“Алматы облысы білім басқармасының

Еңбекшіқазақ ауданы бойынша білім бөлімі”

мемлекеттік мекемесінің

“В.Терешкова атындағы орта мектеп”

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

“Тарих сабағында картаны қолдану тиімді жолдары”

АВТОРЛЫҚ БАҒДАРЛАМАСЫ

(негізгі орта білім беру деңгейінің және қосымша білім берудің 5-6 сыныптарға арналған авторлық оқу бағдарламасы)

Тарих пәні мұғалімі: Рустамбекова Жанаркуль Мырзагалиевна

2024-2025 оқу жылы

Мазмұны

Түсінік хат ..............................................................................................................

Оқушыларға сыни тұрғыда білім мен тәрбие берудің маңыздылығы ..............

Бағдарламаның мақсаты мен міндеттері ............................................................

Курс мазмұнын игеру нәтижесінде оқушылар білуі керек ...............................

Оқушылар түсіндіре білуі керек ..........................................................................

Оқушылар ажырата білуі керек ...........................................................................

Оқушылар қолдана білуі керек ............................................................................

Оқушылар картамен жұмыс жасай отыра тәрбие мен білім беру принциптері .............................................

Курсты оқытудан күтілетін нәтижелер ..............................................................

« Тарих сабағында картаның қолдану тиімді жолдары»» курсының базалық мазмұны ..

1. Кіріспе.Тарих сабағында картаның қолдану тиімді жолдары (1 сағат) ......................

2. қазіргі заманда картамен жұмыстың және оның проблемалары (1 сағат) ...................

3. Картамен жқмыстың ерекшелігі (2 сағат) ...............................................

4. (3 сағат) ................................................

5. Картмемен жұмыстың нәтижелері (4 сағат) ............................................

.....

Негізгі орта білім беру деңгейінің және қосымша білім берудің 5-11 сыныбына арналған «Тарих сабағында картаны қолдану тиімді жолдары » курсы бойынша ұзақ мерзімді жоспар ....................................................................................................

Картамен жұмыстың сипаттамасы. Экскурсиялық нысандар (бекеттер) ..............................................................................................................

№1. Тарих сабағында картаны тиімді қолдану жолдары

№2. Тарих сабағында картаны тиімді әдістері

№3. Сыни тұрғыда карта мен жұмыс жасау

№4. Оқушылардың картамен жұмыстың пайдасы

№5.Картамен жұмыстың маңыздылғы

Түсінік хат

Жалпы сипаты

Оқыту әдіс-тәсілдері — бұл мұғалімдер мен оқушылар арасында білім алмасу процесін тиімді ұйымдастыруға бағытталған амалдар мен тәсілдер. Заманауи оқыту әдіс-тәсілдерінде білім беру тек ақпарат беру емес, сонымен қатар оқушылардың сыни ойлауын, шығармашылығын, зерттеу дағдыларын дамытуға бағытталған.

Бағдарламаның мақсаты - Бағдарламаның мақсаты – тарих сабағында картаны тиімді пайдалану әдістерін үйрету арқылы оқушылардың тарихи түсінігін тереңдету, кеңістіктік ойлау қабілетін дамыту және оқу процесін көрнекі әрі түсінікті ету.

Негізгі міндеттері:

• Тарихи карталарды оқу және талдау дағдыларын қалыптастыру;

• Географиялық және тарихи оқиғалар арасындағы байланысты түсіндіру;

• Карта арқылы тарихи процестердің динамикасын көрсету;

• Оқушылардың сыни ойлауын және зерттеушілік қабілеттерін жетілдіру;

• Интерактивті карталар мен заманауи технологияларды қолдану арқылы сабақтың тиімділігін арттыру.

Бұл бағдарлама мұғалімдерге де, оқушыларға да пайдалы болып, тарихты оқытуды қызықты әрі көрнекі етуге көмектеседі.

Бағдарламаның өзектілігі

Қазіргі білім беру жүйесінде тарихты оқытудың тиімді әдістерін енгізу маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Тарихи карталарды қолдану – оқушылардың тарихи оқиғаларды, географиялық кеңістікті және уақыттық өзгерістерді жақсырақ түсінуіне ықпал ететін тиімді құрал.

Өзектілігін айқындайтын негізгі факторлар:

1. Тарихи білімнің кеңістіктік-компонентін түсіну: Карта арқылы оқушылар оқиғалардың нақты орналасқан жерін, олардың өзара байланысын және уақыт бойынша өзгерісін көрнекі түрде түсінеді.

