Бекітемін:

Тақырыбы:Ұйқы және психикалық денсаулық

Ұйқы-тынықтырады,

Жұмыс-шынықтырады.

Мақсаты: жасөспірімнің психикалық денсаулығын сақтау факторы ретінде ата- аналардың ұйқыға жауапкершілікпен қарауын қалыптастыру.

Міндеттері:

Ата-аналарды жасөспірімнің ұйқыға қатысты пайдалы әдеттерін дамытуға ынталандыру.

Ата-аналардың ұйқының жасөспірімдердің психологиялық және эмоционалдық жағдайына әсері туралы түсініктерін кеңейту.

Балаларына ұйқы сапасын жақсартуға көмектесу үшін практикалық дағдыларды дамыту.

Тұлғаның ұлттық құндылықтары мен қасиеттері: әділеттілік және жауапкершілік.

Жоспар

Кіріспе бөлім.

Шағын ойын

Негізгі бөлім

Ақпараттық блок

Ми шабуылы

«Менің шешімім» топтарда жұмыс істеу

Шығармашылық қызмет – Ұжымдық жоба

Қорытынды бөлім.

Ата-аналардың қорытындылары мен пікірлері

Күтілетін нәтижелер:Сабақ аяқталғаннан кейін ата-аналар: жасөспірімнің ұйқы режимін сақтау керегін түсінеді;жасөспірімдердің психикалық және эмоционалдық жағдайына ұйқының әсері туралы тереңірек түсінік алады; жасөспірімдерде ұйқы сапасын жақсартуға көмектесетін практикалық дағдыларды меңгереді.

Сабақтың ұзақтығы: 60 мин

Уақыты	Мазмұны	Ресурстар
5 мин	Кіріспе бөлім. Педагог: - Қайырлы кеш, құрметті ата-аналар! Бүгін біз балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығы үшін ұйқының маңыздылығы туралы сөйлесеміз. Ұйқы кезінде ағзада физиологиялық және биохимиялық үдерістердің тұтас кешені орын алады, олар адамның денсаулығы мен өмірін сақтауда маңызды рөл атқарады. Ойынға қатысуды ұсынамын. Ойын шарттары. Ұйқы кезінде болатын үдерістермен танысыңыз. Оларды екі тірек сөзбен атаңыз. Ұйқы – ағзаның ұлпаларын, жасушалары мен мүшелерін қалпына келтіретін уақыт. Ағзаның зақымдалған аймақтары жойылып, жасушалар жаңарады. Жауап: қалпына келтіру және регенерация. Ұйқы кезінде жад шоғырланады, яғни жаңа ақпаратты бекіту және есте сақтау үдерістері жүреді. Ұйқы оқу және есте сақтау үшін маңызды. Жауап: жадтың шоғырлануы. Ұйқы кезінде миды токсиндер мен шлактардан тазарту тетіктері іске қосылады. Лимфа жүйесі ұйқы кезінде тиімдірек жұмыс істейді, бұл күні бойы мида пайда болатын токсиндер мен шлактарды кетіруге көмектеседі. Жауап: миды тазарту Ұйқы метаболизмді, иммундық жүйені, өсуді және ағзадағы басқа да маңызды үдерістерді реттеуге қажетті гормондарды өндіруге әсер етеді. Ұйқының болмауы гормондардың тепе-теңдігін бұзып, әртүрлі ауруларға әкелуі мүмкін. Жауап: гормондарды реттеу Ұйқы күндіз белсенді болу үшін қажетті энергияны қалпына келтіруге көмектеседі. Ұйқы кезіндегі демалыс ағзаға энергия ресурстарын толтыруға мүмкіндік береді. Жауап: энергияны қалпына келтіру. Педагог: – балаларымыздың ұйқысына қамқорлық жасау олардың психикалық денсаулығына жасалған қамқорлық екенін есте ұстаған жөн.	1,2 слайд 3 слайд
	ІІ. Негізгі бөлім Педагог: - Психикалық денсаулық дегенді қалай түсінесіз? (Ата-аналардың жауаптары) Ата-аналар берген психикалық денсаулықтың анықтамалары флипчартқа жазылады. Әрі қарай, «психикалық денсаулық» ұғымының жалпы қабылданған анықтамасы беріледі: Баланың психикалық денсаулығы – бұл баланың миы мен жүйке жүйесінің жұмыс істеу қабілеттілігі мен саулығы. Бұл есте - сақтау қабілетінің, зейіннің, ақпаратты меңгеру қабілетінің және психикалық денсаулықтың басқа аспектілерінің дамуы. Ақпараттық блок. Педагог: - Жасөспірімдердің ұйқысы мен психикалық денсаулығының байланысын зерттеу - өзекті тақырып. Ғылыми зерттеулердің мысалдарымен танысқаннан кейін, келесі сұраққа жауап беруді ұсынамын: - Ғалымдар қандай пайдалы ұсынымдар береді? 1. «Ұйқы ұзақтығының жасөспірімдердің психикалық денсаулығына әсері» зерттеуіБақтиярдың отбасы ұлының таңертең әрең тұратынын анықтады. (Мәселе: Ұйқының қанбауы) Ата-аналар жасөспірімге ұйқы сапасын жақсартуға көмектесетін әртүрлі стратегияларды ұсына алады (тұрақты режим, жатын бөлмесінен электрониканы алып тастау және т.б.) және оқу үлгерімі ұйқы сапасына қалай байланысты екенін талқылайды. 3. № 3 кейс. Уәлихан түннің бір уағына дейін әлеуметтік желілерде сөйлесіп, жаман көңіл-күймен оянады. (Мәселе: гаджеттерге тәуелділік) Ата-аналар гаджетке тәуелділіктің ортаңғы буын оқушысының эмоционалды жағдайына қалай әсер ететінін және тұрақты ұйқы режимін қалай ұйымдастыруға болатынын талқылай алады. Шығармашылық қызмет. Тапсырма. Үжыммен «Салауатты ұйқы» жобасын жасаңыз. Жобаның өзіңіз жасаған бөлігін ұсыныңыз. 1- топ. Ұйықтайтын бөлмені сипаттаңыз. топ. Барлық отбасы мүшелерінің ұйықтар алдындағы мінез-құлқын сипаттаңыз. топ. Ұйықтар алдында гаджеттерді, теледидарды, компьютерлерді пайдалануды сипаттаңыз Ұйымның атауы: Психодиагностика және ұйқы медицинасы институты (ПҰМИ) Қайда: Ресей, Мәскеу Бұл зерттеу жасөспірімдердегі ұйқы ұзақтығы мен олардың психикалық денсаулығы арасындағы байланысты зерттейді. Зерттеу ұйқының болмауы жасөспірімдердің психологиялық әл-ауқатының нашарлауымен байланысты болуы мүмкін деген гипотезаны тексереді. «Түнгі электронды белсенділіктің жасөспірімдердің эмоционалды жағдайына әсері» зерттеуі Ұйымның атауы: Стэнфорд университеті Қайда: АҚШ, Калифорния Бұл зерттеу электронды құрылғыларды түнде қолданудың жасөспірімдердің эмоционалды жағдайына әсерін көрсетеді. Зерттеу нәтижелері түнде гаджеттерді шамадан тыс пайдалану психикалық денсаулыққа кері әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді. «Жасөспірімдердегі ұйқы сапасы мен депрессиялық бұзылулар арасындағы байланыс» зерттеуі Ұйымның атауы: Еуропалық университет Қайда: Германия, Берлин Бұл зерттеу жасөспірімдердегі ұйқы сапасы мен депрессиялық бұзылулардың дамуы арасындағы корреляцияны зерттеуге бағытталған. Зерттеу жасөспірімдердегі депрессиялық жағдайлардың алдын алу үшін ұйқыны дұрыс ұйымдастырудың қаншалық маңызды екенін көрсетеді. Осы және басқа зерттеулер ұйқының жасөспірімдердің психикалық денсаулығына әсері және дұрыс ұйқы арқылы жас ұрпақтың психикалық әл- ауқатын қалай жақсартуға болатыны туралы түсінігімізді арттыруға көмектеседі. Массачусетс технологиялық институтының зерттеуі. Олар Үндістанның ең нашар және ең шулы қаласындағы шаршаған жұмысшыларды зерттеп, қалай жақсы ұйықтауға болатынын және оның қайсысы пайда әкелетінін білді. Олардың болжамдарының бірі — ұйқының ұзақтығы оның уақты мен сапасы сияқты маңызды емес. Субъективті түрде ұзақ ұйықтау тамаша шешім сияқты. Неғұрлым ұзақ болса, соғұрлым жақсы! Бірақ кейде он сағат ұйықтап, оянғанда – шаршап тұрасың. Мәселеде неде? Ұйқының терең емес, басқа фазасында ояндыңыз ба? Түнде артық кофе ішіп пе едіңіз? Ұйқы биоритмдерін санау керек пе? Өзіңізді сау сезіну үшін қанша сағат және не керек? Зерттеу Үндістанның оңтүстігіндегі Ченнай қаласында жағдайы төмен жұмысшыларға жүргізілген далалық экспериментке негізделген. Онда ғалымдар үй тұрғындарының күнделікті өмірін зерттеді. Адамдар күніне 8 сағат жатса да, орта есеппен 5,5 сағат ұйықтайтын болып шықты (ДДҰ ұсынған 8 сағат). Таңертең олар шаршап оянып, тым аз уақыт ұйықтағандарын айтқан. «Ченнайдағы адамдардың ұйқы сапасы соншалық төмен, сондықтан сапасыз ұйқыны қосу, егер ол жақсырақ болса, тағы жарты сағаттық ұйқының пайдасын тигізбеуі мүмкін», - дейді Шилбах (Фрэнк Шилбах, MIT экономисі). Ата-аналар өз қалауы бойынша алдын-ала қойылған сұраққа жауап береді. Педагог қорытындылайды: - Дұрыс! Жалпы, ғалымдар мынадай кеңестер береді: Ұзақ ұйықтау нәтиже бермейді, бастысы – сапа. Кейде тыныштықта екі сағат ұйықтау төрт сағат қорылдап (өзің немесе басқа біреу) ұйықтағаннан гөрі тиімдірек болуы мүмкін. Егер сізді үнемі бір нәрсе «оятатын» болса, (тіпті оянбасаңыз да), таңертең шаршап тұрғаныңызды сезінесіз. Күндіз, тіпті жарты сағаттық ұйқы өте пайдалы. Бұл біраз күш-қуат беріп, шаршағанымызды басады. Google кеңсесінде ұйықтауға арналған капсулалар бар (олар Кремний алқабында өте танымал). Ми шабуылы. Тапсырма. Баланың ұйқысын жақсарту үшін әрекеттерді ұсыныңыз. Тақтада ата-аналардың ұсыныстары жазылады, мысалы: Ұйықтауға дайындалуды 10 минут бұрын бастаңыз, барлық отбасы мүшелері гаджеттерін өшіріп, ұйықтар алдында аулада серуендеу ұсынылады. Аяқтағаннан кейін педагог аптаның әр күніне арналған ұйқы уақытының ауысуын ескере отырып шамамен ұйқы режимін ұсынады: Мысал: Дүйсенбі - кешкі процедуралар (тіс тазалау, душқа түсу) 22.00-15 мин; Сейсенбі - кешкі процедуралар (тіс тазалау, душқа түсу) сағат 22.00 – ден 15 минутқа дейін; ұйқыдан 1 сағат бұрын гаджеттерді (телефон, планшеттер және т. б.) өшіру Сәрсенбі - кешкі процедуралар (тіс тазалау, душқа түсу) 22.00-15 мин; Бейсенбі - кешкі процедуралар (тіс тазалау, душқа түсу) сағат 22.00 – ден 15 минутқа дейін; ұйқыдан 1 сағат бұрын гаджеттерді (телефон, планшеттер және т.б.) өшіру. Жұма - - кешкі процедуралар (тіс тазалау, душқа түсу) 22.00-30 мин. Сенбі, жексенбі - ұйықтар алдында серуендеу 15 мин. «Менің шешімім» топтарда жұмыс істеу Тапсырма. Жағдаймен танысыңыз. Мәселені тұжырымдаңыз. Шешімді ұсыныңыз. Әр топқа бір кейс беріледі. Жұмыс уақыты-5 мин. Презентация – 2 мин. №1 кейс. Айжанның отбасы қызының ұйықтай алмай, түнде мазасызданғанын білді. (Мәселе: Ұйқының келмеуі) Кейсте ата-аналардан осындай мәселелердің әртүрлі себептерін (күйзеліс, күн тәртібінің дұрыс болмауы, ұйықтар алдында электронды құрылғылар және т.б.) ұсынуды және жасөспірімге ұйқысын жақсартуға қалай көмектесуге болатынын талқылауды сұралады. № 2 кейс. Ұйқының қанбауы және оқу: Бақтиярдың отбасы ұлының таңертең әрең тұратынын анықтады. (Мәселе: Ұйқының қанбауы) Ата-аналар жасөспірімге ұйқы сапасын жақсартуға көмектесетін әртүрлі стратегияларды ұсына алады (тұрақты режим, жатын бөлмесінен электрониканы алып тастау және т.б.) және оқу үлгерімі ұйқы сапасына қалай байланысты екенін талқылайды. 3. № 3 кейс. Уәлихан түннің бір уағына дейін әлеуметтік желілерде сөйлесіп, жаман көңіл-күймен оянады. (Мәселе: гаджеттерге тәуелділік) Ата-аналар гаджетке тәуелділіктің ортаңғы буын оқушысының эмоционалды жағдайына қалай әсер ететінін және тұрақты ұйқы режимін қалай ұйымдастыруға болатынын талқылай алады. Шығармашылық қызмет. Тапсырма. Үжыммен «Салауатты ұйқы» жобасын жасаңыз. Жобаның өзіңіз жасаған бөлігін ұсыныңыз. 1- топ. Ұйықтайтын бөлмені сипаттаңыз. топ. Барлық отбасы мүшелерінің ұйықтар алдындағы мінез-құлқын сипаттаңыз. топ. Ұйықтар алдында гаджеттерді, теледидарды, компьютерлерді пайдалануды сипаттаңыз
	III. Қорытынды бөлім Ата-аналарға ұсынылатын сұрақтар: Сізге ерекше ұнаған нәрсе не болды? Нені басқаша жасағыңыз келеді? Қандай жаңа білім мен дағдыларға байыдыңыз? Осы кездесу барысында өзіңіз үшін қандай жаңа ақпаратты аштыңыз? Сізді қандай ақпарат таң қалдырды? Қандай ақпарат сізге пайдалы болды? «Күн сөзі» Ата-аналарға бір сөз арқылы өткізілген кездесу жайында көзқарасты білдіру үсынылады.

