"Тарту электрқозғалтқыштары" реферат

Тарту электрқозғалқыштары

Тарту электр қозғалтқыштар айналмалы моменттерді дӛңгелектер
жҧбы жіберу ҥшін арналған. Элетрлі жібергіші бар тепловоздарда дӛңгелек
жҧбының жеке ӛткізгіші болады, яғни әр дӛңгелектер жҧбы айналымға
бӛлек тартқыш электр қозғалтқыштармен жҥргізіледі. Тарту электр
қозғалтқыштан жеке жетектегі дӛңгелектер жҧбына тҥсетін айналу
моменті екі цилиндр тегершіктен: қозғалтқыш білігіндегі жетекші және
дӛңгелек жҧбы ӛсінде орналасқан жетектегі тегершіктен тҧратын бір
сатылы тартқыш редуктор арқылы беріледі. Тепловоздарда тартқыш
электрқозғалтқышын орналастыру ҥшін габариттердің шектеулі
болғанынан бір жақты, тепловоз ӛсіне қатысты симметриялы емес тура
тісті беріліс қойылады.
Тарту электр қозғалтқыштар негізінен тірек- ӛстік аспалы болып келеді,
ал жолаушы тепловоздарындағы электр қозғалтқыш тіректі-жақтаулы
аспалы. Осындай тарту электрқозғалтқыштарының негізгі типтері
тӛмендегі 10.б- кестесінде берілген. Барлық дерлік тепловоздардаэлектр
235

10.6- кесте

қозғалтқыштар (арбашаларға) топтап беретін, тәуелсіз ҥрмелі желдеткішті,
ал қыздырылған ауа сыртқы ортаға бос шығарылады.
Желдеткіш сыртқы ауаны қарапайым торлы сҥзгілерден немесе тордан
алады. Ауа шығыны оның ағынын реттеу арқылы жҥргізіледі. Мҧндай
жҥйенің кемшілігі сыртқы ауаның температурасының және тазалығының
әртҥрлі болуы. Бірақ осындай жҥйе кӛп жылғы пайдаланудың арқасында
тәжрибе жиналған.
Тӛмендегі 10.2- суретт маркасы ЭД118А тарту электр
қозғалтқышының жалпы кӛрінісі берілген. Оның магнитті жҥйесі
катушкалы полюсті қаңқадан тҧрады.
236
237
Қаңқа (10.2- сурет) тӛменгі кӛміртекті болаттан жасалынады. Оның
қима ауданы дҧрыс емес сегізбҧрышты. Қаңқа (остов) электр
қозғалтқышының механикалық қҧрылымының негізі болады және магнитті
ӛзек темірінің ролін атқарады. Электр қозғалтқыш аспасы арбаша
рамасына арасына аспа траверсасы орнатылатын 29 тіректерге жалғасқан.
Шағын 24- тіректер электр қозғалтқышты және траверса серіппелерінің
жолға қҧлауынан сақтайды. Қаңқаның басқа жағына моторлы-ӛсті
мойынтіректтер жалғасатын табаншалар орнатылған. Қаңқаның жоғарғы
жағындағы коллектор жағында орнатылған желдету қуысы брезент жең
арқылы желдету каналына жалғасқан.
Салқындату ауасы 8- шығару қуысы арқылы шығарылады. Қаңқадағы
коллекторлар мен щеткаларды бақылауға арналған ҥш люк бар (жоғарғы,
тӛменгі және қапталды). Олар қақпақпен жабылған. Қаңқа ішінен кабелдер,
ылғалдан сақтайтын резиналы саптамалары бар тӛрт қуыстан
шығарылатын . Кабелдер шығарылатын 25- қҧрылым қаңқаға 26- қысқыш
арқылы бекітіледі.
Негізгі полюстер машинада негізгі магнит ағынын жасайды. Олар 15-
теміп ӛзектен және 16- катушкадан тҧрады. Темір ӛзектер қҧйынды
ағындарды тӛмендету ҥшін тӛменгікӛміртекті болаттан дайындалатын
штампталған беттерден тҧрады. Олар 28- тойтармалар арқылы бекітілген.
Негізгі полюстердің катушкалары тікбҧрышты мыстан екі полюсту шайба
тәрізді етіп оралған. Катушка орамдары бір бірінен асбесту
электризоляциялы қағаздармен ажыратылған. Негізгі полюстер
катушкалары бір бірімен мыстан жасалған таспадан тҧратын тҧмшаланған
шиналармен жалғасқан.