2. Оқу процесінің визуалды түрде қабылдануын жақсарту: Картографиялық материалдар сабақтың қызықтылығын арттырып, оқушылардың есте сақтау қабілетін жақсартады.

3. Заманауи технологияларды енгізу: Интерактивті карталар мен цифрлық ресурстарды пайдалану – жаңа білім беру үрдісінің талабы.

4. Сыни ойлау мен талдау дағдыларын дамыту: Карта арқылы тарихи оқиғаларды талдау, салыстыру, себеп-салдарлық байланыстарды анықтау қабілетін жетілдіруге мүмкіндік береді.

5. Оқушылардың зерттеушілік қызығушылығын ояту: Карталарды қолдану арқылы тарихи құбылыстарды талдау, тарихи деректерді іздеу және зерттеу қызықты әрі нәтижелі болады.

Осы бағдарлама оқытушылардың картографиялық әдістерді тиімді қолдануына бағыт-бағдар беріп, тарих сабағын жаңа деңгейге көтеруге көмектеседі.

Бағдарламаның жаңалығы

Бұл бағдарлама тарих пәнінде картаны қолданудың дәстүрлі тәсілдерін жетілдіріп, жаңа әдістемелер мен технологияларды енгізуге бағытталған. Оның жаңашылдығы келесі аспектілерден көрінеді:

1.

2.

Интерактивті карталарды пайдалану

1. Цифрлық карталар мен онлайн платформаларды (Google Maps, HistoryMaps, GIS-технологиялар) қолдану.

2. Геоақпараттық жүйелерді (ГИС) сабақ барысында қолдану арқылы тарихи оқиғаларды кеңістіктік тұрғыда зерттеу.

Карталар арқылы хронологиялық және себеп-салдарлық байланыстарды түсіндіру

1. Тарихи оқиғаларды динамикалық карта анимациялары арқылы көрсету.

2. Оқушылардың уақыт пен кеңістікті қатар сезінуіне мүмкіндік беру.

Оқушылардың белсенді қатысуына бағытталған әдістер

1. Оқушыларға өз бетімен карта жасау немесе тарихи оқиғаларды картаға түсіру тапсырмаларын беру.

2. Тарихи зерттеу жобаларында картографиялық талдауды пайдалану.

Пәнаралық байланыстарды күшейту

1. Тарих пен география пәндерінің интеграциясын тереңдету.

2. Археология, экономика және саясаттану пәндерімен байланысты картографиялық зерттеулер жүргізу.

Ойын технологияларын қолдану

1. Квест-карталар, тарихи саяхаттар және интерактивті ойындар арқылы білім беру.

2. Геймификация элементтері арқылы оқушылардың қызығушылығын арттыру.

Осы әдістерді қолдану тарих сабағын дәстүрлі оқытудан заманауи, интерактивті және зерттеушілік бағыттағы оқытуға көшіруге көмектеседі.

Бағдарламадан күтілетін нәтиже

Бұл бағдарламаны іске асыру нәтижесінде тарих сабақтарында картаны қолданудың тиімділігі артып, оқушылардың білім деңгейі мен тарихи ойлау қабілеті жақсарады.

Негізгі күтілетін нәтижелер:

Оқушылардың тарихи оқиғаларды кеңістіктік тұрғыда түсінуі жақсарады

1. Тарихи карталарды оқу және талдау дағдылары дамиды.

2. Оқиғалардың географиялық орналасуын, себеп-салдарын жақсы түсінеді.

Сыни ойлау мен зерттеу қабілеті артады

1. Тарихи процестердің арасындағы байланысты анықтауға үйренеді.

2. Тарихи оқиғаларды карта арқылы талдап, логикалық қорытынды жасайды.

Картографиялық технологияларды меңгеруі жақсарады

1. Интерактивті карталармен (Google Maps, HistoryMaps, ГИС) жұмыс істей алады.

2. Тарихи карталарды пайдаланып, өз зерттеу жұмыстарын жүргізе алады.

Тарихты оқуға деген қызығушылық артады

1. Көрнекілік арқылы сабақтар қызықты әрі жеңіл түсінікті болады.

2. Ойын технологиялары мен жобалық жұмыстардың арқасында оқушылар белсенді қатысады.

