол қуаты 2 кВт дейін және атаулы кернеуі 14 және 28 В генераторлық қондырғылардың, кернеу реттеуішінің барлық элементтерінің және реттеуіштің ӛзінің, электржабдығын оқшаулау бұрылыс кӛрсеткішінің релесін, резисторлардың, бұйымға кіретін диодтардың және транзисторлардың техникалық жағдайына бақылау жасауға мүмкіндік береді. Стендтің техникалық сипаттамасы: типі — стационарлық, қоректену — кернеуі 380 В және жиілігі 50 Гц айнымалы тоқ кӛзінен; бақыланатын генераторларды жүктеудің максималды қуаты 1 кВт кӛп емес.


«СКИФ-1» стенді автомобильден шешіп алынған электржабдықты тексеруге және реттеуге арналған. Стендпен келесілерді орындауға болады: атаулы кернеуі 12 және 24 В, қуаты 3 кВт дейінгі бос жүріс тәртібінде және 1,2 кВт дейінгі жүктемемен тұрақты және айнымалы тоқ генераторларын сынау, генераторға




66

3

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

тарау







































3.3-сурет. Генераторлық қондығылардың және кернеу реттеуіштерінің жұмыс қабілетін тексеруге арналған 532-2М типті стенд:


1, 2 — амперметрлер; 3 — вольтметр; 4 — вольтметр ауыстырып-қосқыш; 5 — омметр нӛлін орнату тұтқасы; 6 — омметр-тахометр; 7 — омметр-тахометр ӛлшеулерінің шектерін ауыстырып-қосқыш; 8 — қысқыш панелі; 9 — генераторды қоздыру батырмасы; 10 — реле-реттеуішті бекіту алаңы; 11 — тахометр датчигі; 12 — генераторды бекітуге арналған қысқыш; 13 — керме қондырғысының тұтқасы; 14 — стенд электржетек айналымының жиілігін басқару тұтқасы; 15 — «Қосу» батырмасы; 16— «Стоп» батырмасы; 17 — стендті сӛндіру; 18 — «Желі» индикаторы; 19


— жүктемені ауыстырып-қосқыш; 20 — жүктеме реостат тұтқасы; 21 — қоректендіру реостат тұтқасы; 22 — кернеуді ауыстырып-қосқыш; 23 — реле-үзгішті қосуға арналған қосқыш; 24, 27 — тексеру тәртібін ауыстырып-қосқыш; 25, 26 — сигнализаторлар; 28 — сақтандырғыш; 29,30,32 — розеткалар; 31 — жетек; 33 — амперметр ӛлшемдерінің шектерін ауыстырып-қосқыш


3.3


Электржабдықты сынауға арналған стендтер


67






реттеуіш релесін тексеру және реттеу; бос айналу кезінде атаулы кернеуі 12 және 24 В, қуаты 9 кВт дейінгі стартерлерді сынау; коммутаторлық релені жұмыс қабілетіне тексеру; автомобильдің қосалқы механихмдерінің электрқозғалтқыштарын тексеру; жартылай ӛткізгішті аспаптардың дұрыс жұмыс жасауын тексеру; кедергіні ӛлшеу.

Тексерілетін генераторлар мен стартерлер кергіш бұрамалы шынжыр түріндегі керме кӛмегімен кареткаға бекітіледі. Қажет болуына қарай генератор шкиві каретка сомынына тимеуі үшін генератор астына керек-жарақтар топтамасынан призма салынады.

DrawObject164 DrawObject165 DrawObject166 DrawObject167


Стендер жұмысы автомобильден алынған автокӛлік құралдарының электрэабдықтарын бақылау және диагностикалау кезінде тоқ күшін, электр кернеуді және кедергіні ӛлшеуге негізделген. Генераторларды стендте тексеру әдісінің ерекшелігі – олар ӛздірінің техникалық сипаттамалары бойынша айналудың бекітілген жиіліктерінде тексеріледі. Егер генераторлардың техникалық жағдайын анықтайтын нормативтік кӛрсеткіштер стендте тексеру кезіндегі жиіліктен ерекшеленетін айналу жиілігі үшін келтірілсе, онда шығыс сипаттамалар бойынша генераторлардың техникалық жағдайын бағалау қосымша кӛрсеткіш – қоздыру орамындағы кернеуді ӛлшеу арқылы жүзеге асырылады.




«СКИФ-1» стендінің техникалық сипаттамасы: конструкция типі — үстелге қойылатын; стендтің қоректенуі — 380В/50 Гц; тұтынатын қуаты — 2,5 кВт; габаритті ӛлшемдері — 800 х 650 х 900 мм; салмағы 120 кг-нан кӛп емес.


