Терминология 8 сынып

ҚЫЗЫЛОРДА ОБЛЫСТЫҚ ОҚУ ОРТАЛЫҒЫ
(ƏДІСТЕМЕЛІК КАБИНЕТ)

ТЕРМИНОЛОГИЯ
8 СЫНЫП
ƏДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

Қызылорда, 2018 жыл

ƏОЖ 373.167.1
КБЖ 20 я 72
Т 36

Жалпы редакциясын басқарған:
- Қызылорда облыстық оқу орталығының (əдістемелік
кабинет) директоры, педагогика ғылымдарының
магистрі;

Асқаров Сырым

Авторлар ұжымы:
Сыздықова Жанна
Шермағамбетова Гульнур
Исаева Улбосын
Айменова Венера
Асқарова Салтанат
Абдурафиков Рустам
Болатқызы Салтанат

- оқу орталығының əдіскері;
- оқу орталығының əдіскері;
- жоғары санатты информатика пəнінің мұғалімі;
- жоғары санатты информатика пəнінің мұғалімі;
- бірінші санатты физика пəнінің мұғалімі;
- жоғары санатты биология пəнінің мұғалімі;
- жоғары санатты химия пəнінің мұғалімі.

Терминология: 8 сынып: əдістемелік құрал. - Қызылорда: Қызылорда облыстық оқу
орталығы, 2018. - 135 бет.

Əдістемелік құрал жаратылыстану-математикалық бағыттағы пəндерді (информатика,
физика, химия, биология) ағылшын тілінде оқытуға дайындау бағытында əзірленген.
Пəндер бойынша терминдер қазақ, орыс жəне ағылшын тілдерінде анықтама түрінде
берілген.
Қарастырылған тақырыптар жаңартылған білім беру мазмұны аясында əзірленген оқу
бағдарламасына сəйкес құрастырылған.
Пікір жазған: Р.К.Диуанова - Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік
университетінің "Практикалық ағылшын тілі" кафедрасының аға оқытушысы, филология
ғылымдарының кандидаты.

ƏОЖ 373.167.1
КБЖ 20 я 72

ISBN 978-601-307-129-9

©Қызылорда облыстық оқу орталығы, 2018
©Авторлар ұжымы, 2018

ФИЗИКА
ФИЗИКА
PHYSICS

8 сынып

Физика

І ТАРАУ. ЖЫЛУ ҚҰБЫЛЫСТАРЫ
ГЛАВА І. ТЕПЛОВОЕ ЯВЛЕНИЕ
CHAPTER І. THERMAL PHENOMENA

§1. Жылулық қозғалыс, броундық қозғалыс, диффузия
Тепловое движение, движение броуна, диффузия
Thermal motion, Brownian motion, diffusion
жылу қозғалысы – тепловое движение – thermal motion
Жылу қозғалысы – молекулалар мен атомдардың ретсіз қозғалысы.
Тепловое движение - движение молекул и атомов.
Thermal motion is the motion of molecules and atoms.
броундық қозғалыс – броуновское движение – Brownian motion
Броундық қозғалыс – молекулалардың соққысының əсерінен сұйықтағы немесе
газдағы қалқымалы қатты дененің ұсақ бөлшектерінің үздіксіз ретсіз қозғалысы.
Броуновское движение – непрерывное хаотическое движение мелких частиц
жидкого твердого или газообразного под действием молекулярных ударов.
Brownian motion is a continuous chaotic motion of small particles of liquid, solid or
gaseous matter under the action of molecular shocks.
диффузия – диффузия – diffusion
Диффузия – бір зат молекулалары мен атомдарының басқа бір зат молекулалары
мен атомдарымен өзара кірігу процесі, соның нəтижесінде бөлшектердің бүкіл
аймақта бірқалыпты таралуы жүзеге асады.
Диффузия –процесс взаимодействия отдельных молекул и атомов с другими
молекулами и атомами, что приводит к равномерному распределению частиц по
всей области.
Diffusion is the process of interaction of individual molecules and atoms with other
molecules and atoms, which leads to a uniform distribution of particles throughout the
area.
§2.Температура, температураны өлшеу əдістері, температура шкалалары
Температура, методы измерения температуры, температурные шкалы
Temperature, methods of temperature measurement, temperature scales
температура – температура - temperature
Температура – дененің жылулық күйін сипаттайтын физикалық шама.
Температура – физическая величина, характеризующая тепловое состояние тела.
Temperature is a physical quantity that characterizes the thermal state of a body.
4

