Тіл және қоғам

«Тіл білімі және философия (лингвофилософия) ғылымдарының өзара сабақтастығы»

Жоспары:

1 ) Лингвистика ілімінің ғылымдар жүйесіндегі орны

2 ) Тіл философиясы

3 ) Лингвистика мен философия ғылымдарының өзара сабақтастығы

Тіл білімі мен философия ғылымының өзара сабақтастығынан гуманитарлық ғылымдар жүйесінде “лингвофилософия” деген ғылым саласы туындады.

Тілдің теориялық мәселелерін тек жалпы тіл білімі ғана емес, сонымен бірге тілдің философиясы (философия языка) мен тілдің психологиясы да (психология языка) қарастырады . Жалпы тіл білімі тіл туралы ғылымның бір саласы болып саналса, тілдің философиясы философия ғылымының бір саласы болып саналды да, ортақ проблемаларды бірлесе зерттейді. Мысалы, жалпы тіл біліміне де, тілдің философиясына да бірдей қатысты мәселелердің бірі – сөз және оның белгіленетін заттың арасындағы байланыстың сипаты туралы мәселе өте ерте дәуірлерден бастап талқыға түскен болатын. Ондағы негізгі мәселелер белгілі бір затқа басқаша емес, неге осылайша аталады деген сұрақ төңірегінде өрбіді. Сондай-ақ, тілдің ойлауға қатысты туралы мәселе деп жалпы тіл білімі мен тілдің философиясына бірдей қатысты басты проблемалардың бірі болып саналады. А.С.Чикобова: “Атаудың табиғаты, тілдің ойлаумен байланысы – тілдің мәнінің проблемасына енетін мәселелер. Бұл проблема тіл философиясында да, жалпы тіл білімінде де қарастырылады; сөйтіп, тіл мәнінің проблемасы тіл философиясы мен жалпы тіл біліміне ортақ болып табылады.” деген ой айтады.

Тіл білімі мен философия ғылымының өзара сабақтастығы “Лингвофилософияны” өмірге әкелсе, “Лингвофилософия” – тіл ғылымының тілдік теориясы мен философиялық методологияның негізі. Ол – бүкіл тіл туралы ғылымның бағыт-бағдарын белгілейтін компас ғылым. “Лингвофилософия” ғылымының алға қоятын мақсаты – ғылыми теориялық білімнің ең негізгі, өзекті мәселелерінен ақпарат береді. Біздің шағын зерделеу жұмысымызда тіл білімі мен философия ғылымының өзара сабақтастығы жөнінде мәлімет жинауға негізделіп, тіл білімі мен философия ғылымының өзара байланысы мен өткен тарихынан, ғылым алдында тұрған негізгі проблемалар жөнінде мәлімет берумен қатар сол проблемаларды ой таразысына салып безбендеу.

1) Лингвистика ілімінің ғылымдар жүйесіндегі орны

Әдетте ғылым атаулы екі топқа бөлінеді: біріншісі – жаратылыстану ғылымдары, екіншісі – қоғамдық ғылымдар . Ғылым атаулының бұлайша екі топқа жіктелуі олардың нені зерттейтіндігімен байланысты. Шындық болмыстағы құбылыстардың бір тобы материалдық құбылыстар, демек жаратылыс құбылыстары болса, келесі бір тобы – қоғамдық құбылыстар. Материалдық құбылыстарды, жаратылыс құбылыстарын жаратылыстану ғылымдары (физика, химия, биология, математика және осылардан бөлініп шыққан басқа ғылымдар) зерттесе, адамзат баласы өмір сүріп отырған ортадағы құбылыстарды, яғни қоғамдық құбылыстарды – қоғамдық ғылымдар (философия, тарих, саяси экономия, заң ғылымдары және т.б) зерттейді.

Осы орайда лингвистика ғылымы осы аталған ғылымдардың қай тобына жатады деген сұрақ туады. Бұл мәселе ғылым тарихында түрліше қаралып, осыған орай, түрліше шешіліп келеді. Мәселен, ХІХ ғасырда кейбір ғалымдар тілді жаратылыс құбылыстарының қатарына жатқызды да, осыған орай, тілді зерттейтін лингвистика ғылымын жаратылыстану ғылымдарының категориясына жатқызып, тілді жаратылыс құбылысы ретінде қарастырады. Неміс лингвисі Август Шлейхер (1821-1868) дәл осындай пікірде болып, тілді жанды зат, тірі организм секілді құбылыс деп қарастырады. Оның пікірінше, тілде жанды зат секілді туады, өседі, көбейеді, қартайып тозады, ақыры өледі. Август Шлейхер тілді биологиялық құбылыстардың қатарына жатқыза келіп, оны зерттейтін лингвистика ғылымын да жаратылыстану ғылымдарының санатына қосады. Алайда, ғылымда Август Шлейхердің бұл тұжырымын теріске шығарған да ғылыми көзқарастар бар. Оның себебі: тіл мен тірі организмнің арасында түбірлі айырмашылықтар бар екені дәлелденді. Олай дейтін себебіміз тірі организмнің өлуі биологиялық тұрғыдан болмай қоймайтын шарасыздық. Ал тіл қандай да бір тірі организнен болсын әлде қайда өміршең ұзақ өмір сүреді. Бұған тілдің кулмулятивтік қызметін жатқызуға болады. Тіл өз дамуының ішкі заңдары бойынша дамып, қалыптасып отырады, бірақ оның тірі организм секілді өмірін тоқтатуы шарт емес. Тірі организм биологиялық құбылыстардың қатарынан орын алатұғын болса, тіл қоғамдық құбылыстардың қатарына жатады. Демек, тіл – қоғамдық құбылыс, сондықтан оны зерттейтін ғылым – тіл білімі де қоғамдық ғылымдардың қатарынан орын алары сөзсіз.

Тіл білімінің қоғамда жалпы өмірде әр түрлі ғылымдармен байланысы өзара сабақтастығы айқын дүние. Соның ішінде бізді қызықтыратын тіл білімінің бүгінгі таңдағы антропоцентристік бағыттағы зерттелуі мен осы бағыттың “жемісі” лингвофилософия ғылымы. Демек, тіл білімі мен философия ғылымының өзара жақындығы, В.ф. Гумбольдтың пікірінше: “тіл – сыртқы құблыстар әлемі мен адамның ішкі дүниесі арасындағы әлем.” Сол себептен де біз ғаламды тікелей емес, тіл арқылы түсінеміз. Міне осыдан барып тіл білімі мен философия ғылымдары арасындағы сабақтастық туралы сөз өрбітсек болады. Тіл білімі философия мен ең алдымен, методологиялық қағидалар жағынан байланысады. Және де зерттелінетін ортақ проблемалар жағынан жақындасып байланысады.