Бекітемін:

Тақырыбы: Үйден тыс тамақтану

Мақсаты:жасөспірімдердің денсаулығын нығайту факторы ретінде олардың дұрыс тамақтануына ата-аналардың жауапкершілігін қалыптастыру.

Міндеттері:

1.ата-аналардың балалардың дұрыс тамақтануына деген ұмтылысын дамыту;

2.ата-аналардың жасөспірімдерді үйден тыс теңгерімді тамақтану мүмкіндігі туралы түсініктерін кеңейту;

3.ата-аналарды балаларды үйден тыс тамақтандыруды ұйымдастыру және сапасын бақылау дағдыларын меңгеруге ынталандыру.

Ұлттық құндылықтар мен тұлғаның жеке қасиеттері: әділеттілік және жауапкершілік.

Жоспар:

Кіріспе бөлім

Негізгі бөлім

Статистикаға кіріспе

Талқылау

Топтық жұмыс

«Дұрыс тамақтану» викторинасы

«Қағаздан жасалған ұшақ» әдісі

Тамақтануға арналған ұсынымдар

Қорытынды бөлім

Рефлексия «3-2-1» әдісі

Қорытындылау

Күтілетін нәтижелер: Салауатты өмір салты туралы түсінік қалыптасады. Бір командада жұмыс істей біледі

Танымдық қызығушылықтары дамиды.Салауатты тамақтану мен өмір салтына деген саналы

көзқарас қалыптасады

Сабақтың ұзақтығы: 60 минут

Уақыты	Мазмұны	Ресурстары
5 мин	Кіріспе бөлім. Сәлемдесу. Жемістердің суреттерімен командаларға бөлу (алма, апельсин, қара өрік, банан) Мақсаты: жағымды эмоционалды атмосфераны құру Кіреберісте ата-аналар өздерінің суреттерін таңдайды, скейтскочты өшіріп, өз командасын таниды. Ата-аналар сыныпқа кіріп, өз тобына отырады. Мұғалімнің кіріспе сөзі. Сәлемдесу Сәлеметсіздер ме, құрметті ата-аналар. Біз сіздерге«Сәлеметсіздер ме»- деп, бәріңізге денсаулық тілейміз! Әрқашан жақсы көңіл-күйде болғыларыңыз келе ме? Банан жеңіздер. Оның құрамында қуаныш пен тыныштық сезімін сыйлайтын заттар бар. Апельсин жеңіздер. Олар көңіл-күйді тұрақтандырады, депрессияны, қайғы-қасіретті, мазасыздықты жояды. Сосын, қара шоколад. Ол көңіл-күйді жақсартады. Біздің әрқайсымызға Жер ғаламшарында өмір сүруге бір ғана таңғажайып мүмкіндік берілген. Әр адам өз өмірін қалай сүретінін өзі шешеді.	Музыка, суреттер скейтскочпен Желімделген 1 слайд
5 мин	ІІ. Негізгі бөлім Бүгін біз балаларымыздың тамақтануы туралы сөйлесеміз. Дұрыс тамақтану балалардың қалыпты физикалық және психикалық дамуы үшін өте маңызды, еңбекке қабілеттілік пен үлгерімді, қоршаған ортаның жағымсыз әсерлеріне, жұқпалы және басқа ауруларға төзімділікті арттырады. Құрметті ата-аналар, экрандағы диаграммаға назар аударуларыңызды сұраймыз. «Үйден тыс жерде тамақтану» ұғымын талқылау Бұл диаграммада нені байқадыңыздар? Қалай ойлайсыздар, артық салмақтан зардап шегетін балалардың санының өсуі неге байланысты?
	Осылайша, біз осы диаграммада артық ь салмақтан зардап шегетін балалардың саны жыл сайын артып келе жатқанын көріп отырмыз. Тамақтану дегеніміз не? (тағамдар, фаст-фуд) Үйден тыс тамақтану денсаулыққа қалай әсер етеді? Мәселені шешу үшін біз не істеуіміз керек? Пайдалы тамақтану әдеттерін қалыптастыруға қалай көмектесуге болады? Үйден тыс жерде тамақтану немесе мейрамхана тағамдары адамның үйінен тыс тұтынатын тағамдары мен сусындарын білдіреді. Бұған мыналар кіруі мүмкін: Мейрамханалар – фаст-фудтан бастап жайлы асханаға дейін, мұнда келушілер жергілікті тағамдарға тапсырыс бере алады. Кафелер, кофеханалар – тамақ ішуге, кофе, шай және басқа да сусындар ішуге арналған орындар. Фаст-фуд – дайын тағамды өзімен алып кетуге немесе сол жерде жерде жеуге болатын жылдам қызмет көрсететін мекемелер. Асханалар, буфеттер – дайын тағамдарды қол жетімді бағамен сатып алуға болатын мекемелер. Көше тағамдары – жылжымалы арбаларда, шатырларда немесе дүңгіршектерде сатылатын тағамдар, сусындар. Өзіңіз тамақ дайындауға мүмкіндігіңіз немесе ниетіңіз болмаған кезде, үйден тыс жерде тамақтану ыңғайлы болуы мүмкін. Дегенмен, бұл көбінесе үйдегі тағамға қарағанда пайдасы аз, және қымбатырақ болуы мүмкін. Сондықтан көптеген адам үйде және сыртта тамақтану арасындағы тепе-теңдікті сақтауға тырысады.	2 слайд
	Топпен жұмыс. Ата-аналарды 3-4 топқа бөліп, «Неліктен балалар үйден тыс жерде тамақтануға құмар және оны шешу жолдары?» деген сұрақты талқылаңыздар. (Әр командаға тапсырма мен шешімін жазу үшін топқа флипчарт беру; әр топ өз таныстырылымын қорғауы керек) Оны пайдалана отырып, сіз проблемаларды анықтай аласыз, оларды шешу жолдарын таба аласыз, іс- әрекеттерді жекелендіріп, оларды бағалай аласыз. Балаларды сыртта тамақтануға қызығуының бірнеше себептері болуы мүмкін: Ойын-сауық – мейрамханаға, кафеге немесе фастфудқа бару бала үшін үйдегі тағамнан ерекшеленетін қызықты тәжірибе болуы мүмкін. Бұл мерекелік және көңілді сезім тудырады. Тәуелсіздік – балалар сыртта тамақтанғанда, олар өздерін жетілген және тәуелсіз сезінеді. Бұл олар үшін тартымды болуы мүмкін. Әлеуметтік аспект – бірге тамақтану достармен және құрдастарыңызбен уақыт өткізудің тәсілі болуы мүмкін. Бұл әлеуметтік құрамды арттырады. Маркетинг – Көптеген мейрамханалар мен фастфуд желілері түрлі-түсті дизайнды, ойыншықтарды және ойын-сауықты пайдалану арқылы балалардың қызығушылығын туғызады. Балаларға өте тартымды көрінеді. Дәмді таңдау – қоғамдық тамақтандыру орындарындағы кейбір танымал тағамдар үйде дайындалған тағамға қарағанда балалардың талғамына жақсырақ сәйкес келуі мүмкін. Біз сіздерге «Дұрыс тамақтану» викторинасын ұсынамыз. https://youtu.be/c6LEOFIRRDo?si=3Pv-GcuJ8SIgCoC5 Викторина ойынынан кейін салауатты әдеттерді қалай қалыптастыруға болады? Барлық ата-аналар қатысады. Мұғалім осы нұсқалардың кез келгенін қалауы бойынша таңдай алады. 1-ші нұсқа «Қағаз ұшақ» Алдарыңыздағы А4 парағына балаларыңыздың тамақтану кезіндегі жаман әдеттерін естеріңізге түсіріп, жазуды ұсынамыз. Оны жазып болғаннан кейін осы парақтан ұшақ жасау керек. Енді ұшақтарымызды ұшырайық. Ата-ананың міндеті – ұшақты ашып, жаман әдетті оқу, содан кейін осы мәселені шешуге кеңес беру. Осы уақыт ішінде ата-аналар өздері үшін басқа ата- аналардың лайфхактары мен кеңестерін жазып алады. 2-ші нұсқа SWOT әдісі Міне, 4 бөлікке бөлінген А4 парағы. Әр бөлікті толтыруға шақырамыз S- балаларыңыздың дұрыс тамақтанудағы ең жақсы қасиеттері W- балаларыңыздың тамақтану сапасы, бірақ көмекке немесе сіздің бақылауыңызға мұқтаж O- балаларыңыздың дұрыс тамақтануына пайдалы қасиеттерді енгізу мүмкіндігі T- балаларыңыздың дұрыс тамақтануындағы пайдалы қасиеттерді енгізудегі қауіптер. Балалардан талап етілетін барлық ережелерді өзіңіз ұстанасыз ба? (Педагог бұл жаттығуды қай нұсқаға сәйкес таңдайды). Дені сау ұрпақ өсіру үшін, өзіміз жақсы үлгі көрсетуіміз керек. Сіздерге мыналарды ұсынамыз: (салауатты өмір салтына арналған жадынамалар) Соңында бейнеролик көру https://youtu.be/GDAzHzQehNE?si=HbOa7A8VPq51Gh pj Сіздің жеуге таңдаған нәрсеңіз денсаулығыңыз бен әл- ауқатыңызға үлкен әсер етеді. Дұрыс тамақтану ағзаның дұрыс жұмыс істеуінің негізі болып табылады, ал дұрыс тамақтанбау әдеттері түрлі аурулар мен денсаулықтың бұзылуына әкелуі мүмкін. Салауатты және қоректік тағамдарды таңдау оңтайлы салмақты ұстап тұруға, ағзаның мүшелері мен жүйелерінің жұмысын жақсартуға, иммунитетті арттыруға, жүрек- қан тамырлары ауруларының, қант диабетінің және басқа созылмалы аурулардың даму қаупін азайтуға көмектеседі. Сонымен қатар, дұрыс тамақтану көңіл- күйдің жақсаруына, энергия мен концентрация деңгейінің жоғарылауына, тері мен шаштың жақсаруына және жалпы әл-ауқатқа ықпал етеді. Осылайша, үйден тыс жерде не жейтініңізді таңдау – сіздің физикалық және психикалық денсаулығыңыз үшін, сондай-ақ жалпы өмір сапасы үшін маңызды. Үйден тыс жерде тамақтанған адам бірнеше қарапайым, бірақ маңызды ережені сақтауға тиіс: Үйден тыс тамақтану жасөспірімдер үшін барған сайын өзекті бола түсуде, өйткені олар үйден тыс жерде оқуға, спортқа және басқа да іс-шараларға көп уақыт жұмсайды. Ата-аналар балаларының дұрыс тамақтану әдеттерін қалыптастырудашешуші рөл атқарады. Міне ата-аналарғажасөспірімдерді дұрыс жолға бағыттауға көмектесетін бірнеше кеңес. Білім және хабардарлық Дұрыс тамақтану негіздерін үйрету: жасөспірімдерге қоректік заттардың: ақуыздардың, майлардың, көмірсулардың, дәрумендер мен минералдардың тепе- теңдігінің маңыздылығын түсіндіріңіз. Қандай тағамдар пайдалы және неге екенін талқылаңыз. Жапсырмаларды оқу: жасөспірімдерге азық-түлік жапсырмаларын оқып, құрамында қант, тұз және зиянды майлар аз болатындығын таңдауға үйретіңіз. Жоспарлау және дайындық Тамақтануды жоспарлау: жасөспірімдерді бір аптаға мәзірді жоспарлауға қатыстырыңыз. Бұл оларға теңдестірілген тамақ дайындауды түсінуге көмектеседі. Тамақ дайындау: жасөспірімдерге қарапайым және пайдалы тағамдар дайындауды үйретіңіз. Егер оларға мектепке немесе жаттығуларға тамақ апаратын болса, бұл пайдалы болуы мүмкін. Пайдалы тағамдар Пайдалы тағамдар: жемістер, жаңғақтар, йогурт, көкөніс таяқшалары және дәнді дақылдар сияқты пайдалы тағамдарды жинаңыз. Олар жасөспірімдерге қолжетімді болуы үшін, көрінетін жерде сақтаңыз. Фаст-фудтан аулақ болу: жасөспірімдермен фаст- фудтың кемшіліктерін талқылаңыз және сыртта тамақтанудың пайдалы баламаларын ұсыныңыз. Кафелер мен мейрамханалардағы тағамдарды таңдау Теңдестірілген тағамдар: жасөспірімдерге майсыз ет, балық, көкөністер мен дәнді дақылдардан тұратын тағамдарды қалай таңдау керегін айтыңыз. Порцияны бақылау: порцияны бақылаудың маңыздылығын түсіндіріңіз және достарыңызбен үлкен тағамдарды бөлісуді немесе жарты порцияға тапсырыс беруді ұсыныңыз. Қолдау және мотивация Ата-аналардың үлгісі: дұрыс тамақтанудың үлгісін көрсетіңіз. Балалар көбінесе ата-аналарының мінез- құлқына еліктейді. Позитивті күшейту: жасөспірімдерді дұрыс тамақтануға шақырыңыз. Оның денсаулыққа пайдасын және күш қуат беретінін түсіндіріңіз. Әлеуметтік дағдылар және құрдастардың әсері Құрдастардың әсерін талқылау: құрдастардың әсеріне қалай қарсы тұру керегін және дұрыс тамақтану үшін саналы таңдау жасауды талқылаңыз. Қарым-қатынас дағдылары: жасөспірімдерге қажетсіз тағамдардан сыпайы түрде бас тартуды және балама нұсқаларды ұсынуды үйренуге көмектесіңіз. Тамақтану қауіпсіздігі Гигиена: жасөспірімдерге тамақтанар алдында қол жуудың және үйден тыс жерде тамақтану кезінде гигиенаны сақтаудың маңыздылығын ескертіңіз. Сақтау мерзімі: тағамның балғындығын тексеру және бүлінуі мүмкін тағамнан аулақ болу қаншалық маңызды екенін түсіндіріңіз. Ерекше қажеттіліктер мен диеталарды есепке алу Аллергия және төзімсіздік: егер жасөспірімнің белгілі бір тағамға аллергиясы болса, қауіпті тағамдардан аулақ бола отырып, үйден тыс жерде қалай қауіпсіз тамақтану керектігін талқылаңыз. Арнайы диеталар: жасөспірімдерге қолайлы тағамдарды табуға көмектесу арқылы белгілі бір диетаны (вегетариандық, глютенсіз және т.б.) ұстанатын болса, оларға қолдау көрсетіңіз. Үйден тыс жасөспірімдерге арналған пайдалы тағамдардың мысалдары Салаттар: көкөністер, майсыз ет немесе балық қосылған салаттар, майы аз қоспалар. Сэндвичтер: күркетауық, тауық еті немесе көкөністер қосылған дәнді нан. Суши: балық, көкөністер және күріштің ең аз мөлшері бар тағамдар. Смузи: қант қосылмаған, жаңа піскен жемістер мен көкөністерден жасалған смузи. Сорпалар: көкөніс немесе тауық сорпалары. Қорытынды: ата-аналардың үйден тыс жерде дұрыс тамақтануды таңдаудағы қолдауы жасөспірімдердің дұрыс тамақтану әдеттерін қалыптастырудың негізгі факторы. Дұрыс тамақтану негіздерін үйрету, жасөспірімдерге дұрыс таңдау жасауға және олардың денсаулығы мен әл-ауқатын сақтауға көмектеседі. ІІІ. Қорытынды бөлім Рефлексия «3-2-1» Құрметті ата-аналар, сабағымызды қорытындылай келе, кері байланыс қалдыруды сұраймыз.дұрыс тамақтанудағы 3 әдетіңіз балаңыздың дұрыс тамақтануы үшін жасайтын 2 әрекетіңіз ата-аналарға балаларының пайдалы әдеттерін дамытатын 1 тілегіңіз. Қорытындылау. (4 мин) Құрметті ата-аналар, сабаққа белсенді қатысқандарыңыз үшін көп рахмет. Бүгінгі тақырып туралы ойлануды сұраймыз. Бейнероликті көру. https://youtu.be/f3atn4skWAQ?si=PhxRIV-HcqSx7dVt Ата - ананың ең үлкен бақыты – балаларының табысты, ақылды және әдепті болғанын көру екенін ұмытпаңыздар! Біз өз санамызда сілкініс жасасақ, айналамыздағы әлем де өзгереді. Назар аударғандарыңыз үшін рахмет!	3-4 слайд