8 сынып

Физика

термометр – термометр - thermometer
Термометр – қоршаған ортаның немесе дененің температурасын өлшеуге арналған
аспап.
Термометр – устройство для измерения температуры окружающей среды или тела.
A thermometer is a device for measuring the temperature of an environment or a body.
жылулық тепе – теңдік – тепловые равновесия – thermal equilibrium
Жылулық тепе – теңдік – жанасқан денелердің температураларының бірдей
болуы.
Тепловое равновесие – равная температура контактирующих тел.
Thermal equilibrium is equal to the temperature of contacting bodies.
§3. Ішкі энергия, ішкі энергияны өзгерту тəсілдері
Внутренняя энергия, способы изменения внутренней энергии
Internal energy, methods of changing internal energy
кинетикалық энергия – кинетическая энергия – kinetic energy
Кинетикалық энергия – денені құрайтын бөлшектердің қозғалыс энергиясы.
Кинетическая энергия – энергия движения тела.
Kinetic energy is the energy of the body motion.
потенциалдық энергия – потенциальная энергия – potential energy
Потенциалдық энергия – денені құрайтын бөлшектердің өзара əрекеттесу
энергиясы.
Потенциальная энергия - энергия взаимодействующих частиц.
Potential energy is the energy of the interacting particles.
ішкі энергия – внутренняя энергия – internal energy
Ішкі
энергия – жылулық қозғалыстың кинетикалық энергиясы мен дене
бөлшектерінің əрекеттесуі кезіндегі потенциалдық энергиясының қосындысына тең
физикалық шама.
Внутренняя энергия – суммарная кинетическая энергия теплового движения
частиц вещества и потенциальная энергия их взаимодействия.
Internal energy is the total kinetic energy of the thermal motion of the particles of matter
and the potential energy of their interaction.
жылуалмасу – теплообмен – heat exchange
Жылуалмасу –энергияның қатты қыздырылған денеден азырақ қыздырылған
денеге берілу құбылысы.
Теплообмен – передачи теплоты от более нагретых тел к менее нагретым.
Heat exchange is the transfer of heat from more heated bodies to less heated ones.

5

8 сынып

Физика

§4. Жылуөткізгіштік, конвекция, сəуле шығару
Теплопроводность, конвекция, излучение
Thermal conductivity, convection, radiation
жылуөткізгіштік – теплопроводность – thermal conductivity
Жылуөткізгіштік – жылулық қозғалыстың жəне дене бөлшектерінің өзара
əрекеттесуі нəтижесінде дененің қатты қыздырылған бөлігінен азырақ
қызыдырылған бөлігіне энергияның берілу құбылысы.
Теплопроводность – явление передачи энергии части? нагретой части тела,
вызванной взаимодействием теплового движения и частиц тела.
Thermal conductivity is the phenomenon of transfer of the heated body part, caused by
the interaction of thermal motion and body particles.
жылуоқшаулағыштар – теплоизоляторы – thermal insulators
Жылуоқшаулағыштар – жылуды нашар өткізетін заттар.
Тепловые изоляторы – вещества, которые плохо нагреваются.
Thermal insulators are substances that do not heat up well.
конвекция – конвекция – convection
Конвекция –энергияның сұйық немесе газ ағыны арқылы берілетін жылуалмасудың
бір түрі.
Конвекция –тип передачи тепла, который передается через поток жидкости или
газа.
Convection is a type of heat transfer that is transmitted through a fluid or gas stream.
сəуле шығару – излучение – radiation
Сəуле шығару – денелер арасындағы жылуалмасу, ол сəуле энергиясының бөліп
шығару, жұтылу жəне орын ауыстыру процесі кезінде іске асады.
Радиация –передача тепла между телами, которые возникают во время процессов
излучения, поглощения и смещения.
Radiation is the transfer of heat between bodies that arise during the processes of
radiation, absorption and displacement.
жұтылу – поглощение – absorption
Жұтылу –сəуле шығару энергиясын ішкі энергияға айналдыратын процесс.
Поглощение –процесс, который преобразует энергию излучения во внутреннюю
энергию.
Absorption is a process that converts the energy of radiation into internal energy.
§5. Табиғат пен техникадағы жылу берілуі
Теплопередача в природе и технике
Heat transfer in nature and engineering
жылуоқшаулағыш – теплоизолятор – thermal insulator
Жылуоқшаулағыш – жылуөткізгіштік коэффициентінің мəні аз шама болатын зат.
6

8 сынып

Физика

Теплоизоляция –вещество с меньшем коэффициентом теплопроводностью.
Thermal insulation is a substance with a smaller coefficient of thermal conductivity.
§6.Тірі ағзалардың тіршілігінде жылу құбылыстарының атқаратын рөлі
Роль тепловых явлений в живых организмах
Role of thermal phenomena in living organisms
анабиоз – анабиоз – anabiosis
Анабиоз – ағзадағы тіршілік процесінің уақытша бəсеңдеуі немесе тоқтатылуы.
Анабиоз –временное снижение или аннигиляция в организме.
Anabiosis is a temporary decrease or annihilation in the body.
§7. Жылу мөлшері, дененің меншікті жылусыйымдылығы
Количество теплоты. Удельная теплоемкость тел
Amount of heat. Specific heat of bodies
жылу мөлшері – количество теплоты – amount of warmth
Жылу мөлшері – бұл дененің жылуалмасу кезінде алған немесе жоғалтқан
энергиясы.
Количество теплоты –энергия, которая теряется или теряется во время
теплопередачи тела.
The amount of heat is energy that is lost or lost during the heat transfer of the body.
заттың меншікті жылусыйымдылығы – удельная теплоемкость вещества –
specific heat of substance
Заттың меншікті жылусыйымдылығы – салмағы 1 кг заттың температурасын 10С
– ке өзгерту үшін қанша жылу мөлшері керек екенін көрсететін физикалық шама.
Удельная теплоемкость –количество тепла, которое необходимо, чтобы повысить
температуру 1 кг вещества на 1 К (=1 °С).
Specific heat of substance is the amount of heat that is necessary to raise the temperature
of 1 kg of the substance by 1 K (= 1 ° C).
§8. Отынның энергиясы, отынның меншікті жану жылуы
Энергия топлива, удельная теплота сгорания топлива
Energy of fuel, specific heat of fuel combustion
отынның меншікті жану жылуы – удельная теплота сгорания топлива – specific
heat of combustion
Отынның меншікті жану жылуы – 1 кг отын толығымен жанғанда бөлініп
шығатын жылу мөлшері.
Удельная теплота сгорания топлива –количество теплоты, которое выделяется
при полном сгорании 1 кг топлива.
Specific heat of fuel combustion is the amount of heat that is released with a complete
combustion of 1 kg of fuel.
7