Пәнаралық байланысты нығайту

1. География, саясаттану, археология пәндерімен интеграция жүзеге асады.

2. Оқушылар карталарды экономика, мәдениет және әскери тарихты зерттеуде қолдана алады

Оқу үлгерімі артады

1. Оқушылар тарихи деректерді жақсы есте сақтайды.

2. Тарихи фактілерді дәлелдермен көрсету және өз ойын негіздеу қабілеті күшейеді.

Осылайша, бағдарлама тарихи білім берудің сапасын арттырып, оқушыларды жаңа форматта оқытуға мүмкіндік береді.

Авторлық бағдарлама “Тарих сабағында картаны қолдану тиімді жолдары” (оқу бағдарламасы )бойынша жылдан бері жұмыс істеуде. Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы коммуналдық мемлекеттік мекемесінде , тарих сабақтарын өткізуде нәтижелер беріп жүр.

Бағдарлама республика мектептері мен мектептен тыс мекемелерде жергілікті жер табиғатына орай қолдану мүмкіндіктеріне ие.

Негізгі орта білім беру деңгейінің және қосымша білім берудің

5-11 сыныбына арналған

“Тарих сабағында картаны қолдану тиімді жолдары”

курсы бойынша ұзақ мерзімді жоспар

Кіріспе. (1 сағат)

Қазіргі заманғы білім беру жүйесінде оқушылардың тарихи санасын қалыптастыру мен дамытуда көрнекі құралдарды, әсіресе карталарды тиімді пайдалану маңызды рөл атқарады. Тарих пәні тек оқиғалар мен деректер жиынтығы ғана емес, сонымен қатар кеңістіктік және уақыттық тұрғыда талдауды қажет ететін ғылым. Осы тұрғыдан алғанда, карталарды сабақта қолдану оқушылардың тарихи құбылыстарды тереңірек түсінуіне, олардың себеп-салдарлық байланыстарын анықтауға және есте сақтау қабілеттерін жақсартуға көмектеседі.

Бұл бағдарлама тарих сабағында картаны пайдаланудың заманауи әдістерін жүйелі түрде қарастырып, оқыту процесін жетілдіруге бағытталған. Дәстүрлі қағаз карталармен қатар, интерактивті, цифрлық және анимациялық карталармен жұмыс істеу тәсілдері ұсынылады. Сонымен қатар, геоақпараттық жүйелер (ГИС), мультимедиалық ресурстар және тарихи карталарды жасаудың инновациялық әдістері де бағдарламаға енгізілген.

Бағдарламаның негізгі мақсаты – тарихи білім беруде картографиялық материалдарды тиімді пайдалану арқылы оқушылардың кеңістіктік ойлауын дамыту, тарихи фактілерді сараптау дағдыларын жетілдіру және оларды зерттеушілік қызметке баулу. Карталарды оқу процесіне енгізу арқылы тарих пәнінің мазмұнын тереңдетуге, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға және тарихи білімді практикалық тұрғыда қолдану мүмкіндіктерін кеңейтуге болады.Картографиялық әдістерді пайдалану арқылы оқушылардың тарихи танымын кеңейту, сыни ойлау қабілетін дамыту және тарихи материалды түсінуді жеңілдету. Сонымен қатар, бұл әдіс тарих пен география арасындағы байланысты нығайтып, оқушылардың зерттеу қабілетін арттыруға ықпал етед

Бұл бағдарлама тарих сабағында картаны қолданудың тиімді жолдарын ұсынуға бағытталған. Бағдарлама аясында дәстүрлі қағаз карталармен қатар, цифрлық және интерактивті карталар, сондай-ақ геоақпараттық жүйелер (ГИС) қолдану әдістері қарастырылады. Оқушылар тарихи деректерді карта арқылы талдап, оқиғалардың себеп-салдарын кеңістіктік тұрғыдан зерттеуге дағдыланады.

Осы бағдарламаның аясында тарихи карталарды сабақта қолданудың негізгі әдістері, тиімді тәсілдері мен жаңашыл педагогикалық технологиялар ұсынылады. Ол тарих мұғалімдеріне оқытудың сапасын жақсартуға көмектесіп, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттыруға бағытталған.

№1 .Тарих сабағында картаны тиімді қолдану жолдары

Тарихты оқыту барысында картаны пайдалану оқушылардың кеңістіктік ойлау қабілетін дамытып, тарихи оқиғалар мен географиялық кеңістік арасындағы байланысты түсінуге көмектеседі. Карта – тек көмекші құрал ғана емес, оқушылардың тарихи процестерді терең ұғынуына ықпал ететін маңызды әдістемелік ресурс.