Оталдыру білтелерін тазалау және тексеру үшін Э203 типті аспаптар топтамасы, оталдыру жүйесін тексеру және реттеу үшін СПЗ-8 және СПЗ-16 типті стендтер қолданылады.


Оталдыру білтелерін тазалау және тексеру үшін Э203 аспаптар топтамасы екі типті сынау қондырғыларынан тұрады: Э203.О — ауаны шығындау 50 л/мин болғанда 0,3... 0,6 МПа қысыммен оталдыру білтесінің жылу конустарын құмшашқыш пен тазалау үшін; Э203.П — 1,6 МПа дейінгі қысымда ұшқын шығу мен бітелудің үздіксіздігін тексеру үшін. Бұл қондырғылар үшін 1,5 МПа дейінгі қысымды қамтамасыз ететін, 100 л/мин дейінгі беріліспен ауа компрессоры қажет.


Техникалық сипаттама: стен типі — стационарлы; қоректену — кернеуі 220 В және жиілігі 50 Гц бір фазалы айнымалы тоқ желісінен; тұтынатын қуаты 15 Вт; Э203.О қондырғысының габаритті ӛлшемі 215 х 280 х 180 мм және салмағы 4,0 кг, Э203.П — сәйкесінше 245 х 125 х 355 мм және 7 кг.


Автомобильден ағытып алынған оталдырудың классикалық, түйіспесіз (электр магнитті датчикпен және Холл нәтижесі негізінде датчикпен) транзисторлық және тиристорлы жүйелердің техникалық жағдайын тексеру





68

3

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

тарау

және бақылау үшін әмбебап СПЗ-8 және СПЗ-16 типті стендтер қолданылады. Осы стендтерде оталдыру жүйелерін реттеуге, келесі негізгі кӛрсеткіштерді анықтауға болады:


  • ұшқынның пайда болу кезектілігі және үздіксіздігі, жоғары вольтты бӛлшектердің электрлік тӛзімділігі — инелі қосқыштарды реттелетін саңылаулары арқылы;


  • ұшқынның пайда болу асинхронизмі, айналу жиілігі және разрядталуына байланысты ерте оталдыру бұрыштары, үзгіш түйіспелерінің тұйықталу жағдайының бұрышы және коммутатордың шығыс транзисторының ашық жағдайының уақыты — стробоскопты қондырғы лимбасының кӛмегімен;


  • кернеу, тоқ күші, белсенді кедергі және айналу жиілігі.

СПЗ-16 стендінің техникалық сипаттамасы: типі — стационарлы;


қоректену — кернеуі 220 В және жиілігі 50 Гц бір фазалы айнымалы тоқ желісінен; тұтынылатын қуаты — 400 Вт; ерте оталдыру бұрыштарын ӛлшеу дәлдігі ±0,5° кездейсоқ және жүйелік ауытқуларды автоматты түрде алып тастағанда; 0... 6 000 мин-1 диапазонында айналу жиілігін реттеу; атмосфералық қысымнан разрядталуды реттеу— 53 кПа дейін; кернеуді, тоқ күшін, кедергіні және жиілікті ӛлшеу дәлдігі 4% тӛмен емес; стендтің габаритті ӛлшемдері — 590 х 414 х 550 мм; салмағы — 30 кг.









Мотор-тестерлер



Мотор-тестер ӛзінің атауын карбюраторлы қозғалтқыштардың классикалық түйіспелі оталдыру жүйесінің жағдайын тексеретін аспаптан алған. Бұл атау осы компьютерлік қондырғылардың мүмкіндіктерінің кӛп болуына қарамастан, заманауи диагностикалық кешендерге берілген. Қазір олар оталдыру жүйесінің техникалық жағдайын, электрмен жабдықтауды және іске қосуды, сондай-ақ автомобиль агрегаттарын басқарудың электрондық жүйелерін тексеру үшін қолданылады. Заманауи мотор-тестердің негізін электрондық осциллограф құрайды, оған АЦП арқылы датчиктер мен компьютер қосылған.


Типтік мотор-тестердің құрылымдық сұлбасы датчиктен тұрады, ол АЦП арқылы ЦУУ (тұрақты және жедел жадылы орталық процессор) орталықтан басқару қондырғысымен және ӛлшеуіш кӛп каналды қондырғымен (ИМУ) байланысқан (3.4-сурет). Ӛлшеу ақпараты АУП-дан (нормаланған сигналар түрінде) орталық процессермен ӛңделеді және жадымен жабдықталуы мүмкін

DrawObject168 DrawObject169 DrawObject170




3.4 Мотор-тестерлер 69

3.4-сурет. Мотор-тестердің құрылымдық сұлбасы: ӛлшенетін кӛрсеткіштер: n — қозғалтқыш білікшесінің айналу жиілігі; An — қозғалтқыш білікшесінің айналу жиілігінің ӛзгеруі; Тм, Тв — тиісінше май мен ауа температурасы; U — тұрақты кернеу; ипр, и2м — тиісінше оталу білтесіндегі және катушкадан келіп ӛтетін және екінші кернеу;