8 сынып

Физика

§9. Жылу құбылыстарындағы энергияның сақталу жəне бір түрден
екінші түрге айналу заңы
Закон сохранения и превращения энергии в механических и тепловых
процессах
The law of conservation and transformation of energy in mechanical and
thermal processes
жылуоқшаулағыш денелер жүйесі – теплоизоляционные системы тела –
thermal insulation systems of the body
Жылуоқшаулағыш денелер жүйесі – қоршаған ортамен жылуалмаспайтын жүйені
айтады.
Теплоизоляционные системы окружающая среда представляет собой систему с
теплоизоляцией.
Thermal insulation system is a thermally insulated environmental system.
жылу мөлшері – количество теплоты – amount of heat
Жылу мөлшері – жылу алмасу кезінде қыздырылған денеден салқын денеге
энергияның берілу өлшемі.
Количество тепла – количество энергии, передаваемой из нагретого тела в
теплообменник во время охлаждения.
The amount of heat is the amount of energy transferred from the heated body to the heat
exchanger during cooling.
1 калория – 1 калория -1 calorie
1 калория – 1 г судың температурасын 10С-ке өзгерту үшін керек жылу мөлшері.
1 калория – количество тепла, необходимое для изменения температуры 1 г воды
на 1°С.
1 calorie is the amount of heat needed to change the temperature of 1 g of water per 1° C.
денелер жүйесінің толық энергиясы – полная энергия системы – complete
energy of system
Денелер жүйесінің толық энергиясы – механикалық жəне ішкі энергияның
қосындысын айтады.
Полная энергия системы – называется сумма механической и внутренней энергии.
The complete energy of the system is the sum of the mechanical and internal energy.

8

8 сынып

Физика

ІІ ТАРАУ. ЗАТТЫҢ АГРЕГАТТЫҚ КҮЙЛЕРІНІҢ ӨЗГЕРУІ
ГЛАВА ІІ. ИЗМЕНЕНИЕ АГРЕГАТНОГО СОСТОЯНИЯ ВЕЩЕСТВА
CHAPTER ІІ. CHANGE OF AGGREGATE STATE OF SUBSTANCE
§10. Қатты денелердің балқуы жəне қатаюы. Балқу температурасы,
меншікті балқу жылуы
Плавление и отвердевание твердых тел. Температура расплава, удельная
теплота расплава
Melting and hardening of solids. Melt temperature, specific heat of the melt
балқу – плавление – melting
Балқу – заттың қатты күйден сұйық күйге өтуі. Қатты заттардың балқи бастаған
температурасы.
Плавление –переход от твердого вещества к жидкости. Температура плавления
твердых веществ.
Melting is the transition from a solid to a liquid state. Melting temperature of solids.
қатаю немесе кристалдану – отвердевание или кристаллизация – hardening or
crystallization
Қатаю немесе кристалдану – заттың сұйық күйден қатты күйге өтуі.
Отвердевание или кристаллизация – переход вещества из жидкого состояния в
кристаллическое (твёрдое).
Hardening or crystallization is the transition of a substance from a liquid state to a
crystalline one (solid).
кристалдану температурасы – температура кристаллизация – temperature of
crystallization
Кристалдану температурасы – заттардың кристалдана (қатая) бастаған
температурасы.
Температура кристаллизации –температура вещества в период плавлении.
The temperature of crystallization is the temperature of the substance in the melting
period.
меншікті балқу жылуы – удельная теплота плавления – specific heat of melting
Меншікті балқу жылуы – балқу температурасында тұрған массасы 1 кг кристалл
денені толығымен сұйық күйге айналдыру үшін қажет жылу мөлшерін көрсететін
физикалық шама.
Удельная теплота плавления - количество тепла, необходимое для
преобразования 1 кг твердого вещества в жидкое состояние.
Specific heat of melting is the amount of heat which is necessary to convert 1 kg of solid
matter to a liquid state.