1. Картаны қолданудың негізгі әдістері

Түсіндірме әдісі

1. Мұғалім картаны пайдалана отырып, тарихи оқиғалардың орнын, олардың даму бағытын және себеп-салдарын түсіндіреді.

2. Мысалы, Ұлы Жібек жолының бағыттарын көрсету немесе әскери жорықтардың картасын талдау.

Салыстырмалы әдіс

1. Түрлі кезеңдердегі карталарды салыстыра отырып, шекаралардың өзгеруін, саяси жағдайдың дамуын зерттеу.

2. Оқушыларға тарихи оқиғалардың динамикасын түсінуге көмектеседі (мысалы, Қазақ хандығының аумағының кеңеюі мен тарылуын салыстыру).

Проблемалық оқыту әдісі

1. Оқушыларға карта арқылы тарихи мәселе қойып, оны зерттеуге бағыт беру.

2. Мысалы, "Неліктен Батыс Еуропада өнеркәсіп төңкерісі тез дамыды?" деген сұрақты қарастырып, картадан маңызды өндірістік орталықтарды талдау.

Геймификация және интерактивті карталар

1. Ойын форматында тапсырмалар беру (мысалы, тарихи картаны құрастыру, жорық бағытын табу, хронологиялық карталар жасау).

2. Google Maps, HistoryMaps, TimeMaps сияқты цифрлық платформаларды қолдану.

Жобалық жұмыс әдісі

1. Оқушыларға тарихи карталарды талдап, өз бетімен тарихи зерттеу жүргізуге мүмкіндік беру.

2. Мысалы, "Қазақстан аумағындағы ежелгі қалалар" атты карта жасау жобасы.

2. Интерактивті карталарды қолдану

• Геоақпараттық жүйелер (ГИС) – тарихи және географиялық ақпараттарды талдауға мүмкіндік береді.

• 3D карталар – тарихи қалалардың немесе шайқас алаңдарының моделін жасау.

• Анимациялық карталар – тарихи оқиғалардың динамикасын көрсету үшін тиімді.

3. Картаны қолданудың артықшылықтары

✅ Тарихи оқиғаларды нақты және көрнекі түрде түсіндіреді.
✅ Уақыт пен кеңістікті қатар ұғынуға көмектеседі.
✅ Сыни ойлау мен зерттеу дағдыларын дамытады.
✅ Оқушылардың тарихи қызығушылығын арттырады.

Тарих сабағында картаны тиімді қолданудың әдістері

Тарихты оқыту барысында картаны пайдалану оқушылардың тарихи оқиғаларды кеңістіктік тұрғыдан түсінуіне, тарихи фактілерді талдауға және есте сақтау қабілетін дамытуға көмектеседі. Карта сабақта көрнекілік рөлін атқарып қана қоймай, оқушылардың белсенді оқу әрекеттерін ұйымдастыруға да мүмкіндік береді.

1. Картаны түсіндіру әдісі

Бұл әдіс мұғалімнің жетекшілігімен өтеді. Мұғалім картадағы негізгі тарихи оқиғаларды, аумақтық өзгерістерді немесе халықтардың қоныстануын түсіндіреді.
✅ Мысалы: Ұлы Жібек жолының бағытын картада көрсету, тарихи шайқастардың орындарын анықтау.

2. Проблемалық сұрақтар арқылы жұмыс

Оқушыларға картаны пайдаланып, белгілі бір тарихи мәселені шешу ұсынылады.
✅ Мысалы: "Неліктен XV ғасырда Қазақ хандығының құрылуы үшін Жетісу аймағы таңдалды?" деген сұраққа жауап беру үшін картадағы жер бедері мен экономикалық факторларды талдау.

3. Салыстырмалы әдіс

Тарихи карталарды әртүрлі кезеңдерде салыстыру арқылы саяси, экономикалық немесе әлеуметтік өзгерістерді анықтау.
✅ Мысалы: Қазақ хандығының аумағының кеңеюі мен тарылуын көрсететін карталарды салыстыру.