Қосымшалар

194

195

196

Тақырыбы:Өмір бойы оқу: НЕ ҮШІН? ҚАЛАЙ?

Мақсаты: ата-аналардың жасөспірімнің өзін-өзі тәрбиелеу және өзін-өзі дамыту үдерістерін қолдауға дайындығын қалыптастыру.

Міндеттері:-ата-аналарды жасөспірім баланың өзін-өзі тәрбиелеу және өзін-өзі дамыту үдерістерін оның өмірлік табысының шарты ретінде қолдауға шақыру;

-жасөспірімнің өзін-өзі тәрбиелеуі мен өзін-өзі дамытуын қолдау мүмкіндіктері мен құралдары туралы ата-аналардың түсініктерін кеңейтуге жәрдемдесу;

-ата-аналардың жасөспірімнің өзін-өзі тәрбиелеуі мен өзін-өзі дамытуын қолдаудың практикалық дағдыларын игеруіне ықпал ету.

Ұлттық құндылықтар: әділеттілік және жауапкершілік.

Жоспар

Кіріспе бөлім:

Ұйымдастыру

Негізгі бөлім:

«Сәттілік» тапсырмасы

«Менің мақсатым» тапсырмасы

«Жеке тұлғаның жетістігі неге байланысты?»

«Тұлғаның әмбебап дағдылары» топтық жұмыс

«Мақсат қоюды үйреніңіз» жаттығуы

Қорытынды бөлім:

Рефлексия

Күтілетін нәтижелер:

ата-аналар жасөспірімнің өзін-өзі тәрбиелеу және өзін-өзі дамыту үдерістеріне қолдаукөрсетеді;

ата-аналар жасөспірім кезіндегі баланың өзін-өзі тәрбиелеуі мен өзін- өзі дамытуын қолдаудың мүмкіндіктері мен құралдары туралы түсініктерін кеңейтеді;

ата-аналар жасөспірімнің өзін-өзі тәрбиелеуі мен өзін-өзі дамытуын қолдаудың тиімді әдістері мен тәсілдерін меңгереді.

Сабақтың ұзақтығы: 60-65 минут

Уақыты	Мазмұны	Ресурстары
3 мин.	Кіріспе бөлім Сәлемдесу. Тақырыпты тұжырымдау. Кездесудің тақырыбы «Өмір бойы оқу: НЕ ҮШІН? ҚАЛАЙ?». Адам жетіліп, өз мақсатына жеткенде, алдағы өмірінде өзін-өзі тәрбиелеуге күші мен еркі болғанда және оны қалай жүзеге асыра алатынын білгенде, адамның алған тәрбиесі аяқталады. Адольф Дистервег	1,2 слайд 3-слайд
	II. Негізгі бөлім «Сәттілік» тапсырмасы СӘТТІЛІК ұғымымен топтық жұмыс. Педагог топқа: «Бәріңіз балаларыңыздың табысты болғанын қалайсыздар. Бұл ата-ананың табиғи қалауы. Ал балаңыздың жетістігін қалай елестетесіз? Тақтаға / флипчартқа сәттілікті білдіретін кілт сөздер-зат есімдерді жазыңыздар. Педагог сабаққа қатысушыларға флипчартқа /тақтаға 7-9 сөз жазып, содан кейін осы ұғымдарды реттеп, қысқаша талқылауды ұсынады. Талқылаудан кейін ата-аналарға слайдта «Сәттілік» ұғымының анықтамасы ұсынылады: ойлаған істе мақсатқа жету, бір нәрсенің оң нәтижесі, бір нәрсенің немесе біреудің қоғам тарапынан танылуы. жетістікке жетуге көмектесетін әмбебап және арнайы жеке дағдылар белсенді түрде енгізілуде. Кез келген бастамада табысқа жету үшін әмбебап дағдылар (soft skills немесе «жұмсақ») керек. Оқу қабілеті мен ниеті, шығармашылық, логикалық- математикалық және кеңістіктік ойлау интеллекттің құрамдас бөлігі болып табылады. Ол балалар мен ересектер үшін өте қажет. Алайда, жетістікке жету үшін бұлар жеткіліксіз.	флипчарт/ва тман маркерлер Талқылауд ың нәтижесі ең бастысы – адамның өзін-өзі жүзеге асыруы, оның ішінде
	Арнайы дағдылар (hard skkils немесе «қатты» дағдылар) адамның белгілі бір іс-әрекеттегі жетістігіне әсер етеді. Ол мамандыққа оқыту процесінде дамиды. Ал егер баланың оларға деген қабілеті мен қызығушылығы болса, оны бала кезінен дамытуға болады және дамыту қажет. Адамның әртүрлі іс-әрекеттердегі жетістіктерін не анықтай алады? Бұл жалпы (әмбебап, икемді) дағдылар: үйренуге талпыныс, сыни ойлау, әдемі және дұрыс сөйлей білу, уақытты дұрыс бөле білу. Бұл оқуда, жұмыста және жеке өмірінде де пайдалы. «Икемді» дағдылар – бұл адам дамуның негізі. Сіздің балаңызға мектепте және одан кейінгі өмірде пайдалы болатын келесі әмбебап дағдылар: (олардың топтары). 1) Мақсат қоя білу және оған жету жолдарын жоспарлау. 2) Коммуникативтік дағдылар: қарым-қатынас жасау және көпшілік алдында сөйлеу қабілеті Логикалық ойлау: ең маңызды мәселені ажырата білу; нақты мәселемен жұмыс жасау; не істеу керегін түсіну және бағалау; мәселені зерттеу-дәйекті түрде ойлау; қорытынды жасау, оны өзіңізге және айналаңыздағыларға түсіндіре білу.	материалды
	4) Ақпаратпен жұмыс істей білу «Кім ақпаратқа ие болса, ол әлемге иелік етеді». Натан Ротшильд 5) Өзін-өзі ұйымдастыру, тайм-менеджмент Кейде адамдар жағдайға қарай әрекет ететіндей көрінеді. Бірақ адамның жоспары, уақытты басқару мүмкіндігі болмаса, табысты болу қиын. Бұл мектепте оқытылмайтын нәрсе, бірақ онсыз өмір сүру қиын. Льюис Кэрроллдың әйгілі ертегісінің кейіпкері Алиса Шляпникке: «Мен бірнеше рет уақытты қалай өткізуге болады деп ойладым! Ол уақытқа ұнай ма? Егер онымен ұрыспаған болсаң, одан қалағаныңның бәрін сұрай алар едің». 6) Жеке қасиеттер: көшбасшылық, ерік, табандылық Алайда, бұл қасиеттер мен дағдылар өздігінен пайда болмайды. Тұлғаның қасиеттері балалық шақта қалыптасады. Отбасында басталып, мектепте жалғасатын тәрбиеге тікелей байланысты. «Тұлғаның әмбебап дағдылары» жаттығуы (топтық жұмыс) Ата-аналар төрт топқа бөлінеді, карточкалардың көмегімен әмбебап дағдылардың бірін таңдайды: Коммуникативтік дағдылар. Ақпаратпен жұмыс істеу дағдысы. Өзін-өзі ұйымдастыру, уақытты басқару. Жеке қасиеттер. Топтың алдына бөлінген дағдылардың мазмұнын ашу, оны толықтыру міндеті қойылады. Әр топ жұмыс нәтижелерін ұсынады, өз толықтыруларын дәлелдейді. Педагог ақпаратты толықтырады, жинақтайды. «Мақсат қоюды үйреніңіз» жаттығуы Жеке жұмыс: педагог ата-аналарға мақсат қою алгоритмімен танысуды, содан кейін сабақтың басында жасаған мақсат қоюмен салыстыруды және өзгерістер енгізуді ұсынады. Әр адам үшін ең қиын нәрсе – өз «менінің» мүмкіндіктерін пайдалануды үйрену және оларды жеке тұлғасын дамытуға бағыттау. Өзін-өзі дамыту және өзін- өзі тәрбиелеу жолындағы негізгі қадамдардың бірі– мақсатты дұрыс қою. Льюис Кэрроллдың «Алиса ғажайыптар елінде» ертегісінің кейіпкері Алисаны тағы да еске түсірейік. Зазеркальеге келгенде, ол Чешир мысығымен кездесіп, одан: Айтыңызшы, қайда баруым керек?-деп сұрады. Сенің қайда барғың келеді? - деп қайыра сұрады Мысық. Маған бәрібір... - деді Алиса. «Онда қайда барсаң да бәрібір», - деді Мысық. Бұл үзіндіде өмірдің маңызды принциптерінің бірі тұжырымдалған-мақсат қозғалыс бағытын анықтайды.
	Армандарды мақсатқа айналдырамыз» алгоритмі Арман – бұл жай ғана тілек, ал мақсат – іс-әрекетке нұсқау. Бірнеше тілегіңізді жазыңыз. Оларды әрекетке нұсқаулық ретінде қайта құрыңыз (Тілек: компьютерді ауыстырғым келеді. Мақсаты: жаңа компьютерге қажетті соманы жинау). Мақсатты күшейту жағын ойлаңыз. Мысалы, «жаңа компьютер сатып алу» – бұл жай ғана мақсат. Ал «Apple Macbook сатып алу» – керемет мақсат. Мақсатты міндеттерге бөлеміз 1-қадам. Тізімнен жеткіңіз келетін мақсатты таңдаңыз. 2-қадам. Мақсаттың нақты, қолжетімді және маңызды екеніне көз жеткізіңіз. Қалаған нәрсеге қол жеткізгіңіз келетін күнді немесе уақыт кезеңін белгілеңіз. қадам. Негізгі мақсатты кішігірім мақсаттарға бөліңіз. Оларға кезең-кезеңімен жету үшін қандай қадамдар жасау керегін қарастырыңыз. Әрқашан өзіңізден: Келесі деңгейге өту үшін не істеуім керек?» - деп сұраңыз. қадам. Іс-қимыл жоспарын жазыңыз (ай сайын нақты соманы кейінге қалдыра бастаңыз → жинақтау жоспарын жасаңыз → басқа қаражат көздерін анықтаңыз → компьютерлік жабдықтар дүкендерінде сату шарттарын қадағалаңыз → компьютерді таңдаңыз, сатып алыңыз). Гайдбуктен жасөспірімге арналған ұқсас алгоритмді таба аласыз.
	І.Қорытынды бөлім Сторителлинг. Педагог: Мынадай оқиға айтылады. Бірде бала мектептен үйіне келіп, анасына мұғалімнің хатын береді. Анасы кенеттен жылай бастап, хатты ұлына дауыстап оқиды: «Сіздің ұлыңыз – данышпан. Бұл мектеп ол үшін тым кішкентай және оған бірдеңе үйрете алатын мұғалімдер жоқ. Өтінемін, оны өзіңіз оқытыңызшы». Әлгі адам есейіп, анасы қайтыс болғаннан кейін, ескі отбасылық мұрағаттарды қайта қарап отырып, осы хатқа тап болды. Оны ашып, оқиды: «Сіздің ұлыңыздың ақыл- есі кем. Біз оны мектепте бәрімен бірге оқыта алмаймыз. Сондықтан оны үйіңізде өзіңіз оқытуға кеңес береміз». Томас Альва Эдисон 4 жасында сөйлеп, 11 жасында құлағы естімей қалады, 12 жасында мектептен кетеді. Ол әлемге әйгілі фонограф жасаушы болды, телеграфты, телефонды, киноаппаратураны, қыздыру шамын жетілдірді. Эдисонның арқасында біз бәріміз телефонмен сөйлесерде «алло» деп айтамыз. Томас Эдисон: «Мені осы күнге анам жеткізді. Ол мықты еді, оның маған шын жүректен сенетінін сезіндім, өмірімді арнайтын адамым бар және мен оның көңілін қалдырмауым керек», – деп айтқан екен. Қандай қорытынды жасауға болады?

МҰҒАЛІМДЕРГЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛДАР

Кез келген бастамада табысқа жетелейтін әмбебап дағдылар

Оқу қабілеті мен ниеті, шығармашылық, логикалық-математикалық және кеңістіктік ойлау интеллекттің құрамдас бөлігі болып табылады және балалар мен ересектер үшін өте қажет. Алайда, жетістікке жету үшін бұлар жеткіліксіз.

Арнайы дағдылар (hardskkils немесе «қатты» дағдылар) адамның белгілі бір іс-әрекеттегі жетістігіне әсер етеді. Ол мамандыққа оқыту процесінде дамиды. Ал егер баланың оларға деген қабілеті мен қызығушылығы болса, оны бала кезінен дамытуға болады және дамыту қажет.

Адамның әртүрлі іс-әрекеттердегі жетістіктерін не анықтай алады? Бұл жалпы (әмбебап, икемді) дағдылар: үйренуге талпыныс, сыни ойлау, әдемі және дұрыс сөйлей білу, уақытты дұрыс бөле білу. Бұл оқуда, жұмыста және жеке өмірінде де пайдалы. «Икемді» дағдылар – бұл адам дамуның негізі.

Сіздің балаңызға мектепте және одан кейінгі өмірде пайдалы болатын келесі әмбебап дағдылар: (олардың топтары).

1. Мақсат қоя білу және оларға жету жолдарын жоспарлау.

2. Коммуникативтік дағдылар: қарым-қатынас жасау және көпшілік алдында сөйлеу қабілеті

3. Логикалық ойлау:

   • ең маңызды мәселені ажырата білу;

   • нақты мәселемен жұмыс жасау;

202

• не істеу керегін түсіну және бағалау;

• мәселені зерттеу-дәйекті түрде ойлау;

• қорытынды жасау, оны өзіңізге және айналаңыздағыларға түсіндіре білу.

4. Ақпаратпен жұмыс істей білу

Бастағы ақпарат реттелмей, үйіліп жатса, құнды нәрсені тауып,пайдалану әлдеқайда қиын.

Тиімді жұмыс пен оқу үшін мыналарды білу маңызды:

• ақпараттың сенімділігі мен дәйектілігін бағалау;

• маңыздысын анықтап, басқасын алып тастау;

• элементтерді семантикалық топтарға біріктіру, элементтер арасындағы қатынастарды көру;

• қажетті ақпаратты есте сақтау және уақытында табу.

«Кім ақпаратқа ие болса, ол әлемге иелік етеді». Натан Ротшильд

5. Өзін-өзі ұйымдастыру, тайм-менеджмент

Кейде адамдар жағдайға қарай әрекет ететіндей көрінеді. Бірақ адамның жоспары, уақытты басқару мүмкіндігі болмаса, табысты болу қиын. Бұл мектепте оқытылмайтын нәрсе, бірақ онсыз өмір сүру қиын.

Бірақ жоспарлау және уақытты басқару мүмкіндігі болмаса, табысты болу қиын. Бұл мектепте оқытылмайтын нәрсе, бірақ онсыз өмір қиын.

Льюис Кэрроллдың «Алиса ғажайыптар елінде» ертегісінің кейіпкері Алисаны тағы да еске түсірейік.

Зазеркальеге келгенде, ол Чешир мысығымен кездесіп, одан:

• Айтыңызшы, қайда баруым керек?-деп сұрады.

• Сенің қайда барғың келеді? - деп қайыра сұрады Мысық.

• Маған бәрібір... - деді Алиса.

«Онда қайда барсаң да бәрібір», - деді Мысық.

Бұл үзіндіде өмірдің маңызды принциптерінің бірі тұжырымдалған-мақсат қозғалыс бағытын анықтайды.

6. Жеке қасиеттер: көшбасшылық, ерік, табандылық

Мақсатты, күйзеліске төзімді, жауапты, бастамашыл, еңбекқор, күнделікті тапсырмаларды орындай алатын – топ-маманның түйіндемесінен алынған сөздер сияқты емес пе? Бұл қасиеттердің барлығы soft skills деп аталады. Олар белгілі бір кәсіппен байланысты емес, бірақ оларсыз табысқа жету қиын.

Тұлғаның қасиеттері балалық шақта қалыптасады және тәрбиеге байланысты. Бұл тұрғыда мектеп пен ата-ана арасында «жауапкершілікті дұрыс бөлу» маңызды.

МАҚСАТ ҚОЮ ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ АЛГОРИТМІ

203

Жасөспірім үшін не маңызды? Барлығы! Бұл жерде мақсат қою – мақсат қою және оларға жету мүмкіндігі соңғы орында емес. Мақсат қою дағдысын қалай меңгеру керектігі туралы қадамдық жоспарды ұсынамыз.

Тілектер тақтасы

Армандағанның бәрін, тіпті ең ерекше нәрсенің суретін сал немесе журналдардан кесіп алып, жапсыр). Осы суреттерге қарап, жақын арада қандай тілектерді жүзеге асыра алатыныңды ойла. Көрнекілік армандарыңды нақты елестетуге көмектеседі. Осылайша, олар сәл шындыққа айналады, яғни оларға жету оңайырақ болады.

Армандарды күшті мақсаттарға айналдырамыз

Арман – бұл жай ғана тілек, ал мақсат– іс-әрекет үшін нұсқау. Келесі қағида бойынша қол жеткізгіңіз келетін мақсаттардың тізімін жаса.

Содан кейін «мақсатты күшейту жағын ойлан. 100-ге көбейтілген мақсат сені қазір ғана емес, ондаған жылдардан кейін де шабыттандырады. Мысалы,

«университетке түсу» - бұл жай ғана мақсат. Ал «еліміздің үздік университетіне грантқа түсу» - қазірдің өзінде супер мақсат!

Мақсатты міндеттерге бөлеміз

Әр әрекетті жаза отырып, мақсатыңа апаратын баспалдақ жасағандай боласың. Ол көрнекі, нақты және қолжетімді бола бастайды.

1. қадам. Тізімнен жеткің келетін мақсатты таңда (мысалы, ақша жинап, велосипед сатып алу).

2. қадам. Мақсаттың нақты, қолжетімді және маңызды екеніне көз жеткіз.

Қалаған нәрсеге қол жеткізгіңіз келетін күнді немесе уақыт кезеңін белгіле (алдағы көктемге дейін екі жүз мың теңге жинап, велосипед сатып алу).

3. қадам. Оған жету үшін барлық қадамдар туралы ойланыңыз. Өзіңнен әрқашан: «Келесі деңгейге өту үшін не істеуім керек?» - деп сұра.

4. қадам. Іс-қимыл жоспарын жаса (ай сайын нақты мүмкін соманы кейінге қалдыра баста → жинақтау жоспарын жаса → басқа мүмкін қаражат көздерін анықта → Жаңа жылға сыйлық ретінде ақшаның бір бөлігін сұра→ дүкенді таңдап, велосипед сатып ал).

Саған көмектесетін әдістер мен дағдылар

Ми шабуылы: тіпті бір қарағанда ақылға қонбайтын сияқты барлық ойларыңды жаз.

204

Визуализация: эскиздер жаса. Бейнелі көрініс әлсіз жерлерді көруге көмектеседі.

Нақты жоспарлау: мақсатқа жету үшін не істеу керегін және қай уақытта жасау керегін білу әрқашан жақсы идея. Ұмытпау үшін бәрін күнделікке жаз.

Басқаша көзқарас: егер бірдеңе жоспарға сәйкес келмесе, онда неге бұлай болып жатқанын ойла. Жағдайға әртүрлі көзқараспен қара.

Жайлылық аймағынан шығу: мақсатқа жету арқылы сен бұрын-соңды жасамаған нәрсені жасайсың, яғни жайлылық аймағынан шығасың, бұл сенің өз- өзіңмен жұмыс істеудің ең жақсы жолы.

Сыни тұрғыдан ойлау: әрқашан күмәндан және өзіңе сұрақтар қой.

Осылайша сен мақсаттың өзін және оған жету жолдарын жақсы түсінесің.

Логика және талдау: логика және талдау қабілеті барлық кезеңдерді ұйымдастыруға көмектеседі.

Өзіне деген сенімділік: әрқашан өзіңе сенімді бол – бұл адамдармен қарым- қатынаста пайдалы және мақсаттарыңа жетуге күш береді.

ГАЙДБУККЕ АРНАЛҒАН МАТЕРИАЛ

SOFT SKILLS деген не?

Жұмсақ дағдылар (soft skills) көбінесе келесі дағдыларды біріктіретін «4K» тұжырымдамасы ретінде ұсынылады:

1. Коммуникациялық дағдылар: жоғары сынып оқушыларының электрондық пошта, әлеуметтік медиа және мессенджерлер сияқты цифрлық технологиялар арқылы тиімді қарым-қатынас жасай алуы маңызды. Ол үшін өз ойларын жазбаша да, ауызша да анық және дәл білдіру, сондай-ақ басқаларды тыңдап, түсіне білу қажет.

2. Сыни тұрғыдан ойлау: цифрлық ортада жоғары сынып оқушылары көптеген ақпаратқа тап болады. Олар ақпаратты талдау және бағалау, шынайы деректерді жалған мәліметтерден ажырату және саналы шешімдер қабылдау қабілетін дамытуы керек.

3. Кооперация: цифрлық дәуірде басқалармен өзара әрекеттесу және ынтымақтастық біздің күнделікті өміріміздің ажырамас бөлігіне айналды. Жоғары сынып оқушыларына тиімді қарым-қатынас орната білу, ұжымда жұмыс істей білу, төзімділік таныту, тыңдай және басқалардың көзқарастарын ескере білу керек.

4. Креативтілік және проблемалық ойлау: технология мен инновация үлкен қарқынмен дамып келе жатқан цифрлық ортада жоғары сынып оқушылары жаңа идеяларды қалыптастыруға, мәселелердің стандартты емес шешімдерін табуға және шығармашылыққа ие болуы керек.

205

«4K» - ден басқа, жоғары сынып оқушылары үшін уақытты басқару да маңызды. Жоғары сынып оқушылары өз уақыттарын басқару, басымдықтарды белгілеу және өз жұмыстарын тиімді түрде ұйымдастыру дағдыларына ие болуы керек.

Цифрлық ортадағы жоғары сынып оқушыларының soft skills дағдыларының барлық ерекшеліктері олардың табысы мен кәсіби дамуында маңызды рөл атқарады. Сондықтан психологтер мен педагогтер тарапынан жоғары сынып оқушыларына цифрлық трансформация дәуірінде табысты және сенімді болуға көмектесу арқылы осы дағдыларды дамытуға тиісті көңіл бөлу маңызды.

ЖАСӨСПІРІМ КЕЗІНДЕ АДАМНЫҢ ӨЗІН-ӨЗІ ДАМЫТУЫ ҚАНДАЙ ЖАҒДАЙЛАРҒА БАЙЛАНЫСТЫ:

• Бірінші шарт – отбасы. Баланың бірінші және маңызды ортасы бола отырып, ол өзін-өзі тану мен өзін-өзі дамытуды қалыптастыруға мүмкіндік береді: баланың өзін және айналасындағы әлемді қалай қабылдайтынына әсер ететін отбасылық құндылықтар, дәстүрлер мен мінез-құлық стандарттары.

• Екінші шарт – мектеп. Оқу ортасы, оқыту әдістері мен технологиялары, мектеп әкімшілігі мен пән мұғалімдерінің қолдауы жасөспірімдерге өз әлеуетін ашуға, өзін-өзі тану және өзін-өзі дамыту дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді.

Мұғалімде жасөспірімдерге олардың қызығушылықтарын, мақсаттары мен басымдықтарын анықтауға көмектесу; қолдау және ынталандыру керек:

• сыныпта қолайлы атмосфера құру,

• жеке жұмыс жүргізу,

• оқушының күшті және әлсіз жақтарын, сондай-ақ оларды жақсарту мүмкіндіктерін көрсете отырып, орындалған тапсырмалар бойынша кері байланыс орнату,

• оқушыларға өз дағдылары мен қызығушылықтарын жетілдіруге көмектесетін жобаларды ұйымдастыру,

• оқушылардың өзін-өзі дамытуға ынталандыратын конкурстарға, олимпиадаларға және басқа да іс-шараларға қатысуын қолдау.

• Үшінші шарт – достар, сыныптастар және құрдастар. Олармен қарым- қатынас өзін-өзі дамытуды қалыптастыруға көмектеседі, осыған байланысты баланың қоршаған ортасы оның мақсаттары мен мүдделеріне әсер етуі мүмкін. Жалпы, әртүрлі адамдармен қарым-қатынас жасөспірімдерге өздерін және олардың мүмкіндіктерін жақсы түсінуге көмектеседі.

• Төртінші шарт – мәдени және әлеуметтік нормалар мен құндылықтар. Оларға дәстүрлер, адамгершіліктің әлеуметтік нормалары, адамгершілік

206

құндылықтар жатады. Олар жасөспірімнің қоғамда өзін қалай ұстайтынын, қандай құндылықтар мен сенімдерді басшылыққа алатынын анықтайды.

• Бесінші шарт – жасөспірімнің жеке ерекшеліктері мен мүдделері. Бірегей қабілеттер мен таланттар жасөспірімдерге өздерінің мақсаттары мен одан әрі даму бағытын анықтауға мүмкіндік береді.

3.4-сабақ

Өнерлі өрге жүзеді. Креативтілікті ынталандыру

Сабақтың мақсаты: жас ұрпақты креативті ойлауға бейімдеудің тиімді жолдарын ұсыну.

