Тынымсыз Тіл

Ауыз деген қуыста Тынымсыз Тіл өмір сүріпті. Ол аппақ тістерді қатарла тырып қойып, өзіне қабырға, ал екі еріннен ашылып-жабылып тұратын е жасап алыпты. Ауыз арқылы дыбыстар жиі-жиі сыртқа шығып тұрады еке Кейбір даусы бар дыбыстар ылғи көңілденіп ән салып жүреді. Осы дыбыст өткенде Тынымсыз Тіл тып-тыныш ән тыңдап жатады екен.

Олардың әнін сен де тыңдап көр: [а-а-аі, [О-о-оі, [е-е-еі, [ә-ә-ә].

Ал кейбір дыбыстар ән салуды ұнатпайтын болыпты, олардың түк да сы жоқ екен. Ән салмай тып-тыныш өтіп бара жатқан дыбыстарға ренжі Тынымсыз Тіл оларға ылғи кедергі жасауға тырысады. Даусы жоқ дыбь тарды сыртқа жібермеу үШін біресе таңдайға жабысып тұрып алады, бір се тіскө тақалып алады, кейде тіпті еріннен жасалған есігін жауып ала екен.

Ол дЫбыстарды сен де айтып көр: [қ], [ті, [ні, [м].

Ән салмайтын, даусы жоқ дыбыстар сыртқа шыға алмай, Тынымсыз Тіл,п

өте алмай әбден дал болады. Олар:

- Бізді өздеріңмен бірге жетелеп алып шығыңдаршы, _ деп, әнші дыбыста ға сыбырлап жалынады. Әнші дыбыстар келіседі. Екеуі бірігіп сөз құрайды _

сыртқа дос болып, сөз болып бірге шығады.

Тынымсыз Тіл дауысы жоқ дЫбыстарды сыртқа еріксіз шығарады, бі оларды байқап қалса, әлі де кедергі жасап қалуға тырысады екен. Тып-тынь

жатса, ол қалайша «Тынымсыз Тіл» болмақ?

Араның даусы мен баланың ара шаққандағы ауырсынған даусын сал.

қалмай ұшып соңынан, Ара қуды Мұратты. -3-3-3-3-3 Шағып алып қолынан, Досымызды жылатты. -у-у-у-у-у

Шегіртке

Шегіртке болып [ш] дыбысын айтып көр.

Ш-ш-ш-шегірткемін ш-ш-ш-шырылдақ, Ән саламын ш-шырылдап: -ш-ш-ш-ш-ш

Жоқ тұрақты мекенім,

Ш-ш-ш-шөпті қорек етемін. -ш-ш-ш-ш-ш

47

Ағайынды аралар

Үш саусағыңды түйістіріп, ұшып жүрген араларға ұқсат, әрбір екі жолдан кейін аралар­

дың ызылдағанын сал.

Балақай, ойыншык жәндіктермен үстел театрын жасап ойнауыңа болады. Әр діктің сөзін айтып болған соң, оның дыбысын салуды ұмытпа.

Тым қатулы кескіні, Жақтырмайтын ешкімді, Үлкен, қара қоңыздың Даусы алыстан естілді:

-ж-ж-ж-ж-ж

Мұндай сұмдық бола ма? Келе салып сонаға Гүжілдеді: «Бұл ж-ж-ж-жерге Енді қайтып ж-ж-ж-жолама!»

-ж-ж-ж-ж-ж

Ызылдады ара да: -3-3-3-3-3-3 Ызындады маса да: -3-3-3-3-3-3 Ал ·өрмекші үн-түнсіз Жасырынды тасаға.

Ал қоңызға бәрібір, Айтатыны: «Ары ж-ж-ж-жүр!» Жанында еш досы жоқ, Гүж-гүж етіп әлі жүр.

Дауыстарын қайтала

Балақай, жән-жөнүәрпәрдын дәүыстәрын сала отырып, кей дыбыстердың жуан, кей

дыбыстөрдың жіңішке әйтылөтынынә зер сап.

Аң біткен мен алысқан Ақырады арыстан:

А-а-а-а-а-у

Дөңгелентіп аузынды, Жіңішкертіп даусынды, Бұзаумын деп ойла да, Даусын оның қайтала:

Мө-ө-ө-ө-ө-ө

Балақай, қасқырдан да қорықпайтын төбет иттердің болатынын білесің бе? екі топқа белініңдер де, қасқырлар мен иттер болып алдымен ақырын, сосын орташа соңында қатты дауыспен [р] дыбысын созып айтыңдар.

Жайлау толы малды аяп, Күзетіп жүр Майлыаяқ. Жолатпайтын ешкімді,

Даусы алыстан естілді:

(ақырын дауыспен) -р-р-р-р-р

«Тамақ жеймін, ашпын», - деп, «қорқып, иттер қашсын», - деп, Күжірейтіп желкесін

Ырылдады қасқыр кеп:

(орташа дауыспен) -р-р-р-р-р

«Қорықпаймын сенен», - деп, «Сазайыңцы берем», - деп, Дірілдетіп қасқырды

дйбатын ит асырды:

(қатты дауыспен) -р-р-р-р-р

«Мынау бәле екен», - деп, «Түбіме бұл жетер», - деп, қорқып қасқыр жөнелді,

қайтып келмес ол енді.