жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Тыйым сөздер
Алматы облысы Кербұлақ ауданы Алтынемел орта мектебі мектепке дейінгі шағын орталығымен КММ-сі
САБАҚТЫҢ ТАҚЫРЫБЫ:
«Тыйым сөздер және ырымдар»
5-6 сыныптар
/ізгілік сабағы/
2019-2020 оқу жылы
Сабақтың
тақырыбы: “Тыйым сөздер»
Мектеп:
Алтынемел ОМ МДШО КММ Мұғалім:
Ә.С.Әшім
Сынып:
5-6 сынып
Сабақтың
мақсаты:
Танымдық
мақсаты: оқушылардың
өз еліне, өз жеріне деген сүйіспеншілігін
халық педагогикасы арқылы арттыру,
тіл байлығын дамыту, сөз қорын
көбейту.
Дамытушылық
мақсаты:
орыс тілінде дәріс алып жатқан балаларға
қазақ тілін оқытуда жерлестеріміздің
еңбектерін пайдалану.
Тәрбиелік
мақсаты:
Салт-дәстүрдің тәрбиелік мәнін ашу,
оқушылардың
санасына
жеткізу.
Сабақтың
түрі:
білім жарысына түсу, білім сынағы.
Пәнаралық
байланыс: орыс
тілі, халықтық педагогика.
Сабақтың
көрнекілігі:
түрлі-түсті суреттер, үлестірмелі
қағаздар, кроссворд, плакаттар.
Сабақтың барысы:
Ұйымдастыру кезеңі.
Кезекшімен сөйлесу. Оқу құралдарын тексеру.
Қазақ
халқы бала тәрбиесіне, жалпы адам
тәрбиесіне терең мән берген. Оның тәрбие
тәсілдері мен тәжірибелері көп. Оның
бәрін қамти алмасақ та, сол жұмыстың
бір тасшысы ретінде ұлттық тәрбие
ісіндегі сәбилік кезден ес біліп, ер
жеткенге дейін салт-дәстүр, әдет-ғұрып
үлгілерін білген жөн.
Қазақ
халқының үлгі, тәрбие құралдарының бірі
– тыйым сөздер. Бұл, негізінен, балаларға
арналып, оларға жаман әдет, жат пиғыл,
ерсі қимыл, әдепсіз істерден сақтандыруда
өте үлкен қызмет атқарады. «Ұлға отыз
үйден тыю, қызға қырық үйден тыю» деген
мақал осыған байланысты шыққан. Тыйым
үлгілері мен сөздері ел ішінде өте
көп.
Бүгінгі
сабағымыз – сайыс сабақ.
Оқушыларды
екі топқа бөлеміз.
Шендер
тобы: Ұраны: «Дәстүр мен тілі бай кедей
болмайды»
Зерделілер
тобы: Ұраны: «Жеті атасын білген ер жеті
жұрттың қамын жер»
І
аялдама. «Толғау».
Үй
тапсырмасын тексеру.
А)
Қыздарға байланысты тыйым сөздерді
атаңдар. Дөрекі сөйлеме, әдепсіз сөз
сөйлеме, әлем-жәлем киінбе, сәбиді ұрма,
теппе.
Ә)
Ер балаға байланысты тыйым сөздерді
атаңдар. Әлсізге күш көрсетпе, әйелге
өктем сөйлеме, ағайынды ұмытпа, қызға
қол жұмсама, ішімдікке бой ұрма, ұлы
адамдарды сыйла.
ІІ
аялдама. «Төрт түлік мал».
Қазақ
ежелден мал шаруашылығымен айналысқан
халық. Төрт түлік малдың өнімдерін
тіршілік құралы етіп оңтайлы пайдалануды
игерген.
а)
Төрт түлікке не жатады?
Төрт
түлікке сиыр, жылқы, қой, түйе жатады.
Төрт
түліктің пірлерін ата?
ә)
Үлестірмелермен жұмыс.
Екі
топқа бір-бір үлестірме беріледі.
Тапсырма:
көп нүктенің орнына керекті сөздерді
қойып жаз.
Сөйлемнің
мағынасын түсіндір.
Ауылға ....... шауып келме. 1. Түнде ...... санама.
...... теріс отырма. 2. ....... басқа сабама.
ІІІ аялдама. «Ас».
«Ас – адамның арқауы», «Жаман ауруға – жақсы ас» деген мәтелдер босқа айтылмаған. Мал шаруашылығымен айналысқандықтан, негізгі асымыз – сүт пен ет.
а)Қазақтын ұлттық тағамдары неше түрге бөлінеді?
Ақ., қызыл,көк түрге бөлінеді.
Аққа- сүт тағамдары,қызылға ет тағамдары, көкке көкеніс тағамдары жатады.
ә)Қазақтын ұлттық тағамдарын ата?
Ірімшік,жент,май,қаймақ,айран,құрт-көже,қазы,қарта шұжық,қуырдақ т.б
б)Тақтаға
екі оқушы шығып «Асқа» байланысты тыйым
сөздер жазады.
1.Дастарханды,тамақты
баспа.