10.2- сурет. Маркасы ЭД118А
тарту электр қозғалтқышы
1 - желдету қуысы; 2 - теңестіру қосылыстар; 3 - қосымша полюс катушкасы; 4 -
қосымша полюс темір ӛзегі; 5 - қаңқа; 6 - якор темір ӛзегі; 7 - якор орамы; 8 -
шығару қуысы; 9 - ағы қуысы; 10 - лабиринтті сақины; 11 - білік; 12, 19 - якорлы
мойынтіректер; 13 - шынытекстолитті сына; 14 - моторлы-ӛсті мойынтірек
қақпағы; 15 - негізгі полюс темір ӛзегі; 16 - негізгі полюс катушкасы; 17 - моторлыӛсті мойынтірек саптамасы; 18 - майлау қҧбыры; 20 - мойынтірек қалқаншасы; 21
- коллектор; 22 - щеткалар ҧстау корпусы; 23 - кронштейн; 24, 29 - тіреуіш және
сақтандыратын қҧйылу; 25 - шығаратын сым; 26 - қысқыштар; 27 - майлау білтесі;
28 - тойтарма.
238
Қосымша полюстер қалыпты коммутация қҧрайды. 4- қосымша
полюсінің темір ӛзегі темір беттен жасалынады. 3- қосымша полюстің
катушкасы қабырғаға оралған таспалы мыстан жасалынады. Катушка
орамдарының арасында Оқшаулағыш тӛсемдері бар. Ортадағы
орамдардың сыртқы беттері (шеткі ҥш-тӛрт орамдардан басқасы)
тҧмшаланбаған. Орамдар корпустан қосымша полюстерді тҧмшалау ҥшін
асбесті электризоляциялы қағаздан жасалған қолданылады. Қосымша
полюстер катушкалары иілмелі сымдармен жалғасқан.
Тарту электқозғаушысының якорі тӛмендегі бӛліктерден тҧрады: 11-
біліктен, 6- темір ӛзектен, 21- коллектор шайбасы және 7- қаптамасы. Якор
19 және 12- роликті мойынтіректерден тҧрады. Олар 20- мойынтірек
қалқаншаларына қондырылған.
Якор білігі қосындыланған болаттан дайындалады. Якор темір ӛзегі
электротехникалық болат беттерден тҧмшаланып (лак жағылып)
жиналады.
Темір ӛзек міндетті тҥрде шихталынады, себебі айналмалы магнитті
ӛріс қҧйынды токтарды индукциялайды. Темір ӛзектің әрбір беті 54-
қуыстан және 32 желдету қуыстарынан тҧрады. Темір ӛзек қапталына
жалғасқан екі сығымдау шайбаларымен ҧстатылады. Якор орамы ілмелі
және 2 теңестіру қосылысты.
10.3- сурет. ЭД118А электр қозғалтқышының якорінің орамасы:
а - сҧлбасы: 1-216 - коллекторлы пластиналар; 1, 14 - темір ӛзек қуысы; У -
теңестіру қосылысы; б - қуыс қимасы: 1 - сына; 2 - сына тӛсемі және ойық тҥбіне
арналған тӛсем; 3 - мыс; 4 - катушкалар арасындағы тӛсем; 5 - корпустан
изоляциялау
239
10.3- а суретінде ЭД118А тарту электр қозғалтқышының якорының
орамы берілген. Орама катушкасы (10.3- б-сурет) қуыс ені бойынша
орналастырылған тӛрт секциядан тҧрады. Олардың әрқайсысы қуыс
биіктігі бойынша орналастырылған ҥш ӛткізгіштен қҧрастырылған.
Қуыстағы тҧмшаланған катушка шынытекстолитті сынамен ҧсталынады.
Қуыс табанына және сына астына шынытекстолитті тӛсемдер салынады.
Ораманың секцияларының арасына тҧмшалау тӛсемшелері орнатылады.
Якор орамасы шыны бандаждармен ҧстатылады.
Тарту электр қозғалтқышының коллекторы саптамадан, қысу
конусынан, коллектор пластиналарынан (ламелдер), екі тұмшаланған
манжеттерден тҧмшаланған цилиндрден және тарту болттарынан
тҧрады. Коллектор пластиналары мыстан штампталынып жасалынады, ал
сырты кадмий мен кҥміспен легирленген. Тӛменгі жағы коллекторды
мықты бекіту ҥшін айыр болып жасалған. Коллекторлы пластиналар бір
бірінен коллекторлы миканитпен тҧмшаланған, ал конустан миканитті
цилиндрмен және манжетамен тҧмшаланған.