UlK — оталдыру бастапқы орамындағы кернеу; AU — генератордың шығыс кернеуінің пульсациясы; ВМТ — жоғарғы дәл нүктеге жету сәті;


0 — қозғалтқыштың иінді білікшесі бойынша


ерте оталдыру бұрышы; I — стартер немесе


генератор күші; т — оталдыру білтесінде ұшқын


разрядының жану ұзақтылығы; f — импульстар


жиілігі; АЦП — аналогты-цифрлық түрлендіргіш;


КУ — калибрлық қондырғы; ИМУ — ӛлшеуіш


кӛп арналы қондырғы;


ЦУУ — орталық басқарушы қондырғы;


ВУ — сыртқы басқарушы қондырғы; ИП — қоректендіру кӛзі; ИУ — индикаторлық қодырғы (цифрлық табло); Э — осциллограф дисплейі, экраны


осциллограф экранына немесе цифрлық индикаторлық қондырғыға түседі. ЦУУ калибрлы қондырғымен (КУ) және қашықтықтан басқару қондырғысымен (ВУ) байланысқан.


Мотор-тестерде айналу жиілігінің датчигі қолданылады, олардың бірі ВМТ датчигі (егер мұндай автомобильде болмаса), датчиктер — АКБ « + » клеммамен, генераторлық қондырғының « + » клеммасымен және оталдыру катушкасының «ВК» клема қосқыштары. Одан басқа, кабель-адаптер пайдаланылады, ол оталдыру таратқышының жоғары вольтті сымға немесе бірінші цилиндрдың оталдыру білтесіне қосылады, және сыйымдылықты датчикті кабель-адаптер, ол оталдыру катушкасының орталық сымына қосылады. Бұл кабель-адаптерлер осциллограммды синхрондау функциясын атқарады. Екі немесе тӛрт шығысты оталдыру катушкасы болған кезде сегіз сыйымдылықты датчикті кабель-адаптер қолданылады. Мотор-тестер жиынтығында тоқ күшін түйіспесіз ӛлшеуге арналған датчик, оттегі датчигіне қосылуға арналған кабель-адаптер және автомобильдің диагностикалық қосқышына арналған штекерлі қосқыш.


Орталықтан басқару қондырғысы және ИУ орталық процессормен бірге мотор-тестердің бағдарламалық модуліне кіреді, ол жедел жады мен дисководпен білестірілген қатты дискідегі жады блогымен байланысқан.


Ӛлшеулер нәтижелері және соған сәйкес осциллограмма дербес компьютердің мониторына немесе цифрлық дисплейге шығарылады. Әрбір мотор-тестер үшін ӛлшеулер деректерді кез келген форматтағы принтерде басып шығаруға болады (протокол, цифрлық басып шығару).



70



3



Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары





тарау





















DrawObject171 DrawObject172 DrawObject173 DrawObject174 Мотор-тестермен басқару тұрақты функциялардың арнайы пернетақтасымен немес дербес компьютердің пернетақтасымен жүзеге асырылады. Тұрақты функцияларға жүйенің жоғары кернеуін ажырату немесе «массаға» тұйықтау, жүйе кӛрсеткіштерінің ӛлшенген мәндерін жазу және оқу, ақпарат шығару, осциллографтау тәртібінен ӛлшеу бағдарламасына ауыстыру және т. б. жатады.



Отандық «Автомастер АМ1-М» мотор-тестердің техникалық сипаттамасын қарастырайық. Ол дербес компьютер базасында диагностикалық кешен болып табылып, мотор-тестер, басқарудың электрондық блоктарын сканерлеу, кӛп арналы осциллограф және датчик сигналдарын ұқсататын генератор функцияларын атқарады. Кешен қозғалтқышты тестілеудің заманауи әдістерін жүргізуді қамтамасыз етеді:


  • салыстырмалы компрессия;

  • қуат балансы;

  • цилиндрлік баланс;

  • форсункалар ӛнімділігінің кӛрсеткіші және басқалар.

Сырт жағынан кешен тасымалды тіреу секілді, оған дербес компьютер,


монитор, диагностика нәтижелерін басып шығаруға арналған принтер орнатылған. Ыңғайлы болу үшін аспапты тіреу бұралатын кронштейнмен жабдықталған, оның аяқ жағында нормалау модулі бекітілген. Модульге датчиктер және мотор-тестер жіктері жалғанады.