2.Нанды
бір қолыңмен үзбе.
3.Құранды,
тамақты баспа.
4.Нан
үстіне зат қойма.
в) Қазақ баласы атам заманнан бері жақсы тілек айтып келген ғой »Жақсы сөз-жарым ырыс» дегендей.Ақ тілеудің белгісі-бата.Ең жақсысын халық «Ақ бата» деп қастерлейді.Батаның бірнеше түрлері бар.Дастарханға бата.Алғыс бата.
г)
Әр топтан бір,бір бала бата береді.
Дастарханың
мол болсын,
Абыройың
зор болсын!
Бастарыңа
бақ берсін,
Не
берседе нақ берсін.
Қарындарың
тоқ болсын.
Еш
жамандық болмасын,
Берген
батам сол болсын!
Әумин!
Ал
батамды берейін,
Арта
берсе мерейің.
Бақ
берсін,бас берсін.
Өміріңе
ұзақ,
жас
берсін.
Дастархан
байлығын
берсін
Деніңнің
саулығын
берсін.
Әумин!
IV
аялдама. «Салт-дәстүр»
«Алты
жыл аш болсаң да,атаңның салтын
ұмытпа»...
«Дәстүрдің
озығы бар,тозығы бар».Жақсымызды
жалғастырып, жанымыздан арылсан
игі.
а)Қазақтын
салт-дәстүрін білесіңдер ме?
Оның
мағынасын түсіндіру.
ә)
Терме диктант.
Шілдехана,
бесікке салу,қырқынан шығару
,тұсаукесер,сүндет тойы,қыз ұзату,келін
түсіру,беташар,бата,көрімдік,шашу,тойбастар.
б)Сөздіктермен
жұмыс
в)Кәртішкемен
жұмыс
Тапсырма:Көп
нүктенің орнына керекті сөздер
жаз.
1.Еріншек.........
1.Суға..................
2.Көкті............
2.Жаман тілек...........
3.Баланы
басқа........ 3.Жаман әдетті............
V-аялдама.
«Бабалар өсиеті.»
«Жеті
атасын білген ер,жеті жұрттың қамын
жер».Әр адам өзінің жеті атасын
білуі-көргенділік пен білімділігін ата
көргендігін танытады.
а)
Жеті атаны атандар?
1.Бала.
2.Әке. 3.Ата. 4.Арғы ата. 5.Баба. 6.Түп ата.
7.Тек ата.
ә)Өзіңнің
жеті атаңды ата?
б)Ер
адамдарға байланысты атауларды
ата.
Ата,баба,әже,бала,ұл,немере,шөбере,шөпшек,немене,аға,іні,күйеу,жезде,балдыз,бөле,қайны
ата,нағашы
ата,құда,жігіт,шал,қарт.
в)Әйелге
байланысты атауларды
ата?
Әже,ана,шеше,ене,қыз,немере,шөбере,шөпшек,немене,абысын,жеңге,апа,қарындас,сіңілі,қайын
сіңілі,
келін,келіншек,нағашы
апа,нағашы
әже,құдағи,бәйбіше,қатын,кемпір,қария.
Ұрпақтан-ұрпаққа
мирас болып келе жатқан тыйым
сөздер,мақал-мәтелдер,нақыл сөздер,
Атадан қалған асыл сөздер.
г)
Мақал-мәтелдерді қазақ тілінде және
орыс тілінде айтып беру.
Салт-дәстүрін
ел бұзбас,
Уәде
сертін ер бұзбас.
Оқу-білім
азығы,
Білім-ырыс
қазығы.
Әр
нәрсеге асық болғанша,
Бір
нәрсеге машық бол.
Балапан
ұяда не көрсе,
Ұшқанда
сол алады.
Қызы
мінезді келсін,
Ұлы
өнерлі келсін.
VI-аялдама.»Ата
мұра»
Әкеден
балаға мұра ретінде жан қалады,мал
қалады,дүние қалады,бала саны ілгері
қарай апарушы,жалғастырушы.Ал,ұрпақтан-ұрпаққа
мұра болып халықтың
тілін,дінің,мәдениетін,салт-дәстүрлері,
көркем табиғаты, жері,суы қалады.
Бұл
мұра–ешқашан өлмейтін мұра.Белгілі
жазушы этнограф,сатирик, ақын,халқымыздың
тарихи мен мәдинетін,салт-дәстүрін, өте
тереңнен білетін Сейіт Кенжеахметұлы.Қазақ
халқының салт-дәстүрін,әдет-ғұрыпын
бізге насихаттап жеткізуші.Соның дәлелі
«Жеті қазына» және «Ұлттық әдет –ғұрыптың
беймәлім 220 түрі» деген кітаптары.
а)
Сейіт Кенжеахметұлының өлеңдерін оқып
беру.
ә)
Суреттермен жұмыс істеу.
1-ші,2-ші
топқа сурет көрсетіп соған байланысты
тыйым сөздер атау.
б)
Кроссворд шешу.
Үйге
тапсырма.
