ТІРЕК КОНСПЕКТ. ЦИКЛОАЛКАНДАР

Бисенгалиева Эльмира Камешовна

Батыс -Қазахстан облысы

Теректі колледжінің химия - биология

пәндерінің 1санатты оқытушысы

ТІРЕК КОНСПЕКТ ЦИКЛОАЛКАНДАР

Циклоалкандар – құрамында көміртек атомдары өзара дара байланыстар арқылы байланысқан, жалпы формуласы С_пН_2п болатын циклді қаныққан көмірсутектер.

Циклалкандардың атаулары.

Циклоалкандарды циклопарафиндер немесе нафтендер деп те атайды. Циклоалкандарды сәйкес алкан атауының алдына цикло-деген сөз қосып атайды.

Циклоалкандардың құрылысы: SP³ гибридизация

СН₂

СН₂ СН₂ Н₂С СН₂ Н₂С Н₂С СН₂

СН₂ СН₂ Н₂С СН₂ Н₂С СН₂ Н₂С СН₂

циклопропан

циклобутан

циклопентан

циклогекстан

СН

Циклоалкандардың табиғатта кездесуі

Бес және алты мүшелі циклопарафиндер (циклопентан, циклогексан) және олардың гомологтары мұнайдың кейбір тұрлерінің құрамында болады. Сондықтан оларды «нафтендер» деп те атайды. Циклоалкандарды мұнайдан бөліп алады, сонымен қатар синтездік жолмен де алады.

Циклоалкандардың алынуы

1.

Н₂С СН₂ СІ Н₂С СН₂

+ 2Na ^t + 2Na СІ

Н₂С СН₂ СІ Н₂С СН₂

2. Гидрлену реакциясы

С ₆Н₆ + 3Н₂ C₆H₁₂

Физикалық қасиеттері:

Циклоалкандардың алғашқы екі мүшесі циклопропан мен циклобутан газдар, кейінгілері – сұйық заттар, жоғары циклоалкандар – қатты заттар. Циклоалкандардың қайнау және балқу температуралары сәйкес алқандар мен алкендерден жоғары. Алкандар сияқты бұлар да суда ерімейді.

Химиялық қасиеттері:

1.

CH₂

+ Вr₂ Вr-CH₂ – СН₂ – СН₂Вr

СН₂ СН₂

2.

Н₂С

Н₂С СН₂

+ Н₂ ⁽¹⁵⁰⁰⁾ СН₃ СН₂ СН₂ СН₂ СН₃

Н₂С СН₂

Н₂С

СІ

Н₂С С Н

+ НСІ

Н₂С СН₂

Н₂С

3. Орынбасу реакциясы

Н₂С

Н₂С СН₂

+ СІ₂ ^t

Н₂С СН₂

Н₂С

4. Циклоалкандардың жануы

С ₆Н₁₂ + 2О₂ 6 СО₂ + 6 Н₂О

Циклалкандар – алициклді қаныққан көмірсутектер. Олар табиғатта мұнайдың құрамында кездеседі және синтездеп алуға да болады. Химиялық реакцияларға циклі ашылып немесе циклі бұзылмай да түсе алады. Қосылу, айырылу, орынбасу реакцияларына кіріседі. Циклоалкандар, негізінен, еріткіш ретінде және ароматты көмірсутектерді алу үшін қолданылады.