Аспап кешенді автоматтандырылған тестілеу және қозғалтқыштың барлық жүйелері бойынша жекелеген тестілер жүргізеді. Автоматты синхрондайтын цифрлық осциллоскоп кӛріністерді басқару бойынша кең мүмкіндіктерге ие:

  • стоп-кадр;

  • тігінен және кӛлденең масштабтау;

  • сигнал учаскесін толық зерттеу тәртібі (лупа);

  • кӛрсетілім тәртібін таңдау (кадр немесе растр);

  • кейін қарау үшін осциллограммды қатты дискіге сақтау мүмкіндігі.

Басқа да заманауи микропроцессорлы кешендер сияқты мотор-тестерде


отандық және шетелде ӛндірілген бензинді және дизельді автомобильдердің кӛрсеткіштерін реттеу бойынша деректердің анықтамалық базасы бар, онда озу оталдыру бұрышын орнату белгісінің орналасуы және бос жүрісте реттеу кӛрсетіледі. Бағдарламада базаны толқтыруға және түзетуге, қозғалтқыш маркасы мен типі бойынша автомобильді таңдауға, ағымдағы кӛрсеткіштермен салыстыру үшін анықтамалық ақпаратты экранға шығаруға, диагностика нәтижелерін принтерде шығаруға, оларды клиенттер базасында сақтауға және автомобиль «ақауларының тарихын» жүргізуге болады. Кешен бастапқы және екінші тізбектерден синхрондап жұмыс істей алады, бұл бастапқы тізбекке қосылуға мүмкіндік бермейтін кӛптеген заманауи автомобильдерге қосылуды

DrawObject175 DrawObject176 DrawObject177



3.4 Мотор-тестерлер 71

айтарлықтай жеңілдетеді. Ӛнімділікке тестілеу жүргізу кезінде форсунка тобына қосылу үшін аспап арнайы ауыстырғыштармен толықтырылған. DIS жүйелеріне қосылу үшін адаптер бір уақытта тӛрт екі шығысты катушкаларға қосылады. Аустырғыштар цилиндрдағы қысымды ӛлшеу үшін қолданылады (компрессия). Бағдарламалық қамтамасыз ету модульдік құрылымға ие, оны кейінде Интернет арқылы жаңартуға болады.

DrawObject178 DrawObject179 DrawObject180 DrawObject181



Оған модульдік үйлесім, әртүрлі конфигурацияларды кейін жарақтаумен жеткізу, мәзірдің ойдан құрылған жүйесі, толық нұсқаулармен толықтыру тән. Кешеннің негізгі құраушы бӛліктері мен модульдік блоктары:


  • мотор-тестер;

  • газ талдағыш;

  • осциллограф;

  • дизельді модуль;

  • қысым мен температураны ӛлшеуге арналған топтама ;

  • сканер.



Оталдыру білтесіндегі тесіктің максималды және минималды кернеуін анықтаудың арнайы тәртібі, ұшқын пайда болу тұрақтылығын тексеру. Кедергіні, тұрақты және айнымалы кернеуді, сигналдар тесіктілігін ӛлшеуге арналған мультиметр тәртібі. Сезімтал тізбекті тексеруге және жағдайды бағалау үшін λ-зонд сипаттамасын ӛлшеуге арналған жоғары Омды кіріс.


Қысым датчигі кӛмегімен қысу тактісі соңында қысымды ӛлшеу жолымен тексеріледі. Бұл тәртіпте цилиндрдағы қысымды ӛлшеу осциллограммасы шығарылады. Жоғары кіріс кедергілі әмбебап вольтметр тәртібі пайдаланылады. Базалық жинаққа кіретін λ -зонд осциллограф тәртібімен датчиктен сигнал түрін бақылауға болады.


Мотор-тестер әртүрлі ӛндірушілердің кӛп компонентті газ талдағыштарымен толықтырылуы мүмкін, олар RS-232 интерфейсті кешенге байланысты, бұл газ талдағышты, автоматты калибрлеуді, конденсаттың шығуын басқаруды және уылылық ӛлшемдер нәтижелерін кешенді принтеріне және мониторға шығаруды қамтамасыз етеді.


Осциллограф-генератор кез келген ӛндірушінің автомобильдерінің элекрондық жүйелерінің сигналдарын зерттеуге және ұқстауға мүмкіндік береді, тӛрт әмбебап арнасы және екі қосымша: бастапқы және екінші тізбегі бар. Жоғары тез әрекеттесу мен сезімталдық сигналдың нақты ӛзгеруін байқауға мүмкіндік береді. Сигналды зерттеу бойынша кең мүмкіндіктер: синхрондаудың әртүрлі түрлері; кейінде қараумен кадрларды есте сақтау; салыстыру және ұқсату үшін деректер базасында сигналдарды сақтау; зерттелетін сигналды эталонмен салыстыру; ӛлшеу белгілері кӛмегімен сигнал сипаттамасын зерттеу.