Сейіт
Кенжеахметұлының кітабынан «Жеті
қазына» дәптерлеріңе есте қалатын есті
сөздер жазу.
Оқушылардың
білімін бағалау.
Тексерілді 08.10.19
Директордың ТІЖО М.Байболова
Балпық
би
Аты
Балпық
би
Қызмет
саласы
Ақын-жыраулар,
билер
Туған
күні
1694 Қайтыс
болған
күні
1784 Осыдан
280 жылдай
уақыт
бұрын
Жалайыр
елінде
әрі
көсем,
әрі
би,
әрі
қол
бастаған
батыр
атанған
Балпықтың
тарихи
еңбегі
ерекше.
Осыдан
280 жылдай
уақыт
бұрын
Жалайыр
елінде
әрі
көсем,
әрі би,
әрі
қол
бастаған
батыр
атанған
Балпықтың
тарихи
еңбегі
ерекше.
Ескелді
би,
Қабылдиса
(Қабан)
ақынмен
бірге
ол да көзі
тірісінде
әулие
саналған,
1694 жылы
дүниеге
келіп,
Қаратал,
Көксу
бойында
1784 жылы
қайтыс
болса
керек.
Жалайыр
руынан
шыққан.
Әкесі
мол
дәулетімен
атағы
шыққан
бай,
анасының
есімі —
Ақбалық.
Сөз
бастаған
шешен,
қол
бастаған
батыр
ретінде
Балпықтың
аты
Ескелді
бимен
қатар
айтылған.
Балпық
жоңғар
шапқыншылығы
кезінде
өзінің
аға
достары
Ескелді,
Қабан
жыраумен
бірге
Іле
мен
Қаратал
арасындағы
Жалайыр,
оған
көршілес
Найман,
Суан,
Ысты
руларының
біраз
бөлігін
шабуыл
өтінен
дер
кезінде
әкетіп,
қырылып
кетуден
сақтады.
Хантау
мен
Қаратаудан
әрі
асып,
Сыр
бойында
тұрақтаған
соң
бірқатар
жорықтарды
басынан
кешірді.
Аңырақай
шайқасына,
Аягөз
бойындағы
Таскескен
мен
бүгінгі
Текелі
қалалары
маңындағы
соғыстарға
қатысқан.
Әділ
сөзімен
Жалайыр
мен
Жаныс
руларын
табыстырған.
Балпықтың
ұлы
Тіленші
де беделді
би болған.
Әкелі-балалы
билердің
еліне
сіңірген
қызметі
туралы
Ш. Уәлиханов,
Құнанбай
Өскенбайұлы
жазған,
Сүйінбай,
Жамбыл,
Бақтыбай,
Сара
Тастамбекқызы
т. б.
ақындар
жыр
еткен.
Балпық
он екі
ата
Жалайырдың
ең үлкені
Аңдас
тармағына
жатады.
Қай
жерде,
қандай
жағдайда
болмасын
өзінен
екі
жас
үлкен
Ескелді
бимен
аты
қатар
аталған.
Жүздеген
жылдар
бойы
үздіксіз
шапқын
жасап
тұрған
Жоңғар
қалмақтарынан
ығысып,
Сыр
бойын,
Шу бойын
паналап
жүрген
Жалайырдың
басын
құрап,
Ескелді,
Қабан
ақын,
Орақ
батырлармен
бірге
жаудан
босаған
Жетісу
өлкесіне
көшіріп
әкеліп,
қоныстандырған
еңбегі
ел аузында
ерекше
айтылады.
Бұл
жөнінде
мынадай
жыр
жолдары
сақталған:
Сырдарияның
бойында,
Қазалының
ойында,
Халқын
түгел
жинаған.
Қараталдың
бойына
Текелінің
ойына
Қоныстанып
тойлаған.
Нақтылы
деректерге
сүйенсек,
Балпық,
Ескелді,
Орақ
батыр
Аңырақай
шайқасында
Жалайырдың
қолын
бастап,
қалмақтарды
Іле
дариясына
тоғытқан.
Жаудың
негізгі
күші
Талдықорған
жаққа
қашқанда
үлкен
бір
тобы
қасқа
жолдан
шалғайда
жатқан
Іле,
Балқаш,
Қамау
жақты
паналамақ
болады.
Ұлы
қолбасшылар
Кіші
жүздің
ханы
Әбілқайыр,
Қаракерей
Қабанбай,
Қанжығалы
Бөгенбай,
Шапырашты
Наурызбай,
Жаныс
Өтеген,
Албан
жайратуды
Ескелді,
Балпық,
Орақ
батырлардың
жасағына
тапсырса
керек.
Қапшағайдың
аузында
аңыз,
әңгіме
көп.
Осы
күнге
дейін
Іле,
Жиделінің
құйылысында,
Балқаш
теңізіне
жақындау
аймақта Үш
қалмақ
деген
шұрайлы
жер
бар.
Сол
үшеуі
өз еркімен
жалайырдың
қолбасшыларына
тыңшылық
қызмет
етсе
керек,
содан
сол
жер
үшеуіне
сыйға
берілген
тәрізді.

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген