ТҮСТЕРДІҢ АДАМ ЭМОЦИЯСЫ МЕН КӨҢІЛ-КҮЙІНЕ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ӘСЕРІ

Аңдатпа

Бұл мақалада түстердің адам эмоциясына, көңіл-күйіне және психологиялық жағдайына әсері қарастырылады. Зерттеу барысында түстердің адамның ішкі сезіміне, мінез-құлқына және оқу белсенділігіне ықпал ететіні талданды. Теориялық бөлімде түс психологиясына қатысты отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектері сараланып, негізгі түстердің эмоционалдық мағынасы түсіндірілді. Практикалық бөлімде 12–13 жас аралығындағы оқушылар арасында жүргізілген тәжірибе нәтижелері ұсынылды. Зерттеу нәтижесі бойынша жылы және ашық түстердің белсенділік пен қуаныш сезімін арттыратыны, ал суық және қою түстердің тыныштық пен сабырлылық қалыптастыратыны анықталды. Сонымен қатар түстерді білім беру ортасында, үй жағдайында және күнделікті өмірде тиімді пайдалану жолдары ұсынылды.

Тірек сөздер: түс психологиясы, эмоция, көңіл-күй, түстер терапиясы, психологиялық әсер, білім беру ортасы.

Кіріспе

Қазіргі қоғамда адамның психологиялық саулығы мен эмоциялық тұрақтылығы маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Әсіресе білім беру ортасында білім алушылардың көңіл-күйі, эмоционалдық жағдайы және оқу мотивациясы олардың білім сапасына тікелей әсер етеді. Осыған байланысты адамның психикасына әсер ететін факторларды зерттеу өзекті болып саналады. Сол факторлардың бірі – түс.

Түстер адам өмірінің барлық саласында кездеседі. Адам күн сайын түрлі түстерді көреді: табиғатта, киімде, интерьерде, жарнамада және цифрлық ортада. Психология ғылымында түстердің адамның ішкі сезіміне, ойлауына және мінез-құлқына әсер ететіні дәлелденген. Мысалы, қызыл түс белсенділік пен қуатты білдірсе, көк түс тыныштық пен сенімділікті сипаттайды.

Бұл зерттеу жұмысының мақсаты – түстердің адам эмоциясына және көңіл-күйіне әсерін анықтау, олардың психологиялық рөлін түсіндіру және тәжірибе арқылы дәлелдеу.

Зерттеу барысында келесі міндеттер қойылды:

• түстерге қатысты психологиялық әдебиеттерді талдау;

• негізгі түстердің эмоционалдық әсерін анықтау;

• тәжірибе жүргізу арқылы адамдардың түске байланысты эмоцияларын бақылау;

• алынған нәтижелерді саралау және қорытынды жасау.

Әдебиетке шолу

Түстердің адам эмоциясына әсері мәселесі психология ғылымында кеңінен зерттелген. И. Гёте өз еңбектерінде түстерді «жылы» және «суық» реңктерге бөліп, олардың көңіл-күймен байланысын сипаттаған. Ал М. Люшердің түстік тесті адамның түске деген таңдауы арқылы оның ішкі психологиялық күйін анықтауға бағытталған.

Э. Хеллердің зерттеулерінде түстердің эмоциялық ассоциациялары кеңінен түсіндіріледі. Автордың пікірінше, сары түс қуаныш пен белсенділікті, көк түс тыныштық пен сенімділікті, жасыл түс үйлесімділік пен қауіпсіздікті білдіреді. Сонымен қатар қазіргі психологиялық зерттеулер көк және жасыл түстердің жүйке жүйесін тыныштандыратынын, ал қызыл түстің сергектік пен эмоциялық белсенділікті күшейтетінін көрсетеді.

Отандық ғалымдардың еңбектерінде де түстердің оқу ортасына әсері қарастырылған. Мектеп интерьерінде жұмсақ және табиғи реңктерді қолдану білім алушылардың зейінін тұрақтандырып, эмоционалдық жайлылық қалыптастыратыны айтылған.

Ғылыми әдебиеттерді талдау нәтижесінде түстердің эмоцияға әсері адамның жасына, ортасына және мәдени ерекшелігіне байланысты өзгеретіні анықталды.

Зерттеу әдістемесі

Зерттеу жұмысы теориялық және практикалық бөлімдерден тұрды.

Практикалық бөлімде «Түстер мен көңіл - күй» атты тәжірибе жүргізілді.

Тәжірбиенің мақсаты

Түрлі түстердің адам эмоциясына әсерін бақылау және эмоционалдық реакцияларды анықтау.