Сабақтың міндеті:

1. 10-11-сынып оқушыларының креативті ойлауын дамытудың тиімді әдіс-тәсілдерін ұсыну;

2. Креативті ойлауды меңгертуде қолданылатын дәстүрлі әдістер мен инновацияны тоғыстырған амал-тәсілдерді көрсету;

3. Креативті ойлау дағдыларын қалыптастыруда нақты әдістер мен стратегияларды игеру.

Ұлттық құндылықтар мен жеке қасиеттер: шығармашылық ойлау арқылы жаңа идеялар , концепциялар ойлап табуға бейімділік

Жоспары

1. Кіріспе бөлім

• Жоғары сынып оқушыларының жетістіктеріндегі креативті ойлаудың маңыздылығы

• Ақпараттық блок

2. Негізгі бөлім

• «Достармен кездесу уақыты» жаттығуы

• Жеке жұмыс "Биопоэма" әдісі

• Топтық жұмыс «2К» әдісі

• Креативті ойлауды дамытуға ықпал ететін дағдылар

• Креативтілікке апаратын жол:әдістер мен тәсілдер

3. Қорытынды бөлім

• Креативті ойлауды дамытатын практикалық кеңестер

Күтілетін нәтиже:

1. Жоғары сынып оқушыларының дамуы мен жетістікке жету жолында креативті ойлаудың маңыздылығын түсінеді;

207

2. Отбасында қолайлы жағдайды қалыптастыру арқылы балалардың креативті ойлау дағдыларын қалыптастыру жолдарын біледі;

3. Креативті ойлау дағдыларын қалыптастыруда нақты әдістер мен стратегияларды игереді.

Дәріс уақыты: 1 сағ

Уақыты	Мазмұны	Ресурстары
	І. Кіріспе бөлім Жоғары сынып оқушыларының жетістіктеріндегі креативті ойлаудың маңыздылығы
	Мұғалімнің кіріспе сөзі
5 мин.	Білім беру мазмұнын жаңартудың іргелі қағидаларының бірі - оқушылардың креативтік қабілеттерін дамытуды, шығармашылық іс-әрекеттің қызығушылықтары мен бейімділіктерін ескере отырып, олардың білімін даралауға көздейтін жеке бағдарлау. Бүгінгі философиялық парадигмалардың аясында «көне» мен «жаңаның» бірлігінен туындаған ізгілендіру, тұлғалық-бағдарлылық, мәдени- диалектикалық, прагматикалық, постмодернистік бағыттардың кең өріс алуы кездейсоқ емес. Оқыту үнемі адам тәрбиелеу міндетімен тығыз бірлікте жүретіндіктен, білім беру үдерісінде тұлғаның құндылық бағдарын қалыптастырудың мәні артпаса, кемімейтіні анық. Бұл тұжырымды жас ұрпақты креативті ойлауға үйрету арқылы өзгеше шешім жасай білу іскерлігіне қол жеткізе алуы сол адамның жеке басына ғана емес, бүкіл қоғамға пайда әкелуімен бағалы болатыны анық. Креативтіліктің өзектілігі шығармашылық ойлауды дамыту қажеттілігінде, өйткені қазіргі қоғамға білімді, шығармашылық шешімдер қабылдауға қабілетті,өмірде өз орнын таба алатын жеке тұлғалар қажет. Ал оларды осы бағытқа даярлау мұғалім мен ата-ананың бірлескен жұмысының нәтижесінде орындалады.	Достармен кездесу уақыты»
	Ақпараттық блок
	Мұғалім: Қымбатты ата-аналар! Креативті ойлау балалардың өмірінде қандай маңызды роль атқаратыны

208

	жөнінде бүгінгі дәріс сабағымызда айтқымыз келеді. Осы бағыттағы жұмыстар бойынша біріге отырып, сіздерді жұмыс жасауға шақырамын. Балаларының дарынды, талантты да талапты болғанын әрбір ата-ана қалайды. Қалау мен шындықтың арасында алшақтық болмауы үшін бүгінгі дәрісте жоғары сынып оқушыларының креативті ойлаудың маңыздылығы туралы сөз етейік. Кез келген таным мен білімнің ара жігін анықтау үшін айналаны тану, өзіңді тану, туысыңды тану қажеттігі туындайды. Осыған орай, ата-аналарға «Биографиялық поэма» жазуға кеңес беремін. Себебі бүгінгі дәрісте бір-бірімізден үйреніп, алатын ақпараттарымыз пайдалы болуы үшін ашықтық қажет болады. Жақсылыққа ашық болайық!
10 мин	II. Негізгі бөлім «Достармен кездесу уақыты» Ата-аналарға осындай карточка беріп, аудиторияны аралай жүріп, өздеріне ұқсас бір жанды тауып, әр сағаттың тұсына атын жазу ұсынылады. Мысалы: сенің көзіңнің түсі маған ұқсайды екен. Сені сағат 12-ге кездесуге жазып қойсам деп едім. Осылайша 4 сағаттың тұсына аттарын жазып болған соң, сәйкес келген ата-аналар бір топқа бірігіп жұмыс жасау тапсырылады. Келесі кезекте ата-аналарға парақша ұсынылады. «Биографиялық поэма» (Биопоэма) Тақтаға немесе әрбір ата-анаға параққа жазылып, өзі туралы мынандай сауалдарға жауап беру тапсырылады: Есімім (Өз есіміңізді жазыңыз) Мен қандаймын? (Өзіңізді сипаттайтын үш сын есім жазыңыз). Сүйікті іс-әрекеттерім (Қол боста айналысуды құмартатын үш әрекетіңіз, хобби) Неден қорқамын, сескенемін? (Өмірдегі қорқыныш пен қауіптеріңіз) Өмірлік қағидам (кредо) (Өмірде ұстанатын басты қағидаңыз, ұраныңыз) Сүйікті ақын-жазушыларым (Қандай ақын- жазушыларды ұнатасыз?)	Биопоэма
		«Биография лық поэма» (Биопоэма)
		Топтық жұмыс. «2 К» әдісі»

209

Сүйікті тағамдарым (Қандай тағамдарды ұнатасыз?)

Менің жетістіктерім (Отбасыңызда, жұмыста қандай жетістіктер бар?)

Менің арманым (Бір арманыңызды атаңыз) Тегім

Бұл тапсырманы орындауға ата-аналарға 4-5 минуттай уақыт берілген соң, олар жазғандарын шағын топ ішінде немесе бүкіл аудиторияға (егер де адам саны аз болып немесе уақыт жеткілікті болса) оқып береді. Биопоэмаларды оқығаннан кейін, ата-аналар бір-біріне сұрақтар қойып, таныстығын тереңдете түскені дұрыс.

Бұл тәсілді бастары жаңадан қосылған топ мүшелерімен ғана қолданбай, бұрыннан бір-бірін білетін топ ішінде де қолдануға тиімді, өйткені көп жағдайда келтірілген сұрақтар таныстар мен достар, туыстар, отбасы мүшелері арасында бұрын ескерілмеген жайттар жаңа бір қырынан ашылады.

Биопоэма сұрақтарын түрлендіріп әрі толықтырып жіберуге де болады. Мәселен, олардың қатарына «Мен қандай туыспын?» деген сұрақты қосуға болады, мысалы балалар мұнда өздерін туыс ретінде атайды («Мен әке-шешемнің ұлымын/қызымын, немере, аға/әпке, іні/қарындас не сіңлі,бауырымын» деген секілді).

Осындай топтар арасында өзгеше ойлайтын адамдардың әдемі сөздері мен көркем мінездері ата- аналар қауымына оң әсер етіп, ары қарай жұмыс жасауына ықпал етеді.

Топтық жұмыс. «2 К» әдісі» креативтілігі көп- креативтілігі жоқ екі тұлғаның қалай дамитындығы жөнінде өз ойларын суреттегі бейнеге жазу арқылы топтық жұмыс жасайды. Креативті жан қандай болуы қажет, оның өмір көкжиегінде алар жетістігі қандай екені туралы болжам жасау, креативтілігі төмен адам қандай жетістіктерге жете алмайтыны туралы болжам жасау тапсырылады.

210

Креативтілік адамның жаңа идеяларды ойлап табуы, ерекше шешімдер қабылдауы мен қалыпты, таптаурын ойлау жүйесінен алшақтауы, бір сөзбен айтқанда, шығармашылық іс-әрекетке бейімділік сипатында түсіндіріледі. Ішкі мүмкіндіктеріне қарай саралай келгенде, креативті тұлға қабілеттерінің ең түпкі негізінде адамның интеллектуалдық әлеуетіне қойылатын талаптар жатыр. Креативті ойлау – табысты ойлау. Креативтілік шығармашылық ойлаудың жоғары деңгейі болып саналатындықтан, онда адам нақты бір кеңістік пен уақыт арасында еш кедергісіз, өзі мақсат еткен түпкі нәтижеге қол жеткізе алады. Креативті тұлға – кез келген заттан, мәліметтен, құбылыстан тың идея көре білетін адам. Онда тұлғаның ойлауы мен сөйлеуі жоғары деңгейде көрініс табады. Креативті ойлауды дамытуға ықпал ететін дағдылар: Креативтілік – тың идеялар туғызатын, дәстүрлі, қалыптасқан ойлау жүйесінен бөлек, проблемалық жағдайларды тез шешетін қабілеттілік; креативтілік қабілеттің қалыптасуы үшін қажетті шығармашылық ойлау мен тұлғалық қасиеттер жиынтығы: Шығармашылық – қоғамдық-әлеуметтік мәні бар, жоғары сападағы талантты аңғартатын, жаңа іске бағыт-бағдар беретін тың әрекет. Ойлау - психиканың ең жоғарғы көрінісі, тұлғаның танымдық бейнесі, сана арқылы сыртқы ортаны қабылдау процесі: талдау, синтездеу, әр түрлі жағдайларды шешу жолындағы пайымдық ізденіс. Конвергентті ойлау – проблеманың бір типінің шешімін анықтауға бағытталған ойлау. Дивергентті ойлау – қиялдауға сүйене отырып, көптеген мүмкін болатын шешімдерді біріктіру. Креативті ойлау – қандай да бір жаңалықты тәжірибеге енгізетін, жаңа проблемаларды шешу және қою жағдайында өзіндік идея туғызатын, кемшіліктер мен қайшылықтарды сезініп, жағдайдың жетіспейтін элементтерін салыстырмалы түрде болжауды қалыптастыратын ойлау түрі. Э.П.Торренс «Егер шығармашылықты ойлаумен байланысты процесс ретінде қарастырсақ, онда

«5+» жадынамас ы

211

40минут 10 минут

шығармашылықпен ойлайтын тұлға болу үшін не істеу керек, қандай ортада өмір сүру қажет, оның түпкі нәтижесі қандай болады деген сұрақтарды, яғни шығармашылыққа жетудің барлық жолын біріктіріп қарауымыз қажет» деп тұжырымдайды. Ол креативтіліктің төрт критерийін анықтап берді: ойдың еркіндігі (уақыт бірлігінде пайда болатын идеялар саны); ойдың икемділігі (бір идеядан екіншісіне ауысу мүмкіндігі); даралық (жалпы қабылданған көзқарастардан ерекшеленетін идеяларды шығару мүмкіндігі); дамытушылық (идеяларды, қосымша детальдарды тұжырымдау). Бұл пікірлерден шығатын қорытынды креативтілік шығармашылыққа апаратын тұлғаның ішкі әлеуеті мен қабілеті, ал шығармашылық тұлғаның жаңаны ойлап табу қабілеті көрінетін процесс(үдеріс) болып табылады. Осы бағытта ата-анасы мен баласы бір-біріне құлақ асып, тыңдай алатындығын білуі үшін немесе дәріске қатысып отырған ата-аналардың назарын шоғырландыру үшін “Біз де” деп аталатын ойын ойнауды ұсынамын. «Біз де» ойыны Ойынның шарты: Әкесі немесе анасы дастархан басында қызықты әңгімесін бастайды. Әңгімені зейін сала тыңдап отырған ойыншы бұрыс пікірге қосылмауы керек. Мен өзенге бардым. «Біз де!» Онда үйрек ұстап алдым. «Біз де! Үйректің жартысын итім жеп қойды. «Біз де!» Осыны айтып қалған ойыншылар ойыннан шығады. Ойыннан ұтылған қатысушыға тағы бір тапсырма беріледі.Бұл ойын қатысушының шығармашылық ойлау қабілетін дамытады. Креативтілік бірнеше танымдық процесті бойына жинақтайды. Оны адам қажет кезінде жаңа өнім ретінде ұсынады. Яғни креативтілік интеллект ұғымымен ұштасады. Олай болса, келесі ойын түрі осы бағыттқа ұсынылады. «Бином» ойыны

212

Би- 2 деген сөзден шыққан .Топ мүшелеріне екі сөз беріледі. Мысалы-“Тәрелке”- “балерина” “Дүкен”- “полиция” “халат”- “орындық” “бақша”- “тақта” Топ мүшелерінен екі сөзді қатыстыра отырып, 10 сөйлем құрауы сұралады.10 варианттың алғашқы үш- төрт нұсқасы қарапайым жай сөйлемдерден құрылуы мүмкін. Тәрелкені көрген балерина сатып алды. Балерина тәрелкеден тамақ ішті. Тәрелке үстелде тұр,балерина орындықта отыр. Балерина тарелкені жинады. Осы сөйлемдерден кейін ойлау деңгейі тоқырағандай, ойлану басталады. Бұл сәтте мидың креативті ойлауы іске қосыла бастайды. Ата-ана 10 вариантты толықтай орындап шығуы үшін шығармашылыққа қарай ойысуы керек. Балерина күрсініп, тарелкесіндегі екі салат жапырағына қарады. Театр сахнасына алғаш шыққан балеринаның екі көзі тәрелкедей болды. Ұшатын тәрелке театрдың жанынан ұшып бара жатып,балеринаны үйіне жеткізіп салу үшін тоқтады. Ыдыстар үйінде балериналарға арналған тарелка сатылымға шықты. Балеринаның үйіндегі тарелкаларға “Аққу көлі” балетінің суреті салынған. Балеринаны балеттен соң, қарны тойған отбасы мен жуылмаған тәрелкелер күтіп тұр. Бұл да балаңыздың шығармашылық қабілетін арттыруға арналған қарапайым болғанмен тиімді тәсіл. Креативтілікке апаратын жол: әдістер мен тәсілдер Отбасында ата-ана да баланың ойы мен ішкі уәжімен санасып отырғанда креативті ойлай алатын тұлғаның қалыптасуына мүмкіндік туындайтынын атап өткіміз келеді. Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерді талдау және көрнекті мұғалім-