9

8 сынып

Физика

§11. Булану жəне конденсация. Қаныққан жəне қанықпаған бу
Испарение и конденсация. Насыщенный и ненасыщенный пар
Evaporation and condensation. Saturated and nonsaturated vapor
булану – парообразование – vaporization
Булану – сұйықтың буға айналу құбылысы.
Парообразование переход вещества из жидкого состояния в парообразное.
Vaporization is the transition of a substance from a liquid state to a vapor state.
кебу – испарение – evaporation
Кебу – сұйықтың беткі қабаттарының булануы.
Испарение испарение поверхности жидкости.
Evaporation is the evaporation of the surface of a liquid.
қайнау – кипение – boiling
Қайнау – тұрақты температурадағы сұйықтың бүкіл көлеміндегі булану процесі.
Кипение – процесс испарения
в постоянном температуре во всем объеме
жидкости.
Boiling is the process of evaporation at a constant temperature throughout the volume of
the liquid.
қайнау температурасы – температура кипения – boiling temperature
Қайнау температурасы – сұйық қайнаған кездегі температураны айтады.
Температура кипения температура при которой происходит кипение жидкости.
The boiling temperature is the temperature at which a liquid boils.
конденсация – конденсация – condensation
Конденсация – будың сұйыққа айналу құбылысы.
Конденсация –явление превращения пара в жидкость.
Condensation is the phenomenon of the transformation of vapor into liquid.
қаныққан бу – насыщенный пар – saturated vapor
Қаныққан бу – өзінің сұйығымен динамикалық тепе – теңдікте болатын бу.
Насыщенный пар – пар находящийся в динамическом равновесии с жидкостью.
Saturated vapor is a vapor in dynamic equilibrium with a liquid.
қанықпаған – ненасыщенный – nonsaturated vapor
Қанықпаған – егер бу өзінің сұйығымен динамикалық тепе – теңдікте болмаса,
онда оны қанықпаған деп атайды.
Ненасыщенный пар – пар не достигший динамического равновесия со своей
жидкостью.
Nonsaturated vapor is a vapor in dynamic equilibrium with a liquid.

10

8 сынып

Физика

§12. Қайнау, меншікті булану жылуы. Қайнау температурасының
сыртқы орта қысымынан тəуелділігі
Кипение, удельная теплота парообразования. Зависимость температуры
кипения от внешнего давления
Boiling, specific heat of vaporization. The dependence of the boiling
temperature from the external pressure
меншікті булану жылуы – удельная теплота парообразования – specific heat of
vaporization
Меншікті булану жылуы – қайнау температурасындағы 1 кг сұйықты буға
айналдыру үшін қажет жылу мөлшеріне тең физикалық шама.
Удельная теплота парообразования – это физическая величина, которая
показывает количество теплоты, нужное, чтобы превратить жидкость массой 1 кг в
пар при температуре кипения.
Specific heat of vaporization is a physical quantity that indicates the amount of heat
needed to convert a liquid of 1 kg into steam at the boiling temperature.
балқу температурасы – температура плавления – temperature of melting
Балқу температурасы – қатты заттың балқу кезіндегі температурасы.
Температура плавления при которой твёрдое тело совершает переход в жидкое
состояние.
Тemperature of melting at which a solid body goes to a liquid state.

11

8 сынып

Физика

ІІІ ТАРАУ. ТЕРМОДИНАМИКА НЕГІЗДЕРІ
ГЛАВА ІІІ. ОСНОВЫ ТЕРМОДИНАМИКИ
CHAPTER ІІІ. FUNDAMENTALS OF THERMODYNAMICS

§13. Термодинамиканың бірінші заңы. Газдың жəне будың жұмысы
Первый закон термодинамики. Работа газа и пара
The first law of thermodynamics. Work of gas and vapor
термодинамиканың бірінші заңы – первый закон термодинамики – first law of
thermodynamics
Термодинамиканың бірінші заңы – жылу құбылыстары үшін энергияның сақталу
заңы.
Первым законом термодинамики является закон сохранения энергии для
тепловых явлений.
The first law of thermodynamics is the law of conservation of energy for thermal
phenomena.
изобаралық процесс – изобарный процесс – isobar process
Изобаралық процесс – тұрақты қысымда газдың бір күйден екінші күйге ауысу
процесі.
Изобарный процесс –переход газа от одного состояния к другому при постоянном
давлении.
The isobar process is the transition of gas from one state to another at constant pressure.
изохоралық процесс – изохорный процесс – isochoric process
Изохоралық процесс – тұрақты көлемде газдың бір күйден екінші күйге ауысу
процесі.
Изохронный процесс – процесс перехода от одного состояния к другому в
постоянном объеме.
Іsochoric process is the process of transition from one state to another in a constant
volume.
изотермиялық процесс – изотермический процесс – isothermal process
Изотермиялық процесс – тұрақты температурада газдың бір күйден екінші күйге
ауысу процесі.
Изотермический процесс – процесс перехода от одного состояния ко второму при
постоянной температуре.
The isothermal process is the process of transition from one state to another at a constant
temperature.