72

3

Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары

тарау

Стандартты пішінді сигналдарды (тікбұрышты, үшбұрышты, синус), сондай-ақ анағұрлым кеңінен таралған датчиктер сигналдарын (иінді және таратқыш білік, Холл, ауа шығысы, детонация, λ-зонд) генерациялауға болады. Одан басқа, жұмыс істеп тұрған автомобильден деректер базасына алдын ала жазылып алынған сигналдарды генерациялауға болады.

Дизельді модуль айналу жиілігін және бүріккіштің ерте бұрышын бақылайды, орам реттеуішінің, ерте автоматты жалғастырғышының жұмысын тексереді, осциллограмм бойынша отын сорғысының және форсунканың жағдайын диагностикалайды.


Қысым мен температураны өлшеуге арналған жинақтама қысым мен температураның электрондық датчиктерінен, автомобильдің отын жүйесіне қосу үшін ауыстырғыштар мен келтеқосқыштар жиынтығынан және цилиндрлардағы қысымды ӛлшеуге арналған жиынтықтан (компрессия) тұрады. Отын қысымын және бүрку уақытын ӛлшеу. Май мен салқындатқыш сұйықтығының температурасын ӛлшеу. Тікелей қозғалтқышта форсункалардың жағдайын анықтау үшін олардың ӛніміділігіне тест жүргізу. Газды тарату фазасын тексеру үшін графикалық тәртіпте компрессияны ӛлшеу. Компрессияның мүмкін себептерін анықтау үшін цилиндрдағы максималды қысымды және разрядталуды ӛлшеу.


Барлық отандық автомобильдерді басқарудың электрондық жүйелерін диагностикалау үшін сканер мен мотор-тестер кешеннің базалық комплектациясын құрайды.







Сканерлейтін тестерлер



Автосканер — портотивті диагностикалық аспап, ол арнайы диагностикалық қосқыш арқылы басқару блогының борттық компьютеріне қосылады (3.5-сурет). Сканер жүйені басқарудың электрондық блоктарынан деректерді алмастырады және жадығы және ішкі ресурстарға рұқсаты бар. Автосканер күшті агрегатпен басқарудың электрондық жүйелерін, тежеудің бұғаттауға қарсы жүйелерін, автомобильді аспамен, қауіпсіздік жастықшасымен басқару жүйесін және т.б. диагностикалайды. Ол нормаланған түрде шығыс сигналдарының басқару блоктарының кӛрсеткіштерін оқиды, нақты уақыт масштабында талданатын кӛрсеткіштердің ӛзгеруінің графиктерін дисплейге шығарады, сондай-ақ тестер жадысына 0,2 с интервалмен қозғалтқыш кӛрсеткіштерін жазады және оларды кейін цифрлық және графикалық түрде кӛрсетеді. Тестер басқару блогының жадысындағы ақаулар кодтарын, басқару жүйесінің толықтырылуы туралы ақпараттарды және автомобиль мен басқару блогы туралы сәйкестендірілген ақпаратты оқиды. Ол автомобильде атқарушы

DrawObject182 DrawObject183 DrawObject184




3.5 Сканерлейтін тестер 73

3.5-сурет. Дилерлік сканерлейтін тестер «Вольво».




қондырғыларды басқара алады: бос

айналу реттеуішпен, кондиционер релесі, Check engine диагностикалық


шаммен, радиаторды салқындату желдеткішінің релесімен, оталдыру

модулімен, электр бензинсорғы

релесімен және электрмагнитті форсункалармен. Стандартты RS-232


интерфейс арқылы дербес компьютермен тестер жұмысының бағдарламасы бар.

Шетел сканерлері дилерлік және


мультитаңбалы деп бӛлінеді, дилерлік тек бір ӛндірушінің автомобильдерімен жұмыс жасайды, ал мультитаңбалы әртүрлі маркалы автомобильдерге қызмет кӛрсететін және жӛндейтін дербес автомеханиктерге арналған. Біріншісі толықтырылуына және шығарылған жылына тәуелсіз аталмыш маркалы автомобильдердің барлық контроллерімен кепілді байланысымен және кең ақпаратымен ерекшеленеді. Екіншісі автомобильдердің кӛшпелі модельдерінде жүйелерді әрқашан тестілей алмайды, алайда бағасының тӛмен болуына және әмбебап болуына байланысты кеңінен таралған. Қазіргі уақытта жалпылау протоколын және диагностикалық қосқыш типін стандарттау жүзеге асырылуда, нұсқалардың бірі —OBD-II протоколы.


Отандық әмбебап сканер мысалы ретінде ДСТ-10 тестерді келтіруге болады, ол отынды бүркуі отандық (ВАЗ, ГАЗ, УАЗ) және импортты ӛндірісті электрондық басқару жүйелерімен жарақталған автомобильдердің іштен жанатын қозғалтқыштарын диагностикалауға арналған.