213

дердің педагогикалық тәжірибесін зерттеу негізінде балалардың креативті ойлауын дамытудың келесі шарттарын «5+» жадынамасы арқылы назарларыңызға ұсынамыз: Жоғары сынып оқушыларының өзін-өзі көрсете білуіне, бастамашыл болуына қолайлы мейірімді атмосфераны мектепте де, үйде де құру. Оқушы өзін еркін сезініп, қысымға ұшырамауы керек. Ата-анадан алуан түрлі эмоцияны бала мен ата- ананың қарым-қатынастында бала да сезінуіне ықпал жасау қажеттілігі туындап отыр.Себебі бала үнемі «бұзық болма, жай ғана тыныш отыршы сабағыңда, сабағыңды оқы!»деген бұйрыққа тән тапсырмаларды қабылдағаннан гөрі оған ойша «қарсылық акциясын» жасап алады. Сол себепті сырласу арқылы балаға болашағы мен өзіне пайдалы болатын тұстарын түсіндіру арқылы ойлауына, шығармашылық еркіндігіне жол ашылады. Балаларды өз пікірін айтуға, қателік жасаудан қорықпай өз көзқарасын қорғауға ынталандыру - ата-ананың парызы. Әр бала өзінің пікірі маңызды екенін сезінуі керек. Сонымен бірге отбасында біреудің ұсыныстары, жауап нұсқалары туралы қатаң сыни пікірлер болмауы керек. Барлық даулы жағдайлар пікірталас, пікірлесу, келісу арқылы шешілгені абзал. Біреуге артылған кінә мен айыптаулар баланың өзіне айтылғандай, түсінігін қалыптастырып алуына әсер етеді. Балалардың белсенділігінің нәтижесін ғана емес, сонымен бірге жұмысты өзі орындау процесін бағалау да маңызды. Осылайша, ата-ана балаға мәселені шешуге әдеттенбеген тәсілі үшін ресурстық сыйақы бере алатыны секілді, ата-ана да өзі біліп тұрған шешімді мәселені де баласының талқысына салу арқылы ойлау мен креативті шешімдерді табу қабілеттерін дамытуына ықпал

214

жасап,сол арқылы оларды стандартты форматтан тыс ойлауына ынталандырады. 5. Оқушыларды жаңа шешімдер іздеуге және сыныптастарының шешімдерін талдауға ынталандыру мектепте жүргізілгеніндей, отбасында да мәселені ұсынып, оның шешу жолдарын бірлесіп табуға үйрету, дағдыландыру маңыздылыққа ие тәрбиенің бір тәсілі екенін біліңіз! Бұл баланы дамытуға ғана емес, балалардың қызығушылығын, танымдық, креативтілік белсенділігін арттыруға ықпал етеді. Тапсырманың мақсаты: оқушыларды мәтіндегі ой тұжырымдарды таратып айтуға үйрету, дайын үлгі негізінде креативті ой түюге және оны шеберлікпен жеткізе білетін тапқырлыққа баулу. Тапсырманы орындау талаптары: ғұламаның әрбір тұжырымының мәнін түсіндіруі керек; үлгі бойынша өзі таңдаған тақырыпта мәтін құрап жазуы қажет. Қазіргі заманғы педагогикада жоғары сынып оқушыларының шығармашылық ойлауын дамытуға ықпал ететін әр түрлі әдістер мен тәсілдер және тапсырмалар бар.Сондай тапсырмалар мен ойындардың біршамасын назарларыңызға ұсынамын. Бір күні қарақшылар ғұлама әулие Әзірет Әліні ұстап алып: Егер сен «Ғылым артық па? Мал артық па?» деген сұраққа он түрлі жауап айта алсаң, біз сені босатамыз. Ал айта алмасаң, біз сені өлтіреміз,»- дейді. Сонда Әзірет Әлі былай деп жауап беріпті: Біріншіден, ғылым артық. Өйткені ғылым – әулие- әнбиелердің мұрасы, мал – перғауын мен Қарынбайдың мұрасы. Екіншіден, ғылым сені сақтайды; малды сен сақтайсың. Үшіншіден, ғылымның досы көп; малдың дұшпаны көп. Төртіншіден, ғылымды жұмсасаң көбейе береді; малды жұмсасаң, азая береді.

215

Бесіншіден, ғылым саған құрметті атақ береді; мал сараң деген атқа қалдырады. Алтыншыдан, ғылым өзін-өзі сақтайды; малды үнемі бағып, күтуің керек. Жетіншіден, ғылым қиямет күні шапағатын тигізеді; мал иесіне сансыз жауап бергізеді. Сегізіншіден, ғылым тозбайды, жоғалмайды; мал өледі, жоғалады. Тоғызыншыдан, ғылым көңілді нұрландырады, адамға ақыл-ой қосады; мал адамды масаттандырады, дүниеқоңыз етеді. Оныншыдан, ғылым құдайға ғибадат қылғызады; мал өз иесінің көңіліне тәкаппарлық салады. Қарақшылар таң қалып, Әзірет Әліні еріксіз босатады («Шешендік шиырлары» кітабынан) «Домино» Қағаз қиындылары домино пішіндес қиылып, ортасынан қаламмен сызылады. Топтағы бірінші ата- ана оң жақ бөлігіне сұрақ жазады, келесі ата-ана келесі домино парақшасының сол жағына сол сұрақтың жауабын жазып, оң жағына өз сұрағын береді, тиісінше келесі адам өз доминосына осындай жазба қалдырады. Барлық топ өз доминоларын жасап болған соң, араластырып, көршілес топқа домино қиындыларын құрастыруды ұсынады. Әрі жылдам, әрі дұрыс құрастырған топ жеңіске жетеді. Бұл ойынды үй жағдайында балаларымен ойнағанда баланың ішкі уәждері мен сұрақтарын креативті формада біліп алу мүмкіндігі қарастырылған. «Қате пікір» Талқылау үшін қате жауаптарды қолданыңыз. Қате болғаны үшін ғана жауапты іріктеудің немесе «бұл қызық» фразасын қолданудың орнына, үдерісті ашып көрсету үшін ойлау барысының қате бағыт алуына әкелетін сұрақтарды қолданыңыз. Бұл ойдың логикалық барысын жақсартуға әкеледі және қате үшін жазғыру болмайтын атмосфера орнатады. «Мен бұл жауаптың қате екеніне қуаныштымын... ендеше талқылап көрейік...». Осылай айта отырып, ата- аналардың балаларына қателесуге мүмкіндік беруіне,

216

оны түзетуге жағдай жасау дағдыларын қалыптастыруға жол ашады. «Егер ..., онда не болар еді?» Ата-аналардың бірі жүйрік қиялмен бір ситуация айтады, қалғандары соның шешімін тауып жалғастыру керек. Мысалы, «Егер әрбір адам дүниеге келе сала басқалардың ойын оқи алатын болса, онда Жер бетінде не өзгеріс болар еді?» «Егер Жердің тартылыс күші жоғалып кетсе, онда ...» «Егер барлық адам сөйлеу қабілетінен айрылып қалса, онда ...» Бұл тәсіл балаларлардың қиялын дамытып, мидың ойлау белсенділігін арттырады. «Екі қолды жұмысқа жұмылдыру» Ата-аналар екі қолына да қаламсап алып, бір мезгілде екі қолымен мынадай әрекеттерді атқарады: Оң қолымен бес үшбұрыш, ал сол қолымен бес төртбұрыш салады. Оң қолымен бес шеңбер, ал сол қолымен бес үшбұрыш салады. Оң қолымен өзінің есімін, ал сол қолымен фамилиясын жазады. Бұл жерде жазуды оңайлату үшін есім мен фамилиядағы әріптер санын теңдестірген дұрыс: егер фамилия ұзын болса, ондағы «-ов/-ев», «- ова/-ева» жұрнақтарын алып тастап, есімге «жан» түбірін қосса болады. «Екі жұлдыз, бір тілек» Балаңызбен жақсы қарым –қатынасты одан ары нығайту барысында екі жұлдыз қоюды және бір тілек айтуды сұраңыз. Екі жұлдыз = ойын ойнау барысында оларға ерекше ұнаған 2 зат Бір тілек =бұл жақсартуға болатын нәрсеге деген ұсынысы. Креативті ойлауды дамытатын практикалық кеңестер Білім беруді жаңарту жетістіктерінің негізі - креативті ойлауды дамыту. Бұл білім мен тәрбие беру процесінде ата-анаға баланың шығармашылық ойлау қабілетін дамытуды жоспарлауға, болашақты құруға, салыстырмалы талдауға, синтездеу және өзіндік тұжырым жасау қабілетін дамытуға бағытталған сабақ

217

үлгісі. Оқушы өзінің танымдық қабілеттерін дамытуға ғана емес, сонымен қатар жоғары сынып оқушыларының логикасын түзету мақсатында ата-анаға практикалық тұрғыда кеңес беру арқылы оқушылардың креативтілік қабілетіне бақылау жүргізуге мүмкіндік беретін дәріс болмақ. «Ассоциацияның көмегімен көрініс» Қатысушылар өздерінің есімдерімен қоса бір затты (пикникке алып шығатын немесе қызығушылығына байланысты) ұйқастырып айту керек. Мысалы: Есімім – Күміс, ұнататын сусыным – қымыз; Есімім – Жанар, ұнататын жемісім – анар т.с.с. «Цифрлар сиқыры» Қатысушыларға мұғалім қалаған 0-9 дейінгі сандарды ұсынады. Топ мүшелері сандарды креативті ойлау арқылы белгілі бір заттың, жан-жануардың бейнесіне келтіріп өзгертеді. Мысалы, «2» санын жүзіп бара Берілген парқшаны бүлдірмей, бір мәрте ғана пайдалану ұсынылады. Қатысушыларға тез шешім қабылдау, ойдың жүйріктігі мен өзгеше ойлау қабілеттерін дамыту ұсынылады. III. Қорытынды бөлім Креативтілігі жоғары дамыған әр баланың отбасында, қоғамда, мектептен білім алу процесінде тілдік дағдылары сәтті дамиды, оқушы өзінің іс-әрекетінде өз мүмкіндіктерінің «шыңына» жиі жетеді және біртіндеп осы «төбені» тіл байлығы мен логиканы ұштастырып, жоғарылатады. Әр пәннен креативті ойдың тәуелсіздігін, парасаттылықты, өзіндік және тапқырлықты қажет ететін стандартты емес шешімдерді шығара отырып, ойлау процесінің шыңына жетеді. Оқушылардың сыни ойлауын, зерттеушілік қабілеттерін және проблемалық мәселелерді креативті түрде шеше білу қабілетін дамытуға әсер ету үшін оқу-тәрбие үдерісінде, отбасында шығармашылық әрекетті ойдағыдай ұйымдастыру үшін педагогикалық тәсілдермен оңтайлы жағдай, отбасында қолайлы орта құру қажет. Жоғары сынып оқушыларының қоғамда әлеуметтенуі белсенді түрде даму жағдайында оның тәжірибесінің байи түсуіне, табысты білім алуына, өзіне,

218

қоғамға, мемлекетке пайдалы азамат болуына көмектеседі. Өмірде креативтілік арқылы логикалық ойлауды дамыту - жеке тұлғаның қоршаған ортамен және оның әртүрлі креативтік іс-әрекеттерін ынталандыратын қатынастар жүйесімен жоғары деңгейге ұмтылу процесі үнемі орын алып отырғаны абзал. Сонымен, бұл сабақтың барысында креативтік қабілеттерді оятатын логиканы ойдағыдай дамытудың өте маңызды шарты - оқушының табиғатынан туындайтын креативтік күштің максималды деңгейін сәтімен жетелей білу екендігі көрсетілді. Мұғалім: назар қойып тыңдағандарыңызға, белсенділік танытып, ойын элементтерін іске асыру арқылы тәжірибеден өткендеріңізге алғыс айтамын. Келесі кездескенше!

3.5 сабақ

Тұлғаның қалыптасуы: тәуелсіздік құқығы

Мақсаты: баланың тәуелсіздігі мен өзіне деген сенімділігін қалыптастыруға ата-аналардың дайындығын қалыптастыру.

Міндеттері:

1. ата аналардың баланың өмірлік жетістігінің шарты ретінде тәуелсіздігін қалыптастыруға деген ұмтылысын дамыту;

2. жасөспірімнің ата-анасынан дер кезінде қиындықсыз бөлініп шығуының мәні мен психологиялық аспектілері туралы ата-аналардың түсініктерін кеңейтуге ықпал ету;

3. ата-аналардың бөлініп шығу үдерісінде жасөспірімді қолдаудың практикалық дағдыларын игеруіне ықпал ету.

Ұлттық құндылықтар: әділеттілік және жауапкершілік.

Жоспар:

1. Кіріспе бөлім

   • Сәлемдесу

   • «Ассоциация» жаттығуы

219

2. Негізгі бөлім

   • Топтық жұмыс

   • «Бао» қысқаметражды мультфильмін көру және сюжетін талқылау

   • Кейстерді талдау

3. Қорытынды бөлім

   • «Ми шабуылы» тапсырмасы

   • Рефлексия

   • Қорытындылау.

Күтілетін нәтижелер:

1. ата аналар баласын бөлініп шығу үдерісінде қолдауға ынталандырылады;

2. ата-аналар жасөспірімнің қиындықсыз және күрделі бөлініп шығу белгілерін тануды үйренеді;

3. ата-аналар жасөспірімнің бөлініп шығу үдерісінде қолдау үшін нақты стратегиялар мен әдістерді меңгереді.