12

8 сынып

Физика

§14. Жылу процесінің қайтымсыздығы, термодинамиканың екінші заңы
Необратимость теплового процесса, второй закон термодинамики
Irreversibility of the thermal process, the second law of thermodynamics
термодинамиканың екінші заңы – второй закон термодинамики – second law of
thermodynamics
Термодинамиканың екінші заңы – бір жеке алынған энергия көзінің есебінен
үздіксіз жұмыс жасау мүмкін емес.
Второй закон термодинамики – невозможно непрерывно работать за счет одного
источника энергии.
The second law of thermodynamics – it is impossible to work continuously at the
expense of a single energy source.
§15. Жылу қозғалтқыштары
Тепловые двигатели
Heat engines
жылу қозғалтқышы – тепловой двигатель – heat engine
Жылу қозғалтқышы –газдың немесе будың ішкі энергиясын механикалық
энергияға айналдыруға арналған құрылғы.
Тепловой двигатель – преобразования внутренней энергии газа или пара в
механическую энергию.
A heat engine is a conversion of the internal energy of a gas or vapor into mechanical
energy.
такт немесе поршень жүрісі – такт или ход поршня – tact or stroke of the piston
Такт немесе поршень жүрісі – цилиндрдегі поршеннің ең шеткі орындары
арасындағы қашықтық.
Такт или ход поршня расстояние между двумя крайними положениями поршня.
Tact or stroke of the piston is the distance between the two extreme positions of the
piston.
жұмыстық жүріс – рабочий ход – stroke
Жұмыстық жүріс – қозғалтқыштың төрт тактісінің ішіндегі үшінші такт қана
жұмыс атқарады, сол үшін үшінші тактіні жұмыстық жүріс деп атайды.
Рабочий ход - двигатель который работает только на третьем такте из четырех
тактов двигателя, поэтому называется рабочим ходом.
The stroke is an engine that only operates on the third stroke of the four strokes of the
motor.

13

8 сынып

Физика

§16. Жылу қозғалтқышының ПƏК – і
Коэффициент полезного действия теплового двигателя
Coefficient of efficiency of the heat engine
Жылу машинасының пайдалы əсер коэффициенті – қыздырғыштан алынған
энергияның қанша бөлігі механикалық энергияға айналатынын көрсететін
физикалық шама.
Коэффициент полезного действия тепловой машины – физическая величина,
указывающая какая часть энергии полученной от нагревателя превращается в
механическую энергию.
The coefficient of efficiency of the heat engine is a physical quantity indicating how
much of the energy received from the heater is converted into mechanical energy.
идеал жылу машинасы – идеальная тепловая машина – ideal thermal machine
Идеал жылу машинасы – жүргізілген жұмыс пен берілген жəне шығарылған жылу
мөлшерін тең болатын машина.
Идеальная тепловая машина – машина, которая является работоспособным и
сбалансированным источником тепла.
Іdeal thermal machine is a machine which is capable to work and balanced source of
heat.
§17. Жылу машиналарын қолданудың экологиялық мəселелері
Экологические проблемы использования тепловых машин
Ecological problems of using thermal machines
жылу қозғалтқышы – тепловой двигатель – heat engine
Жылу қозғалтқышы – жылу алмасу нəтижесінде отынның ішкі энергиясын
пайдалану есебінен механикалық жұмыс атқаратын құрылғы.
Тепловая машина –машина, которая работает механически используя внутреннюю
энергию топлива в результате теплообмена.
A heat engine is a machine that operates mechanically, using the internal energy of the
fuel as a result of heat exchange.

14

8 сынып

Физика

ІV ТАРАУ. ЭЛЕКТРОСТАТИКА НЕГІЗДЕРІ
ГЛАВА ІV. ОСНОВЫ ЭЛЕКТРОСТАТИКИ
CHAPTER ІV. FUNDAMENTALS OF ELECTROSTATICS
§18. Денелердің электрленуі, электр заряды, өткізгіштер мен
диэлектриктер
Электрический заряд, электризация тел, проводники и диэлектрики
Electrification of bodies, electric charge, conductors and dielectrics
электроскоп – электроскоп – electroscope
Электроскоп – зарядтарды байқауға арналған аспап.
Электроскоп – прибор для обнаружения электрического заряда.
Electroscope is a device for detecting the electric charge.
электрометр – электрометр – electrometer
Электрометр – электр зарядын өлшеуге немесе байқауға арналған өте сезімтал
электр өлшеуіш аспап.
Электрометр – высокочувствительный электрический измерительный прибор для
измерения или измерения электрического заряда.
The electrometer is a highly sensitive electrical measuring device to measure the electric
charge.
өткізгіштер – проводники – conductors
Өткізгіштер – электр зарядтарын жақсы өткізетін заттар.
Проводники - вещества, хорошо проводящие электрический ток.
Conductors are substances that conduct electricity well.
диэлектриктер – диэлектрики – dielectrics
Диэлектриктер – электр зарядтарын өткізбейтін заттар.
Диэлектрики – веществa, не проводящие электрический ток.
Dielectrics are substances that do not conduct the electrical charge.
§19. Электр зарядының сақталу заңы, қозғалмайтын зарядтардың өзара
əрекеттесуі, Кулон заңы, элементар электр заряды
Закон сохранения электрического заряда, взаимодействие неподвижных
зарядов, закон Кулона, элементарный электрический заряд
Law of conservation of electric charge, interaction of stationary charges,
Coulomb’s law, elementary electric charges
нүктелік заряд – точечный заряд – point charge
Нүктелік заряд – зарядталған денелердің арақашықтығымен салыстырғанда
өлшемін елемеуге болатын денеге берілген заряд.
15

