Тәрбие – тұлға қалыптастырудың негізгі тірегі

Тәрбие – адамзат қоғамының ең маңызды әрі күрделі ұғымдарының бірі. Ол тек белгілі бір ережелерді үйрету немесе тәртіпке баулу ғана емес, адамның жан-жақты дамуына әсер ететін үздіксіз процесс. Тәрбие арқылы адам бойында адамгершілік қасиеттер қалыптасып, оның өмірлік ұстанымдары айқындалады. Сондықтан тәрбие әрбір қоғам үшін стратегиялық маңызы бар құндылық болып есептеледі.

Ең алдымен, тәрбие отбасынан басталады. Отбасы – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы, алғашқы мектебі. Бала дүниеге келген сәттен бастап ата-анасының қамқорлығында болады және олардың іс-әрекеті мен мінез-құлқын үлгі етеді. «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген халық даналығы осыны дәлелдейді. Егер отбасында өзара сыйластық, мейірімділік, адалдық сияқты қасиеттер үстем болса, бала да сол қасиеттерді бойына сіңіреді. Керісінше, отбасында жанжал, дөрекілік жиі орын алса, ол баланың психологиялық дамуына кері әсерін тигізеді.

Ата-ананың тәрбиедегі рөлі ерекше. Олар баланың тек материалдық қажеттіліктерін қамтамасыз етіп қана қоймай, оның рухани дамуына да көңіл бөлуі тиіс. Баламен ашық сөйлесу, оның пікірін тыңдау, қолдау көрсету – дұрыс тәрбиенің негізі. Қазіргі таңда кейбір ата-аналар уақыттың тығыздығына байланысты балаларымен аз уақыт өткізеді. Бұл жағдай баланың эмоционалдық дамуына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасты нығайту – тәрбие үдерісінің маңызды бөлігі.

Тәрбие беруде мектептің де орны бөлек. Мектеп – баланың екінші үйі. Мұнда ол тек білім алып қана қоймай, қоғамда өзін ұстауды, адамдармен қарым-қатынас жасауды үйренеді. Мұғалім – тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар тәрбиеші. Оның әрбір сөзі мен әрекеті оқушыға үлгі болады. Мұғалімнің әділдігі, сабырлылығы, кәсіби біліктілігі – оқушының тұлға болып қалыптасуына тікелей әсер етеді.

Мектептегі тәрбие жұмыстары түрлі бағытта жүзеге асырылады. Мысалы, патриоттық тәрбие арқылы оқушылардың елге деген сүйіспеншілігі артады. Эстетикалық тәрбие олардың өнерге, сұлулыққа деген қызығушылығын қалыптастырады. Ал еңбек тәрбиесі арқылы балалар еңбектің қадірін түсінеді, жауапкершілікке үйренеді. Осындай кешенді жұмыстардың нәтижесінде жан-жақты дамыған тұлға қалыптасады.

Қазіргі заманда тәрбие беру ісі жаңа талаптарға сай өзгеріп келеді. Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы балалардың дүниетанымына үлкен әсер етуде. Интернет, әлеуметтік желілер, түрлі медиа құралдар арқылы балалар әртүрлі ақпарат алады. Бұл ақпараттың барлығы бірдей пайдалы бола бермейді. Сондықтан ата-ана мен мұғалім баланың ақпараттық сауаттылығын қалыптастыруы қажет. Баланы дұрыс ақпаратты таңдай білуге, сыни ойлауға үйрету – бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.

Сонымен қатар, жаһандану үдерісі де тәрбиеге өз ықпалын тигізуде. Әртүрлі мәдениеттердің араласуы, шетелдік құндылықтардың енуі ұлттық тәрбиенің маңызын арттыра түседі. Ұлттық салт-дәстүрлерді, ана тілін, мәдени мұраны сақтау – тәрбиенің негізгі бағыттарының бірі болуы тиіс. Себебі ұлттық құндылықтар – тұлғаның рухани негізі.

Жасөспірімдердің тәрбиесінде достық ортаның да әсері зор. Құрдастарымен қарым-қатынас барысында бала өзін қоғам мүшесі ретінде сезінеді. Сондықтан ата-ана баланың қандай ортада жүретінін бақылап, дұрыс бағыт беруі қажет. Жақсы орта – жақсы тәрбие кепілі.

Тәрбие тек балаларға ғана емес, ересектерге де қажет. Адам өмір бойы үйреніп, өзін-өзі жетілдіріп отырады. Өзін-өзі тәрбиелеу – тұлғалық дамудың маңызды бөлігі. Әр адам өз мінез-құлқын саралап, кемшіліктерін түзетуге ұмтылуы тиіс.

Қорытындылай келе, тәрбие – қоғамның болашағын айқындайтын негізгі фактор. Жақсы тәрбие алған ұрпақ – елдің тірегі, жарқын болашақтың кепілі. Сондықтан тәрбие мәселесіне тек ата-ана мен мұғалім ғана емес, бүкіл қоғам болып көңіл бөлуіміз қажет. Тәрбиелі, саналы, білімді ұрпақ тәрбиелеу – баршамыздың ортақ міндетіміз.