Сабақтың ұзақтығы: 60 минут

Уақыты	Мазмұны	Ресурстары
	І. Кіріспе бөлім Сәлемдесу «Қайырлы күн, құрметті ата-аналар! Бүгінгі сабақтың тақырыбы – тұлғаның қалыптасуы: тәуелсіздік құқығы, яғни бүгін біз балаларды ата- аналардан бөлудің ерекшеліктері туралы сөйлесетін боламыз» «Ассоциация» жаттығуы. Тапсырма: ата-аналарға «Психологиялық бөлім» деген сөзді естігенде нені елестетесіз?» - деген сұраққа жауап беру ұсынылады. Қорытынды: ата-аналардың жалпы үміттерін, алаңдаушылықтарын және хабардарлық деңгейін анықтау, бұл сабақ барысында ашық және ақпараттандырылған талқылауға ықпал етеді.	1,2-слайдтар
2 мин.
3 мин.
10 мин.	ІІ.Негізгі бөлім Ата-аналар 3 топқа бөлінеді, олардың әрқайсысына мәтін беріледі. Ата-аналар мәтінмен танысып, негізгі ойды анықтап, басқа топтарға мәтіннің мазмұнын схема немесе сурет түрінде флипчартты қолдана отырып ұсынуы керек. Дайындыққа 4 мин, ұсынуға 2 мин. 1-мәтін.	3-слайд, Үлестірмелі материал 1-мәтін

220

Ата-анадан бөліну – бұл баланы оны тәрбиелейтін ересектерден біртіндеп бөлу және оның тәуелсіздігі мен дербестігін дамыту үдерісі. Бұл үдеріс туылғаннан басталады және өсу бойына жалғасады. Бала біртіндеп дербестік, шешім қабылдау және қоршаған әлеммен өзара әрекеттесу дағдыларын игереді. Қазақ мәдениеті аясында бөліну үдерісінің келесі аспектілері ажыратылады: Отбасының маңызы: қазақ мәдениетінде отбасы орталық рөл атқарады және бөлу үдерісі баланың жеке және мәдени өзін-өзі анықтауға бағытталған дамуындағы табиғи қадам ретінде қарастырылады. Үлкендерге құрмет: бөлу үдерісінде балалар тәуелсіздік пен дербестікке қайшы келмейтін ата- аналарға деген құрмет пен сүйіспеншілікті сақтай алатынын атап өту маңызды. Дәстүрлі құндылықтар мен бірегейлік: өзінің мәдени бірегейлігін түсіну балаларға қазақтың дәстүрлі құндылықтары мен әдет-ғұрыптарын үйренуге және сақтауға көмектеседі, бұл сепарация контекстінде маңызды. Психологиялық сепарация үдерісін түсіну мен қолдауға қазақ мәдени аспектілерін интеграциялау отбасылық байланыстарды нығайта және мәдени мұраны сақтай отырып, ата-аналар мен балалар арасындағы терең және өзара түсіністік қарым- қатынасты қалыптастыруға көмектеседі. 2-мәтін. Тәуелсіздік пен дербестікті дамыту процесі керек жаста болмаса немесе тиісті деңгейге жетпесе, ата- анадан уақтылы бөлінбеу балада және оның ата- анасында бірқатар қиындықтарын тудыруы мүмкін. Баланың қиындықтары: Күнделікті істердегі ата-аналарға тәуелділік. Тәуелсіздік пен проблемаларды шешу дағдыларының болмауы. Эмоционалды мәселелер, соның ішінде мазасыздық және өзін-өзі төмен бағалауы. Қарым-қатынас пен әлеуметтік бейімделудегі қиындықтар.

2-мәтін

221

10 мин.

Мотивация мен мақсатқа ұмтылудың болмауына байланысты оқу мен мансаптағы проблемалар. Ата-аналарда: шамадан тыс қамқорлық, сепарациядан туындаған күйзеліс, баланың болашағына алаңдаушылық. Сепарация тек өсуді ғана емес, сонымен қатар тәуелсіз адамға тән өзін-өзі ерекше сезінуді де қамтиды. Сепарация үдерісінде ата-аналардың басты міндеті – баланың тәуелсіз болуына кедергі жасамау. Ата- аналардың балаға дәйекті түрде жауапкершілікті жүктеп, өз шешімдерін қабылдауға мүмкіндік беруі маңызды. 3-мәтін. Сепарацияның бірнеше түрі бар, бізге жетілу жолында олардың әрқайсысын жүріп өту керек. Эмоционалды сепарация. Ата-ананың мақұлдауына немесе мақұлдамауына тәуелділікті азайту. Адам өз шешімдерін қабылдауға және өз құндылықтарына сәйкес әрекет етуге үйренгенде, ол ата- анасының пікіріне аз тәуелді болады және өзінің эмоционалды сезінуін дамытады. Аттитюдтық сепарация. Өзін және айналадағы барлық нәрсені ата-анасы сияқты бағалауды тоқтатуға, ата-анасының категорияларымен пайымдамауға мүмкіндік береді. Бұл отбасында ұрпақтар қақтығысы болуы керек дегенді білдірмейді. Тек өскен бала әлемге ата-анасының көзімен қарауды тоқтатып, өз көзқарасын және жеке тәжірибесіне негізделген пайымдауларды дамыта бастайды. Функционалды сепарация адамның ата- анасынан физикалық түрде бөліну, өзін-өзі қамтамасыз ету, содан кейін өз отбасын қамтамасыз ету қабілетіне ие болуын болжайды. Бұл негізгі қажеттіліктерді, кір жуу, тамақ дайындау, дүкенге бару, шоттарды төлеу сияқты қарапайым әрекеттерді қамтамасыз етуден басталады. Алдымен жасөспірім мұны ата-анасымен бірге тұрғанда жасайды, содан кейін олардан бөлек жасайды. Жанжалды сепарация – ата-анаға қатысты асыра алаңдаушылық, кінә, жауапкершілік, сенімсіздік, ашудан арылу. Егер сепарация осы тұрғыда орын алса, жасөспірім кінәсін сезінбестен өз жолымен жүру

мәтін слайд, бейнеролик. Баланың ата- анасынан бөлінуінің мысалы

222

15 мин.

қабілетіне ие болады. Ол ата-анасы бұған қарсы болса да, бір нәрсеге тыйым салса да, қазірдің өзінде өзін, таңдауын, даралығын қорғай біледі. Қорытынды: ата-аналар балаларының жеке тұлғасын қалыптастырудағы сепарацияның маңыздылығы туралы ақпарат алады. Тақырыпты толығырақ түсіндіру үшін «Бао» қысқаметражды мультфильмін көру ұсынылады. http://surl.li/uajyv (7 мин.) Мультфильмнің сюжетін талқылау. Ата-ана-бала қарым-қатынасын талдау. Сұрақтар: 1.Бұл мультфильмді көргенде не сезіндіңіз? 2.Мультфильмдегі ең әсерлі сәттер қандай болды? Неліктен? 3.Кішкентай Бао нені бейнелейді деп ойлайсыз? 4.Сізде өз тәжірибеңізден ұқсас жағдайлар туралы естеліктер бар ма? Мультфильмнің соңында анасы Баоны неге жіберді деп ойлайсыз? Сіз бұл оқиғада ананың орнында қалай әрекет етер едіңіз? Қорытынды: ата-аналардың балаларының тәуелсіздігіне ата-ана көзқарасы үлкен әсер ететінін түсінуі. Кейстерді талдау. Ата-аналар 3 адамнан тұратын топтарға бөлінеді және әр топқа кейс беріледі. Әрі қарай, әр топ дайын кестеге сәйкес мәселені, себебін және істі шешу жолдарын ұсынады (яғни, ата-ана балаға сепарация кезінде қалай көмектесе алады). 1. Әмина, 17 жаста, 11 сыныпты бітіреді. Ата-анасы ол үшін әрқашан шешім қабылдайды: оқуға қайда бару керек, қандай мамандық бойынша оқу керек, қандай қосымша сабақтарға қатысу керек, қандай хоббиді дамыту керек және қайда жұмыс істеу керек. Әмина өз өмірінде маңызды шешімдер қабылдамайды және бұл

5-слайд, Үестірмелі материал (кейстер, толтырылаты н таблица) 1-кейс

Мәселе	Себебі	Шешу жолдары

223

оны жақсы деп санайды, өйткені ол шешім қабылдай алмайтынына сенімді. Ата-анасы оған дербестік пен өз күшіне деген сенімділік сезімін тәрбиелемеді. Әмина ата-анасына сенуге дағдыланған, бұл оңай және қауіпсіз деп санайды. Алайда, күні бойы оларда қақтығыс жиі орын алады. Оған не жеу керек, қайда бару керек, қандай фильм көру керек немесе не істеу керек сияқты қарапайым таңдау жасау қиынға соғады. Ата-ана өздерінің әрекеттерін дұрыс деп ойлап, Әминаны өз қателіктерінен сабақ алу және тәуелсіздігін дамыту мүмкіндігінен айырды. Бұл кейс ата-аналардың балаларын жібере білуінің, оларға таңдау еркіндігі мен қателіктерінен сабақ алуға мүмкіндік беруінің маңыздылығын көрсетеді. Тек осылай ғана бала бөлініп, тәуелсіз бола алады және өзіне деген сенімділікті дамыта алады. Ата-аналар баланың өмірінің барлық аспектілерін басқарған кезде, олар шешім қабылдау тәжірибесі мен тәуелсіздігінен айырылады, бұл сайып келгенде өзін-өзі бағалаудың төмендігіне және болашақта қиындықтарға әкелуі мүмкін. Сепарация баланың дамуы үшін ғана емес, сонымен бірге отбасында жақсы және сенімді қарым- қатынасты сақтау үшін де маңызды. Ата-аналар баласын жіберіп, оған таңдау жасау арқылы оның жеке өсуіне ықпал ететінін және отбасылық байланыстарды нығайтатынын білуі керек. 2. Мақсат 16 жаста және оның ата-анасы оның әр қадамын үнемі бақылап отырды. Олар оған достарды, оқу орындарын, тіпті хоббиін таңдады. Мақсат ешқашан өз бетінше шешім қабылдауға және айналасындағы әлемді зерттеуге мүмкіндік алған емес. Жасөспірім үшін қиындықтар: Мақсат өз өмірін бақылаудан айырылғандай сезінеді. Ол шешім қабылдау дағдыларын дамытпайды және қиындықтарды өз бетімен шешуді үйренбейді. Бұл дәрменсіздік сезіміне және өзін-өзі бағалаудың төмендеуіне әкеледі. Салдары: Орын алмаған сепарация Максаттың жеке тұлғасы мен тәуелсіздігін дамытуға кедергі келтіреді. Ол көбінесе депрессия мен әлеуметтік

кейс кейс

224

оқшаулануға әкелуі мүмкін өздігінен шешім қабылдауға тырысқанда стресс пен мазасыздықты сезінеді. Анеля – отбасының тұңғыш баласы және оның ата-анасы оған көп көңіл бөледі. Олар оның жайлылығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тырысып, оның барлық мәселелері мен қақтығыстарын шешеді. Олар оны басқа қалаға немесе елге жіберуден қорқады, өйткені олар үшін ол әрқашан қорғау мен қамқорлықты қажет ететін кішкентай қызы болып қала береді. Алайда Анеля еркіндік пен тәуелсіздікке ұмтылады. Басқа қаладағы университетке оқуға түскеннен кейін ол әлемде өз орнын табуға және өз бетінше шешім қабылдауды үйренуге тырысады. Қызын жіберуге дайын болмаған ата-анасы оны қорғауға деген ұмтылыс пен оның тұлға ретінде өсуіне және дамуына мүмкіндік беру қажеттілігі арасындағы қақтығысқа тап болады. Бұл жағдай орын алмаған сепарациямен байланысты – баланы ата-анасынан бөлу және оның тәуелсіздігін қалыптастыру үдерісі. Ата-аналар баласын әлемнің қиындықтары мен қауіптерінен қорғауға тырысып, оған қоршаған ортаны өз бетінше зерттеуге және шешім қабылдауға мүмкіндік бермейді. Нәтижесінде Анелде өзіне және айналасындағыларға сенуде қиындықтар пайда болады, ол шамадан тыс қорғаншылық пен еркіндіктің жоқтығынан күйзеліске ұшырайды. Ата-ананың баламен байланысын сақтауға деген ұмтылысы одан да алыстатып, орындалмаған үміттер реніш пен көңілсіздік сезімін тудырады. Айгүл және оның қызы Сабина: Жағдай: жалғызбасты ана Айгүл қызы Сабинаға әрқашан қорғаушы болды. Ол әрқашан Сабинаның зардап шегуі немесе қателесуі мүмкін деп қорықты, сондықтан ол өмірінің барлық аспектілерін басқарып, оған таңдау еркіндігін сирек береді. Ата-ана үшін қиындықтар: Айгүл қызы үшін кінә мен мазасыздықты жиі сезінеді. Ол оны әлемнің барлық қауіп-қатерлерінен қорғай алмаймын деп қорқады, сондықтан оның өмірін бақылауға тырысады. Балалар үшін қиындықтар: Сабина анасының үнемі араласуына байланысты өзін депрессияға ұшыратады және өзін-өзі басқара алмайды. Ол анасы қойған

4-кейс

225

	шектеулерден қысым мен стрес сезінеді, бұл оның дамуына және тәуелсіз тұлға болуына кедергі келтіреді. Кейс ата-аналардың шамадан тыс бақылауы сепария процесін қалай қиындататынын және балалардың эмоционалды және психологиялық әл- ауқатына теріс әсер ететінін көрсетеді. Қорытынды: ата-аналар белсенді тыңдау, эмпатия дағдыларын дамытады.
5 мин	III. Қорытынды бөлім «Ми шабуылы» тапсырмасы: Ата-аналар сұраққа жауап беруі керек: ата-аналар мен жасөспірімдер арасындағы қарым-қатынасқа шекара не үшін қажет? Ата-аналар жауап нұсқаларын ұсынады және жалпы талқылаудан кейін мұғалім жауаптарды флипчартқа жазады. Қорытынды: ата-аналар жасөспірімдермен қарым- қатынаста шекараны белгілеудің маңыздылығын, шекаралар қажеттілігінің негізгі себептерін түсінеді, жасөспірімдермен қарым-қатынастың маңызды аспектілерін басқа ата-аналармен талқылайды, олардың көзқарасындағы мүмкін олқылықтарды көреді және оларды шешу жолдарын табады, жасөспірімдердің психологиялық және эмоционалдық қажеттіліктері туралы хабардарлығын арттырады.	6-слайд, Флипчарт
3 мин	Рефлексия. Педагог ата-аналарға келесі сұрақтарды қояды: Бүгін Сіз жаңа не нәрсені білдіңіз? Нені орындау әсіресе қиын болды? Бүгінгі таңда қандай сәттер ең маңызды, әсерлі, тіпті күлкілі болды? Сіздің ойыңызша, біздің кездесуіміз Сізге маңызды не нәрсе берді?	7-слайд
2 мин	Қорытындылау. Педагогтің сөздері: Құрметті ата-аналар, бүгінгі сабақ балаларды ата-аналардан психологиялық бөлу туралы бізге бұл процестің балаларымыздың денсаулығы мен дамуы үшін маңыздылығын жақсы түсінуге көмектесті. Аралар балаларына ұшуды үйрететіні сияқты, біз де балаларымызға	8-слайд

226

қанаттарын жайып, тәуелсіздікті үйренуге мүмкіндік беруіміз керек. Балаларымыздың тәуелсіз және бақытты тұлға болып өсіп, дамуына көмектесу үшін, оларға қолдау көрсетуімізді жалғастыра берейік. Бүгін бізбен бірге болғандарыңызға және осы маңызды әңгімеге белсенді қатысқандарыңыз үшін рахмет.