20- мойынтірек қалқанына (10.2-сурет) коллектор жағынан роликтітіректі мойынтірек қондырылған. Ол радиалды және ӛстік жҥктемелерді
10.4- сурет. ЭД118А тартқыш электр қозғалтқышының щеткалы
аппараты:
а - щеткаҧстағыш; б - щетка; 1 - щеткаҧстағыш корпусы; 2 - болат серіппе; 3 -
щеткаҧстағыш саусағы; 4 - изолятор; 5 - саптама; 6 - ҧштық; 7 - шунт; 8 - щетка;
9 - амортизатор
240
қабылдайды. Сыртынан мойынтірек қақпақпен жабылған, ал қақпақ
астына якорға май тҥспеуі ҥшін лабиринтті тығыздама салынған.
Мойынтіректі қалқан қаңқаға серіппелі шайбалармен бекітілген.
Мойынтіректен электрқоғаушыға май кетпеу ҥшін лабиринтті тӛсемше
орнатылады. Сонымен бірге ішкі жағынан 9- дренажды қуыс орнатылған.
Мойынтірек сыртынан қақпақпен жабылға, оның мойынтіректен май ақпау
ҥшін астына 10- лабиринтті сақинина салынған. 23- кронштейнге 22- тӛрт
шеткаҧстағыштар бекітілген.
Электқозғалтқыш щеткаҧстағыштары (10.4- сурет) негізгі полюстерге
қарсы орнатылған. Щеткаҧстағыштар латуннан жасалған корпустан
тҧрады және қаңқаның қаптал қабырғасына бекітілген кронштейнге
жалғасады. Корпусқа бекітілген екі саусақшалар арқылы щеткаҧстағыш
кронштейнге бекітіледі.Саусақшалар сыртындағы тҧмшалау қабатына
пресс-материалдан жасалған изоляторлар кигізілген. Шеткаҧстағыш
корпусында щеткаларға арналған екі ҧя бар. Бірінші ҧяға кесілген бір, ал
10.5- сурет. ЭД118А тарту электрқозғалтқышының моторлы-ӛсті
мойынтірегі:
1, 2 - ӛстер; 3 - фиксатор; 4 - қалтқы; 5 - саптама; 6 - қақпақ; 7 - тығын; 8 -
моторлы-ӛсті мойынтірегінің қақпағы; 9 - серіппе; 10 - иінтірек; 11 -
пластиналы серіппе; 12 - корпус; 13 - тҧтқа; 14 - қорап; 15 - пакет; 16 - болт; 17
- моторлы-ӛсті мойынтірегінің ҧялары; 18 -ішпек
241
екіншісіне екі щетка салынады. Әр бір кесілген щеткада резиналы
амортизатор бар, соның арқасында шеткаҧстағышты шағын соққылардан
сақтайды және щеткалар коллектордан ажырамайды. Щеткалар
коллекторға болат серіппелер арқылы қысылады. Серіппенің бір шеті
резиналы амортизаторға тіреледі, ал екінші шеті саптама қуысына кіреді.
Сығымдау кҥшін реттеу ӛс бойындағы саптаманы бҧрау және бекітумен
жҥргізіледі.
Моторлы-ӛсті мойынтірегі екі ішпектен тҧрады. Ішпектер бронзадан
дайындалады. Мойынтірек қақпағы майлау сиымдылығы болад, май
мойынтірекке екі киіз пакеттер кӛмегімен беріледі. Пакеттер тұтқалар
арқылы қорапқа бекітілген. Қорап корпус ішінде тӛрт пластиналы
серіппелерге тіреліп жылжиды.
Польстерлі пакетті қорап серіппе арқылы мойынтірек мойынына
жабысады. Серіппелі рычаг ӛстермен корпусқа бекітіледі. Ол моторлыӛсті мойынтірек қақпағының тӛменгі жағындағы ваннаға орнатылған.
Ванна астында тҧндырғыға конденсат ағызылады және тығын арқылы
сыртқа шығарылады. Тығындағы майлану мӛлшері қалтқы деңгейі арқылы
анықталынады.