4. Ойын технологиялары және квест-карталар

Оқушылар карта арқылы тарихи оқиғаларды зерттеп, тапсырмаларды орындап, шешімдер қабылдайды.
✅ Мысалы: "Тарихи саяхат" ойыны – оқушылар белгілі бір уақыт кезеңіне сай картаны пайдаланып, тарихи тұлғаларға қатысты жерлерді табады.

5. Жобалық жұмыс әдісі

Оқушылар топпен немесе жеке түрде карталарға негізделген зерттеу жұмыстарын орындайды.
✅ Мысалы: "Қазақстанның тарихи қалалары" тақырыбында карта жасау.

6. Интерактивті карталарды пайдалану

Цифрлық технологиялар сабақта тарихи ақпаратты заманауи түрде жеткізуге көмектеседі.
✅ Мысалы: Google Maps, HistoryMaps, TimeMaps, ArcGIS сияқты онлайн карталармен жұмыс жасау.

7. Хронологиялық карталарды қолдану

Оқушыларға уақыт өте келе орын алған өзгерістерді картада белгілеу тапсырмасы беріледі.
✅ Мысалы: "Ежелгі өркениеттердің таралуы" картасын жасау.

Оқушылардың картамен жұмысының пайдасы

Карта – тарих пәнін оқытудағы ең маңызды құралдардың бірі. Ол оқушылардың кеңістіктік ойлау қабілетін дамытып, тарихи оқиғалардың орналасуын, қозғалысын және өзара байланысын түсінуге көмектеседі. Картамен жұмыс істеу оқушыларға тарихи фактілерді визуалды түрде көруге мүмкіндік беріп, олардың зерттеушілік қабілеттерін арттырады.

Картамен жұмыс істеудің негізгі артықшылықтары:

Кеңістіктік ойлау қабілетін дамыту
✅ Оқушылар тарихи оқиғалардың нақты қай жерде болғанын түсінеді.
✅ Географиялық факторлардың тарихи процестерге қалай әсер еткенін зерттейді.

Тарихи оқиғалардың себеп-салдарлық байланысын түсінуге көмектеседі
✅ Мемлекеттердің құрылуы, шекаралардың өзгеруі және көші-қон үдерістерін картадан көреді.
✅ Соғыстардың, жорықтардың және экономикалық өзгерістердің бағыттарын анықтайды.

Есте сақтау қабілетін жақсартады
✅ Визуалды материал ақпаратты оңай есте сақтауға көмектеседі.
✅ Оқушылар картамен жұмыс істей отырып, тарихи даталар мен оқиғаларды жақсырақ меңгереді.

Зерттеу және талдау дағдыларын қалыптастырады
✅ Оқушылар тарихи карталар арқылы мәліметтерді сараптайды және қорытынды жасайды.
✅ Географиялық өзгерістердің тарихи процестерге әсерін бағалайды.

Пәнаралық байланысты нығайтады
✅ География, саясаттану, экономика және мәдениеттану пәндерімен интеграцияланады.
✅ Карта арқылы оқушылар тарихи құбылыстарды ғылыми тұрғыда зерттеуге дағдыланады.

Оқушылардың шығармашылық және дербес жұмыс істеу дағдыларын дамытады
✅ Картаны талдау арқылы оқушылар өздерінің зерттеу жобаларын жасай алады.
✅ Интерактивті карталармен жұмыс істеп, тарихи мәліметтерді өңдейді.

Тарих сабағында картамен жұмыстың маңыздылығы

Карта – тарих сабағында қолданылатын ең маңызды көрнекілік құралдарының бірі. Ол оқушыларға тарихи оқиғаларды, мемлекеттердің аумақтық өзгерістерін, жорықтар мен соғыстардың бағыттарын кеңістіктік тұрғыдан түсінуге көмектеседі. Картамен жұмыс істеу тарихи процестердің себеп-салдарлық байланыстарын тереңірек ұғынуға, деректерді визуалды түрде есте сақтауға және аналитикалық ойлау қабілетін дамытуға ықпал етеді.

Картамен жұмыстың маңыздылығы:

Кеңістіктік ойлау қабілетін дамытады
✅ Тарихи оқиғалардың нақты қай жерде және қандай жағдайда өткенін түсінуге көмектеседі.
✅ Географиялық жағдайдың тарихи процестерге әсерін зерттеуге мүмкіндік береді (мысалы, өзендер мен таулардың халықтардың қоныстануына ықпалы).