8 сынып

Физика

Точечным зарядом - называется заряд, сосредоточенный на теле, размерами
которого можно пренебречь по сравнению с расстоянием до других тел или до
рассматриваемой точки поля.
A point charge is a charge concentrated on a body whose dimensions can be neglected in
comparison with the distance to other bodies or to the considered point of the field.
ортаның диэлектрлік өтімділігі – диэлектрическая проницаемость среды –
dielectric permeability of medium
Ортаның
диэлектрлік өтімділігі – берілген ортадағы зарядтардың өзара
əрекеттесу күшінің шамасы қанша есеге азаятынын көрсететін шама.
Диэлектрическая проницаемость среды – величина показывающая, во сколько
раз сила взаимодействия двух электрических зарядов в среде меньше, чем в
вакууме.
The dielectric permeability of medium is a quantity that shows how many times the
force of interaction of two electric charges in a medium is less than in a vacuum.
элементар электр заряды – элементарный электрический заряд – elementary
electric charge
Элементар электр заряды – оң немесе теріс 1,6ˑ10-19 Кл электрон зарядының
шамасына тең ең кіші электр заряды.
Элементарный электрический заряд положительный или отрицательный 1,6ˑ10-19
Кл наименьший электрический заряд, равный заряду электрона.
Elementary electric charge positive or negative 1.6ˑ10-19 Cl is the lowest electrical
charge equal to the charge of the electron.
§20. Электр өрісі, электр өрісінің кернеулігі
Электрическое поле, напряженность электрического поля
Electric field, strength of electric field
электр өрісінің кернеулігі – напряженность электрического поля – strength of
electric field
Электр өрісінің кернеулігі –кеңістіктегі берілген нүктеде орналасқан оң сынақ
зарядқа өріс тарапынан əсер ететін күштің осы зарядқа қатынасына тең физикалық
шама.
Напряженность электрического поля –отношение силы действующей на заряд, к
величине заряда.
The strength of electric field is the ratio of the force acting on the charge to the charge
value.
күш сызықтары – силовые линии – lines of force
Күш сызықтары – өрістегі оң зарядталған бөлшекке əрекет ететін күштің бағытын
көрсететін сызықтар.
Силовые линии называется линия, в каждой точке которой касательно совпадает с
вектором напряженности поля.

16

8 сынып

Физика

Lines of force are lines showing the direction of force acting on the positively charged
particle in the field.
§21. Электр өрісінің потенциалы жəне потенциалдар айырымы.
Конденсатор
Потенциал электрического поля и разность потенциалов. Конденсатор
The electric field potential and the potential difference. Condenser
электростатикалық өрістің потенциалы – потенциал электростатического поля
– potential of the electrostatic field
Электростатикалық
өрістің потенциалы – зарядтың потенциалдық
энергиясының осы зарядқа қатынасына тең скаляр шама.
Потенциал электростатического поля – скалярная величина, равная отношению
потенциальной энергии заряда в поле к этому заряду.
The potential of the electrostatic field is a scalar quantity equal to the ratio of the
potential charge energy in the field to this charge.
эквипотенциал – эквипотенциал - equipotential
Эквипотенциал – потенциалдары бірдей бетті эквипотенциал деп атайды.
Эквипотенциал – во всех точках которой потенциал электростатического поля
имеет одинаковые значения.
Equipotential is a region in space where every point in it is at the same potential.
конденсатор – конденсатор – condenser
Конденсатор – электр зарядтарын жинау жəне сақтау үшін қолданылатын құрылғы.
Конденсатор – устройство для накопления значительных количеств разноименных
электрических зарядов.
The condenser is a device for accumulating and storing electric charges.
конденсатордың электрсыйымдылығы – электроемкость конденсатора –
electrical capacity of condenser
Конденсатордың электрсыйымдылығы – зарядтың конденсатор орамдарының
арасындағы потенциалдар айырымының қатынасына тең физикалық шама.
Электроемкость конденсатора – физическая величина, эквивалентная отношению
разности потенциалов между конденсаторными заряда.
Electrical capacity of condenser is a physical quantity equivalent to the ratio of the
potential difference between capacitor charges.

17

8 сынып

Физика

V ТАРАУ. ТҰРАҚТЫ ТОҚ ЗАҢДАРЫ
ГЛАВА V. ЗАКОН ПОСТОЯННОГО ТОКА
CHAPTER V. LAW OF CONSTANT CURRENT

§22. Электр тоғы, электр ток көздері
Электрический ток, источник электрического тока
Еlectric current, electric current source
электр тогы – электрический ток – electric current
Электр тогы – зарядталған бөлшектердің реттелген қозғалысы.
Электрический ток – направленное движение электрических заряженных частиц.
Electric current is directed motion of electrically charged particles.
ток көзі – источник тока – source of current
Ток көзі – электр тізбегіндегі қуатты ұстап тұратын жəне зарядтарды бөлуді іске
асыратын құрылғы.
Источник тока – устройство, в котором происходит преобразование какого-либо
вида энергии в электрическую энергию.
The source of current is the device in which some kind of energy is converted into
electrical energy.
электр қозғаушы күш – электродвижущая сила – electromotive force
Электр қозғаушы күш – бөгде күштер жұмысының контур бойымен орын
ауыстыратын электр заряды қатынасына тең болатын физикалық шама.
Электродвижущая сила –физическая величина, равная количеству электрического
заряда, которая движется вдоль контура внешней силы.
Electromotive force is a physical quantity equal to the amount of electric charge that
moves along the outline of an external force.
§23. Электр тізбегі жəне оның құрамдас бөліктері, ток күші, кернеу
Электрическая цепь и ее составные части, сила тока, напряжение
Electric circuit and its components, strength of current, voltage
ток күші – сила тока – strength of current
Ток күші – өткізгіштің көлденең қимасы арқылы қандай да бір уақыт аралығында
өтетін q зарядтарының сол уақытқа қатынасына тең болатын физикалық шама.
Сила тока - скалярная величина, равная отношению заряда q прошедшего через
поперечное сечение проводника, к промежутку времени.
The strength of current is a scalar quantity equal to the ratio of the charge q passing
through the conductor section to the time interval.