10.6 сур. Кожух зубчатой передачи
1 - кожухтың жоғарғы бӛлігі; 2 - қапсырма; 3 - қаттылық қабырғалары; 4, 9, 11 -
бонктер; 5 - уатқыш жартылай сақина; 6 - тӛсемдер; 7 - болттар; 8 - тығыздағыш
қаптама; 10 - тығыздама; 12 - кожухтың тӛменгі бӛлігі; 13 - май қҧйылатын ауз
242
Тартқыш электр қозғалтқышынан айналдыру моменті дӛңгелектер
жҧбының ӛсіне жетекші шестерня арқылы беріледі. Шестерня якор білігіне
бекітілген, ал жетектегі тісті дӛңгелек дӛңгелек жҧбының ӛсіне бекітілген.
Тісті беріліс қаптамамен жабылған (10.б). Қаптама бір бірімен болттар
арқылы жалғасқан екі бӛліктен тҧрады.
10.3. Тҧрақты токты тарту генераторлары
Тұрақты токты тартқыш генераторлар тепловоз тартқышы
режимінде дизельді әске қосу және ЭДС алу ҥшін арналған. Дизельді іске
қосу кезінде тарту генераторы ретімен қозатын электроқозғалтқыш
тәртібінде жҧмы істейді. 10.7 кестеде тепловоздарда қолданылатын
тҧрақты ток генераторларының негізгі тҥрлері келтірілген.
Тарту генераторларының суыту жҥйесінің ерекшеліктері мен алуан
тҥрлілігі генераторлардың ҥлкен қуатына және тепловоз кузовында
орналасуына байланысты, бҧл жылуды алып кетуді нашарлатады.
Генераторларды суыту жҥйесіне келесі қосмша талаптар қойылады:
генераторға кіретін ау температурасы максималды ішкі температураға
жақын болу керк; жҥйе қҧрылымы соратын қҧрылғыға желдеткішпен
тасталатын ауаның тҥсуін болдырмау қажет; кірме саңылаулары мен ауа
ҥрлегіштердің қҧрылысы ӛздігінен желдетілетін генераторлардың
салқындауына кедергі келтірмеу қажет; генераторға желдетілетін ауамен
тепловоздың машина бӛлмесіндегі ауадан тамшылы сҧйықтықтар (май,
дизель отыны) тҥспеу қажет.
10.7 кесте

243
10.7. ГП311Б тарту генераторы:
1 - щеткаҧстағыш; 2 - бҧралмалы траверса; 3 - теңгеретін қосылыстар; 4 - іске
қосатын орам; 5 - тәуелсіз қозатын орам; 6 - тҧғыр; 7 - бас полюс ӛзекшесі; 8 -
қосымша полюс ӛзекшесі; 9 - якорь ӛзекшесі; 10 - қосымша полюс катушкасы; 11 -
якорь орамы; 12 - ауа ӛткізгіш келте қҧбыр; 13 - якорь корпусы; 14 - қалқаншалар;
15 - қалқанды тҧғырмен бекітетін штифт; 16 - білік; 17 - мойынтірек; 18 -
коллектор; 19 - мойынтірек қалқаны; 20 - барабан; 21 - ҧзынынан қабырғалар; 22 -
тҥйреуіштер
244
Аз және орта қуатты тарту генераторлар кӛбінесе ӛздігінен
желдетілетін болып табылады. Ӛздігінен желдету жҥйесі салқындату
қарқындылығы бойынша тәуелсіз желдетуге қарағанда, мысалы, сол
тепловоздардың тарту қозғалтқыштары ҥшін пайдаланылатын, тӛменірек
болады. Бірақ ӛздігінен желдету кезінде жеке желдеткішін және оның
жетегі ҥшін орын талап етілмейді, бҧл тепловоздың машиналық бӛлімінің
тар жерінде ӛте маңызды болып табылады.
Ҥлкен қуатты тарту генераторлары және кейбір орта қуаты
генераторларда (мысалы, ГП312) еріксіз желдету қолданылады, барлық
жағдайларда қолданылуы кезінде қуатты генераторларға қалыпты жылу
шарттары қамтамасыз етуге мҥмкіндік береді. Еріксіз желдетудің екі тҥрі
болады: сорма және қысымды; соңғы нҧсқасының кейбір пайдалану
артықшылықтары бар. Барлық дерлік тарту генераторлар мен тепловоздар
жеке желдетіледі. Тек орталықтандырылған ауамен қамсыздау жҥйесі бар
тепловоз генераторлары ортақ желдетіледі.