Тарихи оқиғалардың себеп-салдарын түсінуге көмектеседі
✅ Мемлекеттердің құрылуы, ыдырауы, соғыстар мен дипломатиялық келісімдердің әсерін карта арқылы көруге болады.
✅ Жорықтардың, сауда жолдарының және миграциялық қозғалыстардың бағыттарын анықтайды.

Есте сақтау қабілетін жақсартады
✅ Визуалды түрде қабылданатын ақпарат тарихи фактілерді жылдам әрі ұзақ мерзімге есте сақтауға ықпал етеді.
✅ Карта арқылы тарихи даталар мен оқиғалар арасындағы байланыстарды оңай жаттауға болады.

Зерттеу және аналитикалық ойлау қабілеттерін дамытады
✅ Оқушылар тарихи карталарды талдап, деректерді сараптауға дағдыланады.
✅ Мемлекеттердің аумақтық өзгерістерін карта арқылы зерттеп, тарихи процестердің даму заңдылықтарын түсінеді.

Пәнаралық байланысты күшейтеді
✅ Тарих пен география арасындағы тығыз байланысты көрсетеді.
✅ Экономика, этнография және саясаттану пәндерімен интеграция жасауға мүмкіндік береді.

Оқушылардың белсенділігін арттырады
✅ Интерактивті карталар мен цифрлық технологияларды пайдалану сабақтың қызықты әрі тиімді өтуіне көмектеседі.
✅ Тарихи карталарды қолдану арқылы оқушылар өз бетінше зерттеу жүргізуге дағдыланады.

Қорытынды

Қорытынды: Тарих сабағында картаны тиімді пайдалану оқушылардың тарихи білімін тереңдетіп, олардың кеңістіктік және логикалық ойлау қабілетін дамытады. Бұл әдіс оқу процесін қызықты әрі мазмұнды етіп, оқушылардың зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді.Картаны тарих сабағында қолдану оқушыларға тарихи оқиғаларды тереңірек түсінуге, ақпаратты визуалды түрде қабылдауға және зерттеушілік дағдыларын дамытуға көмектеседі. Интерактивті әдістерді пайдалану сабақтың тиімділігін арттырып, оқушылардың пәнге деген қызығушылығын күшейтеді.Картамен жұмыс істеу – оқушылардың тарихи білімін тереңдететін, ойлау, талдау және зерттеу дағдыларын дамытатын тиімді әдіс. Ол оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырып, тарихи оқиғаларды жан-жақты түсінуге көмектеседі.Картамен жұмыс істеу тарих сабағын тек теориялық білім беру процесі емес, зерттеушілікке бағытталған, логикалық ойлауды дамытатын қызықты пәнге айналдырады. Оқушылар тарихи оқиғаларды уақыт пен кеңістік тұрғысынан тереңірек түсініп, тарихи фактілерді жан-жақты талдауға мүмкіндік алады.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

1. Аймағамбетов А. «Қазіргі заманғы білім беруде картографиялық әдістерді қолдану» – Алматы: Білім баспасы, 2020.

2. Бидайбеков Е. «Тарихты оқыту әдістемесі» – Астана: Назарбаев Университеті баспасы, 2019.

3. Ильин В.А. «Историческая картография: методы и технологии» – Москва: Просвещение, 2018.

4. Құдайбергенов Ш. «Географиялық карталарды тарих сабағында қолдану» – Алматы: Мектеп, 2017.

5. Назарбаев Н. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» – Егемен Қазақстан, 2017.

6. Сағатов С. «Интерактивті карталарды оқыту процесінде пайдалану» – Тарих және қоғам журналы, №4, 2021.

7. Смайылов Қ. «Қазақстан тарихын оқытуда картаның рөлі» – Оқулық, 2022.

8. Смирнов А.В. «Методы обучения истории с использованием карт» – Санкт-Петербург: Лань, 2016.

9. ҚР Білім және ғылым министрлігі. «Жалпы білім беретін мектептерге арналған тарих бағдарламасы» – Астана, 2023.

10. Онлайн ресурстар:

• www.historymaps.com – Тарихи карталар мен оқыту материалдары.

• www.qazaqstan.tarikh.kz – Қазақстан тарихына арналған цифрлық карталар.

• www.edu.gov.kz – Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің ресми сайты.

Бұл әдебиеттер тізімі тарих пәнінде картаны тиімді пайдалануға арналған ғылыми, әдістемелік және практикалық көздерді қамтиды. Қажет болса, қосымша ресурстар ұсынуға дайынмын!