18

8 сынып

Физика

тізбек бөлігіндегі кернеу – напряжение участка цепи – circuit voltage
Тізбек
бөлігіндегі кернеу – бөліктегі зарядтың орнын ауыстыратын ток
жұмысының сол зарядтың қатынасына тең физикалық шама.
Электрическое напряжение – физическая величина, которая равна работе
электрического поля по перемещению единичного заряда из одной точки в другую.
Circuit voltage is a physical quantity that is equal to the work of an electric field by
moving a unit charge from one point to another.
вольтметр – вольтметр – voltmeter
Вольтметр – тізбек бөлігіндегі кернеуді өлшеуге арналған аспап.
Вольтметр – прибор для измерения напряжения электрической цепи.
The voltmeter is a device for measuring the voltage of an electrical circuit.
§24. Тізбек бөлігіне арналған Ом заңы
Закон ома для участка цепи
Ohm's law for the circuit section
1 Ом – 1 Ом – 1 Оhm
1 Ом – ұштарында 1 В кернеу болғанда, бойымен 1 А – ге тең ток жүретін
өткізгіштің кедергісі.
1 Ом - равен электрическому сопротивлению проводника, между концами которого
возникает напряжение 1 В при силе постоянного тока 1 А.
1 Ohm is equal to the electrical resistance of the conductor, between the ends of which
there is a voltage of 1 V at a constant current of 1 A.
вольт – амперлік сипаттама – вольт – амперная характеристика – volt-ampere
characteristics
Вольт -амперлік сипаттама – координаттың басынан өтетін түзу тəуелділіктің
графигі болып табылады.
Вольт-амперная характеристика – представляет собой график зависимости
прямой координаты.
А volt-ampere characteristics is a graph of the dependence of the direct coordinate.
өткізгіштің кедергісі – сопротивление проводника – resistance of conductor
Өткізгіштің кедергісі – неміс физигі Георг Ом пропорционалдық коэффициентіне
кері шама енгізіп, оны өткізгіштің кедергісі деп атады.
Сопротивлением проводника – немецкий физик Георг Ом ввел обратное
значение для коэффициента пропорциональности, и назвал его сопротивлением
проводника.
Resistance of conductor – the German physicist Georg Ohm introduced an inverse
value for the coefficient of proportionality and called it the resistance of the conductor.

19

8 сынып

Физика

§25. Өткізгіштің электр кедергісі. Өткізгіштің меншікті кедергісі, реостат
Сопротивление электрического проводника. Удельное сопротивление,
реостат
Resistance of electrical conductor, specific resistance, rheostat
реостат – реостат – rheostat
Реостат – тізбектегі ток күшін реттеуге арналған аспап.
Реостат – прибор для регулирование силы тока.
A rheostat is a device for regulating the strength of current.
меншікті кедергі – удельное сопротивление – specific resistance
Меншікті кедергі – ұзындығы 1 м, көлденең қимасының ауданы 1 м2 болатын
өткізгіштің кедергісі.
Удельное сопротивление вещества, при котором однородный проводник длиной 1
м с площадью поперечного сечения 1 м², изготовленный из этого вещества.
Specific resistance of the substance in which a uniform conductor of 1 m length with a
cross-sectional area of 1 m2 made of this substance.
§26. Өткізгіштердің тізбектей жəне параллель жалғануы
Последовательное и параллельное соединение
Linear and parallel connection of conductors
аралас жалғану – смешанные соединения – mixed connections
Аралас жалғану – өткізгіштер тізбектей жəне параллель жалғануы мүмкін. Екі
түрінің қатар жалғануын аралас жалғану деп атайды.
Смешанное соединение – проводники могут быть подключены последовательно и
параллельно. Комбинация обоих типов называется смешанной связью.
Mixed connection – conductors can be connected in series and in parallel. A combination
of both types is called a mixed connection.
тізбектегі түйін – узел в цепи – knot in the circuit
Тізбектегі түйін – үш жəне одан да көп өткізгіштердің түйіскен нүктесі.
Узлом в цепи является точка соединения трех или более проводников.
А knot in the circuit is the connection point of three or more conductors.
§27. Электр тогының жұмысы жəне қуаты
Электрический ток и мощность
Electric current and power
ток жұмысы – работа тока – work of current
Ток жұмысы – тізбектің сыртқы бөлігіндегі зарядтардың орнын ауыстыратын
кулон күштерінің жұмысы. А=qU