Тепловоздардың тарту генераторларында, сондай-ақ тарту электр
қозғалтқыштарында жҥзеге асырылған желдету жҥйесінің ауаны
шығындауды реттеу жоқ, бірақ шығындарды басқару, әсіресе қуатты
тепловоздарда белгілі бір артықшылықтарды береді.
ГП311Б генератордың (сур. 10.7) мысалында тҧрақты ток тарту
генераторын қарастырайық. Тҧғыр 6 (10.7суретті қараңыз) магнитӛткізгіш
қызметін атқарады. Оған бас және қосымша полюстер, мойынтірек
қалқаны, желдеткіш келте қҧбырлар бекітіледі. Сыртынан - тҧғырға екі
табаны дәнекерленген, онымен ол дизель асты жақтауға тіреледі.
Басты полюстері негізгі магнит ағынын жасау ҥшін қажет. Олардың
әрқайсысы ӛзекшеден және катушкадан тҧрады . Ӛзекше (10.8-сурет) бірбірінен лакпен оқшауланған, сығымдалған және тойтармамен тартылған
электротехникалық болат беттерден жиналған. Ӛзекшенің беттеріне
біртекті қысым тҥсу ҥшін ішінде тікбҧрышты саңылаулар бар, оған
тҧғырға полюсті бекіту ҥшін бҧрандалы тесіктері бар болат ӛзегі
10.8-сурет . ГП311Б тарту генераторының бас полюсі ӛзекшесі:
1 - полюсті бекітуге арналған саңылау; 2 - ӛзекше беттері; 3 - ӛзек; 4 -
тойтарма
245
10.9-сурет.
ГП311Б тарту генераторының
бас полюсінің катушкасы:
1, 5 - оқшаулағыш жақтау; 2 -
тәуелсіз қозу орамы; 3 -
іске қосу орамы; 4 - каркас; 6 -
оқшаулағыш шайба
орналастырылған. Бас полюстерде тәуелсіз қозу катушкалар орамдары 5
(10.7-суретті қараңыз), олар генератор жҧмыс істеген кезде магнит ӛрісін
қҧру ҥшін қажет және дизель тек іске қосылу кезінде магнит ағыны
туғызатын іске қосу 4 орнатылған.
Бас полюс катушкасы 10.9-суретте кӛрсетілген. Катушкалар
пластмассалық оқшаулағыш жақтаушаларды ҧстап тҧру ҥшін қайыралған
буылтырығы бар каркасқа оралады. Каркас катушкалардан
шынымиканитпен және шыны матамен, шыны таспамен оқшауланады, ал
тәуелсіз қоздыру және іске қосу катушкалары арасына оқшаулағыш шайба
6 салынған.
Қосымша полюстер (10.10- сурет) коммутацияны жақсарту ҥшін және
якорь әрекетін ішінара компенсациялау ҥшін
тағайындалған. Қосымша полюс қҧйма болат ден
және катушкадан 3 тҧрады. Ӛзекшеде катушка
болат қаптамамен бекітіледі. Қаптама мен
катушка арасында магнит емес гетинаксты тӛсем
полюстің қанығуын тежеу ҥшін салынған.
Қосымша полюс пен якорь арасындағы
саңылауды реттеу мақсатында шынытекстолитті
тӛсемелер алынған, оның шеткі орамдары
микатаспамен және шыны таспамен оқшауланған.
Қосымша полюстерді орамы әрқашан ретімен
якорь орамымен жалғанады, ол оның әрекеті ток
жҥктемесіне сай келу ҥшін жҥзеге асырылады.
Якорь білігі екі ядролы сфералы ӛздігінен
орнатылатын роликті мойынтірекке 17 тіреледі
(10.7-суретті қараңыз).
Мойынтірек қалқаны 19 (10.7-суретті
қараңыз)қабырғалар мен
сақиналардан тҧратын қатты дәнекерленген
қҧрылым тҥрінде жасалған. Қабырғалар тарту
генераторының ӛсіне кӛлбеуленген, ол қҧрылым
10.10-сурет.
ГП311Б тарту
генераторының
қосымша полюсі:
1 - қаптама; 2 - тӛсем;
3 - катушка; 4 –
оқшаулағыш жақтауша; 5 - бҧрыштық; 6 -
қосымша полюс ӛзекшесі