Қатысушылар

Тәжірбиеге 12–13 жас аралығындағы 6 оқушы қатысты (3 ұл, 3 қыз).

Қажетті құралдар

• түрлі түсті қағаздар (қызыл, сары, жасыл, көк, қара, ақ);

• дәптер мен қалам;

• таймер;

• жарық шамы.

Тәжірибе барысы

Әр қатысушыға түстер кезекпен көрсетілді. Әр түске қатысушы 30 секунд қарап отырды. Кейін оған:
«Саған бұл түсті көргенде қандай сезім пайда болды?» деген сұрақ қойылды.

Жауаптар жазылып, салыстырмалы талдау жүргізілді.

Зерттеу нәтижелері

Тәжірибе нәтижесінде түстердің эмоционалдық әсерінде белгілі бір заңдылықтар байқалды.

Қатысушылардың басым бөлігі қызыл түсті «қуат береді», «белсенді етеді» деп сипаттады. Сары түс «көңіл көтереді», «жылы сезім сыйлайды» деген пікірлермен байланысты болды. Ал көк және жасыл түстер тыныштық пен сенімділік сезімін тудырған.

Қара түске қатысты жауаптарда «мұң», «ауырлық», «шаршау» сияқты эмоциялар жиі байқалды. Ақ түс тазалық пен жеңілдік сезімімен байланыстырылды.

Тәжірибенің екінші кезеңінде түстер телефон экранындағы жарық реңктері арқылы көрсетілді. Бұл кезде түстің жарық қарқындылығы да эмоциялық қабылдауға әсер ететіні анықталды.

Талқылау

Зерттеу нәтижелері теориялық еңбектердегі мәліметтермен сәйкес келді. Жылы түстер адамның белсенділігін арттырып, эмоциялық сергектік тудырады. Ал суық реңктер жүйке жүйесін тыныштандырып, шоғырлануға көмектеседі.

Түстердің оқу процесіндегі маңызы ерекше. Ашық және табиғи реңктер оқушылардың зейінін тұрақтандырып, оқу мотивациясын арттыруы мүмкін. Сонымен қатар түстер адамның жұмыс қабілетіне, эмоционалдық жай-күйіне және қарым-қатынасына әсер етеді.

Зерттеу барысында түстердің әсері әр адамда әртүрлі болатыны да байқалды. Бұл адамның мінезіне, психологиялық к үйіне және жеке қабылдау ерекшеліктеріне байланысты.

Қорытынды

Зерттеу нәтижесінде түстердің адамның эмоциясына, көңіл-күйіне және мінез-құлқына елеулі әсер ететіні анықталды. Жылы түстер белсенділік пен қуаныш сезімін арттырса, суық түстер тыныштық пен сабырлылық қалыптастырады. Ал қара түстің эмоционалдық ауырлық тудыруы мүмкін екені байқалды.

Түстерді дұрыс пайдалану оқу процесінің тиімділігін арттыруға, эмоционалдық тұрақтылықты сақтауға және адамның психологиялық жай-күйін жақсартуға мүмкіндік береді.

Ұсыныстар

1. Білім беру мекемелерінде сынып интерьерінде ашық әрі табиғи түстерді қолдану ұсынылады.

2. Оқу бұрыштарында сары, жасыл және көк реңктерді пайдалану зейін мен мотивацияны арттыруы мүмкін.

3. Мектеп психологтарына арт-терапияда түстердің психологиялық әсерін ескеру ұсынылады.

4. Күнделікті өмірде адамның көңіл-күйіне сәйкес түстерді саналы түрде таңдау эмоционалдық жайлылық қалыптастырады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Айтмұхамбетова С. Психология негіздері. – Алматы: Білім, 2018.

2. Төлегенова А. Түс және эмоция байланысы. – Астана: Фолиант, 2020.

3. Мырзақұлова Г. Мектеп психологиясы: теория және тәжірибе. – Алматы: Арна, 2021.

4. Heller E. The Psychology of Color: How Colors Affect Feelings. – London: Thames & Hudson, 2018.

5. Lüscher M. The Lüscher Color Test. – New York: Random House, 2019.

6. Goethe J. Учение о цвете. – Москва: Наука, 2017.

7. Abdullayeva A. Color Psychology in Modern Design. – Oxford: Academic Press, 2020.

8. Taylor J. Color and Mood: Human Reactions to Visual Stimuli. – New York: Springer, 2017.

9. Romanova O. Psychology of Emotions and Color Perception. – Berlin: Springer Verlag, 2022.

10. Мұқашева Р. Оқу ортасын түстер арқылы тиімді ұйымдастыру. – Тараз: Тұран, 2023.