20

8 сынып

Физика

Работа тока –работа кулоновских сил, которые заменяют заряд во внешней части
схемы. А=qU
The work of the current is the work of the Coulomb forces, which replace the charge in
the outer part of the circuit. А=qU
қуат – мощность – power
Қуат – қуат уақыт бірлігіндегі ток жұмысына тең. P=A\t
Мощность тока – отношение произведенной им работы ко времени в течении
которого совершена работа. P=A\t
The power of the current is the ratio of the work done by it to the time during which the
work is done. P=A\t
жұмыстың өлшем бірлігі – единицы измерения работы – units of work
Жұмыстың өлшем бірлігі – халықаралық бірліктер жүйесінде жұмыс бірлігін
Джоульмен, ток күшін Ампермен, кернеуді Вольтпен, уақытты секундпен өлшейді.
1Дж=1Aˑ 1B ˑ1c.
Работа в системе международных единиц измеряется Джоулем, а сила тока
ампером, напряжение Вольтом, время секундах. 1Дж= 1Aˑ 1B ˑ1c.
In the system of international units a unit of work is measured by Joel, and the strength of
current - by ampere, voltage - by Volt, time – by seconds. 1J = 1Aˑ 1B ˑ1c.
§28. Электр тогының жылулық құбылысы. Джоуль – Ленц заңы
Тепловое явление электрического тока. Закон Джоуля – Ленца
Thermal phenomenon of electric current. Law of Joule-Lenz
Джоуль Ленц заңы – закон Джоуля - Ленца – law of Joule-Lenz
Джоуль Ленц заңы – тоғы бар өткізгіш бөлетін жылу мөлшері өткізгіш
кедергісінің, уақыттың жəне ток күшінің квадратының көбейтіндісіне тең.
Закон Джоуля Ленца – количество теплоты выделенное проводником с током,
равно произведению квадрата силы тока, сопротивления проводника и времени
прохождения по нему тока.
The law of Joule-Lenz – the amount of heat released by a conductor with a current is
equal to the product of the square of the current strength, the resistance of the conductor,
and the time of the current passed through it.
§29. Металдардың электрлік кедергілерінің температурадан тəуелділігі,
асқын өткізгіштік
Зависимость удельного электрического сопротивления металлов от
температуры, сверхпроводимость
Dependence of the specific electric resistance of metals on temperature,
superconductivity
шектік температура – критическая температура – critical temperature
Шектік температура – зат асқын өткізгішке айналатындай температура шектік
температура.
21

8 сынып

Физика

Критическая температура – температура, при которой вещество становится
сверхпроводимостью.
The critical temperature is the temperature at which the substance becomes
superconducting.
§30. Электрқызғыш құралдар. Қыздыру шамы. Қысқа тұйықталу.
Балқымалы сақтандырғыштар
Электрические приборы. Свет нагревателя. Короткое замыкание.
Плавкие предохранители
Electrical devices. Heater light. Short circuit. Safety fuses
қыздыру элементі – нагревательный элемент – heating element
Қыздыру элементі – барлық электрқыздырғыш құралдардың негізгі бөлігі.
Нагревательный элемент является основной частью всех электростатических
приборов.
A heating element is the main part of all electrostatic devices.
қысқа тұйықталу – короткое замыкание – short circuit
Қысқа тұйықталу - тоқ көзінің кедергісі өте аз өткізгішпен тұйықталуы кезінде
тізбектегі ток күшінің кеңеттен артуы.
Короткое замыкание представляет собой резкое увеличение тока в цепи при
коротком замыкании проводника.
A short circuit is a sharp increase of the current in the circuit when the conductor is shortcircuited.
балқымалы сақтандырғыш – плавкий предохранитель – safety fuse
Балқымалы сақтандырғыш – корпусы керамика мен əйнектен жасалған, ішінде
балқымалы элемент жіңішке сымы бар құрылымды айтады.
Плавкий предохранитель – корпус выполнен из керамики и стекла, с волокнистым
элементом, имеющим тонкий шнур.
A safety fuse – the body is made of ceramic and glass, with a fibrous element that has a
thin cord.
§31. Электр тогының химиялық əсері. Фарадей заңы
Химический эффект электрического тока. Закон Фарадея
Chemical effect of electric current. Faraday's Law
катод пен анод – катод и анод – cathode and anode
Катод пен анод – катод пен анодты электродтар деп атайды.
Катода и анода называют электродами.
A cathode and anode are called electrodes.
оң жəне теріс иондар – положительные и отрицательные ионы – positive and
negative ions
Оң жəне теріс иондар – электролиттердегі заряд тасымалдаушылар.
22

8 сынып

Физика

Положительные и отрицательные ионы – носители заряда в электролитах.
Positive and negative ions are charge carriers in electrolytes.
электролиттік диссоциация – электролитическая диссоциация – electrolytic
dissociation
Электролиттік диссоциация – еріткіштің əсерінен молекулалардың иондарға
ыдырауын айтады.
Диссоциация на ионы в растворах происходит вследствие взаимодействия
растворённого вещества с растворителем.
The electrolytic dissolution is the dissolution of molecules into ions under the influence
of the solvent.
химиялық эквивалент – химический эквивалент – chemical equivalent
Химиялық эквивалент – бөлініп шыққан зат мөлшерінің оның тег