DrawObject185 DrawObject186 DrawObject187 DrawObject188


ДСТ-10 кӛмегімен тестілеу тәртібін таңдап алуға болады, олар:


  • жүйелік деректерді оқиды;


  • қателер кодтарын ӛңдейді;


  • қателер кодтарын алып тастайды;


  • автомобильдердің атқарушы механизмдерін басқарады;


  • тестер жадысына жағдайлардың айнымалы флагтарының мәндерін жазады және сақтайды;


  • мәтіндік, сондай-ақ графикалық тәртіптерде деректерді кӛрсетеді;


  • пароль орнатады;


  • DstLink және «Мотор-тестер» бағдарламасы кӛмегімен компьютерде файлдардағы деректерді экспорттайды.





74



3



Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары





тарау





















ДСТ-10 тестері автомобильде тұрған K-Line қосқышы (диагностикалық қосқыш) блокпен байланыс құралымен басқарудың электондық блогының (ЭБУ) деректерін және оның жұмысын бақылайды. Аспап микропроцессорлық блоктан, ол ЭБУ-мен ӛзара әрекеттеседі және оның жұмысын бақылайды; тестерді басқаруға мүмкіндік беретін пернетақтадан және дисплейден тұрады. Сұйық кристалды графикалық дисплейде диагностикалауға қажетті ақпарат кӛрсетіледі.


ДСТ-10 техникалық сипаттамасы: қоректену — автомобильдің бортты желісінен; габаритті ӛлшемдері — 205 х 100 х 37 мм; тұтынылатын қуаты 2,5 В-


  • кӛп емес; габаритті ӛлшемдері — 145 х 87 х 43 мм; салмағы — 0,35 кг; қолданылатын интерфейстер — K-Line, L-Line, RS-232; қызмет ету мерзімі кем дегенде 5 жыл. ДСТ-10 индикаторлық типті аспап болып табылады және тексеруді қажет етпейді.






Фараларды реттеуге арналған аспап



Фараларды тексеруге арналған «ИПФ-01» аспабы МЕМСТ Р 51709 — 2001 талаптарына сәйкес кӛлік құралдарының сыртқы жарық аспаптарының техникалық жағдайын тексеруге және реттеуге арналған. Аспап келесі ӛлшеулерді жүргізеді:

  • автомобильдер фараларының сәуле шоғырының бұрыштарын ӛлшеу;

  • сыртқы сәуле аспаптарының жарық күшін ӛлшеу;


  • бұрылыс кӛрсеткішін қосу сәтінен бастап бірінші жарқылдақ пайда болғанға дейінгі уақытты ӛлшеу;


  • бұрылыс кӛрсеткіштерінің жарқылшақтары жүрісінің жиілігін ӛлшеу;


  • бұрылыс кӛрсеткішінің жану ұзақтылығының уақыт уиклына қатынасын ӛлшеу.


Аспап ӛлшенетін сипаттамаларды дербес компьютерге берумен автомобильдің жағдайына кешенді техникалық байқау жүргізу кезінде диагностикалық желіге қосыла алады.


Конструктивті түрде аспапқа мыналар кіреді: ӛлшеуіш блок; тірек; аспаптың бейімделу жүйесінің оптикалық визирі; арба (3.6-сурет).


Өлшеуіш блок бағыттауыш тӛлкелер арқылы тірек бойымен орын ауыстырып тұрады. Тәрекке қатысты ӛлшеуіш блогын бейімдеу, сондай-ақ оны берілген биіктікке бекіту үшін сермерлі тоқтау механизмі жұмыс істейді. Ӛлшеуіш блогының құрамы: экран; сермелі экранды ауыстыру механизмі; лимб; негіздеме; шынысындағы Френель линзасы; кӛру терезесі бар қаңқа; басқару мен индексацияның электронды тақшасы; экранда орналасқан және қосымша баспа тақшада бекітілген фотоқабылдағыш; басқару панелі;

DrawObject189 DrawObject190 DrawObject191




3.6 Фараларды реттеуге арналған аспап 75


















3.6-сурет. Фараларды тексеруге арналған аспап:


  • — жалпы к ӛрінісі; б — аспаптың оптикалық камерасының сұлбасы; 1 — оптикалық камера; 2


— үшбұрышты призма; 3 — бұрылма ось; 4 — линза; 5 — фотоэлемент; 6 — миллиамперметр; 7


— экран


қоректенуді қосуға арналған қосқышты панель; сыртқы фотоқабылдағыш және техникалық бақылау желісі (ЛТК).


Экран қаңқаның бүйіргі қабырғасында орналасқан сермермен жарақталған механизм кӛмегімен тік бағытта орын ауыстырады. Экранның орналасуы ӛлшеуіш блоктың артқы қабырғасында орнатылған баптау шәкілі лимбасы мәніне сәйкес келеді.


Тірек тікбұрышты қималы қабырғасы жұқа құбырдан жасалады. Бүйір қабырғасында ӛлшеуіш сызғыш орнатылған, тіректің жоғарғы жағында ӛлшенетін объектіге қатысты аспапты бейімдеуге арналған визир орналасқан. Тірек арбаға бекітілген және тік осьпен бұруға болады. Тіректі бекіту үшін жоғарғы жақта сермер бар.


Аспап бейімі жүйесінің визирі осьтес орналасқан сыммен және визирлі саңылаулы жалғама құбыр түрінде орындалған және ол кӛлденең ось айналасында сермер арқылы бұрылумен, сондай-ақ тірек боойымен жоғары-тӛмен жылжып, керек жағдайға бекітумен визирлік сызық ролін атқарады. Визирдің визирлік сызығының күйі экрандағы кӛлденең сызықтармен сәйкес келуі үшін дәлдеу бұрандалары бар.


Жеңілдетілген типті арбаның үш доңғалағы және сыртқы фотоқабылдағышты сақтауға арналған қақпақты орын бар. Арбада тіректі монтаждауға және бекітуге арналған ұяшық орналасқан. Доңғалақпен ӛлшеуіш блогының негіздемесін кӛлденең орнату үшін биіктік бойымен реттеуге болады. Линза ретінде фокустық қашықтығы 290... 295 мм Френнель линзасы пайдаланылған. Шынысы ппластмассадан жасалған, тӛменгі жақта ӛлшеуіш




76



3



Құрал-саймандар және жӛндеу жабдықтары е











тарау






























блоктың негіздемесіне қарай линзаны бекітуге және реттеуге арналған кронштейндер орналасқан. Сыртқы фотоқабылдағыш тасымалды сәуле қабылдағыштан, сӛндіруге арналған ұяшығы бар ұстағыштан, жіптен және сорғы-қақпақтан тұрады.


Аспаптың әрекет ету қағыдасы мынадай. Жарық сәулесі тексерілетін фарадан Френель линзасы, сәуле сүзгісі арқылы ӛтіп, фотодиодқа түседі. Сәуле күшіне пропорционал фотодиодтың электр тоғы басқарылатын күшейткішпен күшейтіледі және басқарудың және индикацияның электрондық тақшасында орналасқан микропроцессорға түседі. Аналогты сигнал цифрлық түрде түрлендіріледі және осы деректер негізінде микропроцессор жарық күшін есептейді. Есептеу нәтижелері және басқа қызметтік хабарламалар екіжолды индикаторда кӛрсетіледі. Автомобильдің бұрылыс белгісінің жанып-ӛшу жиілігін ӛлшеу үшін сыртқы фотоқабылдағыш пайдаланылады, одан түсетін электрлік сигнал басқарылатын күшейткішпен күшейтіледі және басқарудың және индикацияның электрондық тақшасында орналасқан микропроцессорға түседі. Бұрылыс белгілерінің жанып-ӛшу жиілігі және басқа да жарқылдағыш сипаттамалар микропроцессормен есептеледі және екіжолды индикаторда кӛрсетіледі.

DrawObject192 DrawObject193 DrawObject194 DrawObject195


Аспап жұмысының негізгі тәртібі:

  • жақын қашықтыққа жарық түсіру фарасын реттеу;


  • алыс қашықтыққа жарық түсіру фарасын реттеу;

  • тұманға қарсы фараларды реттеу;

  • фараның оптикалық осі бағытында жақын қашықтыққа жарық түсіру фарасының жарық күшін ӛлшеу;


  • жарық кӛлеңке шекарасының сол жақ кӛлденең бӛлігінен 52' тӛмен бағытта жақын қашықтыққа жарық түсіру фарасының жарық күшін ӛлшеу;


  • алыс жарық фарасының жарық күшін ӛлшеу;

  • тұманға қарсы фара жарығының күшін ӛлшеу;

  • бұрылыс кӛрсеткіштері фонарьларының жарқылдау сипаттамасын ӛлшеу;


  • ӛлшеу мәндерін ЛТК-ға беру.





Бақылау сұрақтары



1. Аккумуляторларды жӛндеу, тексеру үшін қандай жабдық қолданылады?


  1. Автомобильден ағытып алынған электржабдықты сынауға арналған стендті атаңыз.

  2. Мотор-тестердің құрамы мен функциялары қандай?


  1. Диагностикалайтын сканерлеуші тестер мақсаты қандай?

Әдебиеттер тізімі


  1. В.К. Вахламов Автомобильдер. Конструкция негіздері / В. К. Вахламов.

— 2-ші басылым, стер. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2006. — 528 б.

  1. В.А. Набоких Автомобильдер мен тракторларды пайдалану және электржабдықтарды жӛндеу / В. А. Набоких. — М. : «Академия» баспа орталығы, 2004. — 240 б.


  1. Автомобильдерге техникалық қызмет кӛрсету және жӛндеу / [В. М. Власов, С. В. Жан- казиев, С. М. Круглой және басқалары] ; В. М. Власовтың редакциясымен — 3-ші басылым — М. : «Академия» баспа орталығы, 2006. — 420 б.


Мазмұны






Оқырманға

..................................................................................................................

3

1-тарау.

Автомобиль электржабдығы ....................................................................

5


1.1.

Автомобильдің электрлік жүйелері ..................................................

5


1.2.

Электрмен жабдықтау жүйесі ...........................................................

6


1.3.

Оталдыру жүйесі ............................................................................

12


1.4.

Іске қосу жүйесі ..............................................................................

20


1.5 Басқарудың электрондық жүйелері ..................................................

23


1.6.

Жарық техникасы ............................................................................

26


1.7.

Функционалдық және қосымша жабдық ......................................

29

2-тарау.

Жӛндеу технологиясы ............................................................................

32


2.1.

Электржабдықты диагностикалау .................................................

32


2.2.

Генераторлер мен стартерлерді жӛндеу ........................................

37


2.3.

Аккумулятор батареясын жӛндеу ..................................................

48


2.4.

Оталдыру жүйесін жӛндеу ............................................................

53


2.5.

Жарық техникасын жӛндеу ...........................................................

59

3-тарау. Құрал-сайман және жӛндеу жабдығы ......................................................

62


3.1.

Жӛндеу жабдығын таңдау .............................................................

62


3.2.

Аккумуляторларды жӛндеу, тексеруге арналған құрылғы .........

63


3.3.

Электржабдығын сынауға арналған стендтер ..............................

65


3.4.

Мотор-тестерлер ..............................................................................

69


3.5.

Сканерден ӛткізу тестерлері .........................................................

73


3.6.

Фараларды реттеуге арналған аспап


Әдебиеттер тізімі..............................................................................................

75


























Оқу басылымы



Доронкин Владимир Геннадьевич


Автомобиль электржабдықтарын жӛндеу


Оқу құралы


4-ші басылым, стереотипті


Редактор И. В. Могилевец

Компьютерлік терім: Г. Ю. Никитина

Түзетуші А. Ю. Гончарова


Баспа№ 104114368. 30.04.2013 жылы баспаға қол қойылған. Пішіні 70 х 100/16. Гарнитура «Школьная». Қағаз офсетті № 1. Баспа офсетті. Баспа парағының шарты 6,5. Тираж 2 000 дана. № тапсырыс


«Академия» баспа орталығы» ААҚ. www.academia-moscow.ru


129085, Мәскеу, Мир даңғылы, 101В, б. 1, а/я 48. Тел./факс: (495) 648-0507, 616-00-29.


Санитарлық-эпидемиологиялық қорытынды № РОСС RU. AE51. H 16474 05.04.2013.


Электрондық тасығыштарынан басылып шығарылған.


«Тверской полиграфический комбинат» ААҚ , 170024, Тверь қ., Ленин даңғ., 5. Телефон: (4822) 44-52-03, 44-50-34. Телефон/факс: (4822) 44-42-15. Homepage— www.tverpk.ru Электрондық пошта (E-mail) — sales@tverpk.ru

Материалды Word форматында жүктеп аласыз
Тарифке кіреді
0 ұстаз жүктеп алған
9 ақпан
2719
Бұл материалды қолданушы жариялаған. UstazTilegi материалдың мазмұны мен авторлық құқықтарына жауап бермейді. Авторлық құқық бұзылған жағдайда шағым қалдыра аласыз
"Ұстаз" платформасында тіркелген пәндік олимпиадалар
Аттестацияға жарамды екенін көру үшін "Ұстаз" платформасында "Жарыстар, олимпиадалар тізімінен "Ustaz tilegi" деп іздесеңіз шығады
Қазақстандағы ең үлкен материалдар базасынан іздеу
Сіз үшін 400 000 ұстаздардың еңбегі мен тәжірибесін біріктіріп, ең үлкен материалдар базасын жасадық. Төменде керек материалды іздеп, жүктеп алып сабағыңызға қолдана аласыз
Осы тақырыпта
көрнекілік керек па?
10 000 астам көрнекіліктерді жинап қойдық.
Көрнекілік бөліміне өтіп тақырыбын жазып жүктеп алыңыз!
Министірлікпен келісілген Аттестацияға жарамды курстар тізімі