3.6 сабақ

Ата-ананың эмоционалды шаршауы

Мақсаты: жасөспірім балалардың ата-аналарының эмоционалды сарқылуының алдын алу

Міндеттері:

• ата-аналардың эмоционалды жағдайын басқаруға деген ұмтылысын дамыту;

• ата-аналардың шаршау белгілері және оның алдын алу жолдары туралы түсініктерін кеңейту;

• ата-аналардың өз әл-ауқатын басқарудың практикалық дағдыларын және эмоционалды сарқылудың алдын алу жолдарын игеруіне ықпал ету.

Ұлттық құндылықтар мен жеке қасиеттер:

жағдайларды талдай білу, ықтимал салдарларды болжай білу және негізделген шешімдер қабылдау.

Жоспар

1. Кіріспе бөлім

   • Сәлемдесу

2. Негізгі бөлім

   • Сұрақ-жауап «Шеринг»

   • Теориялық ақпаратты талқылау

   • Эмоционалды шаршаудың деңгейін анықтайтын тест

   • Практикалық ұсыныстар

3. Қорытынды бөлім

   • Тұжырымдама жасау

Күтілетін нәтиже:

• ата-аналар өздерінің ресурстық жағдайы мен эмоционалды денсаулығын қолдауға ынталандырылады;

• ата-аналар эмоционалды сарқылу белгілерін тануды үйренеді және оның алдын алу жолдары туралы түсінік алады;

227

• ата-аналар өздерінің эмоционалды әл-ауқатын сақтаудың нақты практикалық дағдыларын меңгереді.

Сабақтың ұзақтылығы: 60 минут

	Жұпта жұмыс істеу		Миға шабуыл		Мини- лекция		Жеке тапсы рма
	Топтық жұмыс		Пікіртал ас		Презен тация		Ойын

Уақыт	Мазмұны	Ресурстар
5 мин.	I. Кіріспе бөлім Құрметті қатысушылар, «Ата-аналарды педагогикалық қолдау орталығының» кезекті сабағына қош келдіңіздер! Сәлемдесу «Менің қасиетім жайлы ешкім білмейді» Педагог сәлемдесу жаттығуының ережесін түсіндіреді. «Қазір біз шеңберге тұрамыз, мен допты әр қайсыңызға беремін. Сіз өз есіміңізді және өзіңіздің бір қасиетіңізді немесе дағдыңыз туралы айтатын боласыз. Ары қарай басқа қатысушыға допты беріп, ойынымызды жалғастырамыз». Ойынды педагог өзінен бастаса да болады, ойын аяқталған соң барлық қатысушы ата- аналар «Біз әртүрліміз, бірақ бәрімізді біріктіретіні – ата-ана болғанымыз» деген тұжырымға келеді. Тек бақытты ата- ананың баласы да бақытты болады.	Жаттығ у шеңберде өткізілед і
3 мин.	II. Негізгі бөлім Сұрақ-жауап «Шеринг» Енді ыңғайланып отырыңыз, терең дем алып, қазір қандай көңіл күйде екеніңізді сезініңіз. Сезіміңізді бір-екі сөзбен сипаттаңыз.	Слайд 2

228

3 мин.		Слайды 3
	Педагог жоғарғы тапсырмада, қатысушылардың көңіл күйі туралы бекер сұрамағаны жайлы және адам күнделікті неше түрлі эмоцияны бастан кешіретін болғандықтан, эмоционалды шаршауге шалдығуы мүмкін екенін айтып, сабақтың мақсатымен, міндеттерімен таныстырады.
2 мин 5 мин	«Эмоционалды шаршау дегеніміз не?» Теориялық ақпарат. Өткен ғасырда американдықтар эмоционалды шаршау синдромы деген ұғымды ашқан еді. Бұл сөз тіркесі эмоционалды шаршау нәтижесінде пайда болатын адам мінез-құлқындағы өзгерістерді білдіреді. Көбінесе «эмоционалды күйіп кету» термині адамдарға көмектесумен айналысатын мамандардың қызметімен байланысты. Бұл дәрігерлер, құтқарушылар, медбикелер, әлеуметтік қызметкерлер, мұғалімдер. Алайда, эмоционалдық қажуға ұшырайтын азаматтардың ерекше санаты да бар, ол туралы айту біз үнемі айтпауға тырысамыз. Бұл – ата-аналар. Көбінесе ата-аналардың өздері баланың неге кенеттен тітіркеніп, ашуландыра бастайтынын түсінбейді. Олар ашуланып, балаларына айқайлайды, содан кейін психологтардан мұны қалай болдырмауға болатынын сұрайды. Сондай-ақ, ата-аналардың көпшілігі мұндай әрекеттердің қате екенін түсінсе де, жағдай қайта-қайта қайталануы мүмкін. Ал бала неғұрлым кішкентай болса, оның эмоционалдық денсаулығына соғұрлым ауыр салдары болуы мүмкін. Өйткені, кішкентай балалар ата-анасының жағымсыз эмоцияларын «Анам (немесе әкем) мені жақсы көрмейді» деп қабылдайды. Оның себебі неде және балаңызға осындай қиын эмоцияларды қалай болдырмауға болады? Мұның себебі көбінесе эмоционалды шаршауда жатыр. Бұл аурудың қандай кезеңдері бар және онымен қалай күресуге болады? Осы секілді сұрақтарды бүгін талқылайтын боламыз. Пікір алмасу Ата-аналардың эмоционалды шаршауының себептері қандай? Ата-аналар өз ойларымен бөліседі.	Слайд 4-5 Слайд 7 Слайд 8
		Тест
	Эмоционалды шаршаудың себептері

229

10 мин

Бала тәрбиелеу - ауыр жұмыс. Оған жас аналар мен әкелер жиі дайын емес болып шығады. Отбасының әдеттегі өмір салты баланың өмірге келуімен айтарлықтай өзгереді. Ұйқысыз түндер, нәрестенің денсаулығы туралы үнемі алаңдаушылық, дұрыс емес нәрсені жасаудан қорқу, олардың жаңа әлеуметтік рөлдеріне бейімделу қиындықтары және, әрине, бос уақыттың болмауы – мұның бәрі бала өмірінің алғашқы айларында жас ата-аналардың өмірімен бірге жүреді. Көптеген отбасыларда материалдық қиындықтар, туыстарының көмегінің жоқтығы, баспана мәселесінің шешілмеуі және т.б. мәселелер кездеседі. Әрине, бұл факторлардың барлығы ата-аналардың эмоционалдық жағдайына тікелей әсер етеді, олардың әсерінен бірте-бірте бұзылады. Бұл ақыр соңында жүйке жүйесінің бұзылуына, депрессияға және шамадан тыс жұмыс істеуге әкеледі. Пікірталас Эмоционалды шаршау синдромына отбасында кім жиі шалдығады? Ата-аналар өз ойларымен бөліседі. Педагог олардын жауабын қорытындылайды: Көптеген жағдайда тек әйелдер ғана эмоционалды шаршауға шалдығады деген қате пікір бар. Бұл жағдай әкелер мен ата-әжелерде де кездесіп тұрады. Дегенмен, эмоционалды шаршау: бес жасқа дейінгі екі немесе одан да көп баласы бар ата- аналар; жиі ауыратын немесе емделуі қиын, жазылмайтын аурумен ауыратын баланың ата-анасы; декреттік демалысы біткенше жұмысқа шығатын немесе бала тәрбиесімен үйде жұмыс істейтін аналар, яғни олар көп тапсырмалы режимде өмір сүреді; толық емес отбасылардағы жалғызбасты ата-аналар; бала кезінде психологиялық қиындықтарды бастан өткерген ата-аналар; өздерінің ата-аналық рөліне жоғары талаптар қоятын перфекционист ата-аналарда жиірек болады. Эмоционалды шаршау синдромы (ата-аналарға арналған тест) Әр сұраққа шынайы жауап беріп, жалпы ұпайларды есептеңіз.

230

			Ешқашан	Жылына бірнеше	Айына	Айына бірнеше	Аптасына бір рет	Аптасына бірнеше	Күн
		Өзімді ата-ана ретінде бос	0	1	2	3	4	5	6
		(қуыс) кеуде адамдай
		сезінемін
		Баламен уақыт	0	1	2	3	4	5	6
		өткізгеннен кейін өзімді
		шаршаңқы сезінемін
		Балалармен күн өткізетін	0	1	2	3	4	5	6
		кезде өзімді таң атқаннан
		шаршанқы сезінемін
		Балалармен қарым-	6	5	4	3	2	1	0
		қатынас барысында мен
		жайлы ортаны оңай
		қалыптастыра аламын
		Балаларға қарау мені	0	1	2	3	4	5	6
		әбіржітеді
		Мен өзімді анамын деп	0	1	2	3	4	5	6
		ойласам, күшімнің
		сарқылғанын сезінемін
		Балаларымның сезімдері	6	5	4	3	2	1	0
		мен жайын оңай түсінемін
		Ата-ана ретінде	0	1	2	3	4	5	6
		физикалық тұрғыдан
		шаршағанымды сеземін
		Балаларыма	0	1	2	3	4	5	6
		сүйіспеншілік пен
		қамқорлықты әрі қарай
		көрсете алмаймын
7 мин		Балаларымның өміріндегі қиындықтарды тиімді шеше аламын	6	5	4	3	2	1	0	Слайд 9- 10
		Мен балаларыма тек	0	1	2	3	4	5	6
		қажетті нәрсені ғана
		жасаймын
		Меніңше, мен	0	1	2	3	4	5	6
		балаларыма тамақ пісіру,
		ұйқыға жатқызу және

231

10 мин 10 мин		тасымалдаудан басқа ештеңе істей алмайтын сияқтымын								А4 парағына шығарыл ған шеңбер суреті Слайд 11 Слайд 12- 14 Стикерле р
		Ата-ана ретінде эмоционалдық мәселелер мен қиындықтарға сабырмен қараймын	6	5	4	3	2	1	0
		Балаларымның тәрбиесіне барған сайын аз күш салып жатырмын	0	1	2	3	4	5	6
		Балаларға қатысты өзімді автопилот режимінде жүргендей сезінемін	0	1	2	3	4	5	6
		Балаларыммен әңгімелескен кезде оларды аса мән беріп тыңдамаймын	0	1	2	3	4	5	6
		Балалардың сезімдеріне, көңіл күйіне бұрынғыға қарағанда аз назар аударамын	0	1	2	3	4	5	6
		Бала тәрбиесі менен көп күш-жігерді талап ететінін сезінемін	0	1	2	3	4	5	6
		Ата-ана ретінде балаларыма үлгі бола алатыныма сенемін	6	5	4	3	2	1	0
		Ата -аналық міндеттерді күн сайын атқару мені қатты шаршатады	0	1	2	3	4	5	6
	Төменде сіздің қазіргі жайыңыз бен эмоционалды шаршаудың шамамен болжамы берілген. және одан төмен: Қазіргі уақытта сізде эмоционалды шаршап қалу қауіпі жоқ. Дегенмен, бұл өткенге немесе болашаққа қатысты емес. Сізде кез келген қиындықтарды жеңуге күш пен ресурстар бар. Сіз балаларыңызға қамқорлық жасайсыз және олармен жақсы қарым-қатынастасыз. Сіз әке немесе ана ретінде сенімді әрекет етесіз. бен 40 ұпай:

232

	Сіздің эмоционалды шаршауға ұшырау қауіпіңіз қазір төмен деңгейде. Тіпті кейде шаршап қалсаңыз да, сізде күнделікті өмір мен оның қиындықтарымен күресу үшін жеткілікті күш пен ресурстар бар. Сіз балаларыңызды тәрбиелеуге белсене араласасыз, тіпті кейде шамадан тыс нәрсені қалайсыз. Жалпы, осы сізді жақсы әке немесе ана ретінде сезінуге көмектеседі. 41 бен 54 ұпай: Сізде эмоционалды шаршаудың орташа қауіпі бар. Жалпы, сіз бала тәрбиесіне шеберсіз. Сіз әрқашан балаларыңызды тәрбиелеуде қамқорлық жасайсыз және олармен қарым-қатынас сіз үшін қымбат. Сіз әлі де рөліңізді жақсы орындап жатырсыз. Бірақ сіз өзіңізді шаршағандай сезінесіз және бұл кейде шынымен қалаған нәрсені істеуге кедергі жасайды. Кейде өзіңізді жақсы әке немесе жақсы ана болмағаныңыз үшін кінәлайсыз және осының нәтижесінде ата- аналық рөліңізді орындауды тоқтатуыңыз мүмкін. Өзіңізге қамқорлық жасайтын кез келді! 55 бен 67 ұпай: Сіздің эмоционалды шаршап қалу қауіпіңіз жоғары! Басты мәселе шаршау мен қынжылу сияқты. Кейде сіз өзіңізді тіпті жайсыз, дәрменсіз сезінесіз. Сіз бірдеңені өзгертуге тырысасыз, бірақ сіз сол үшін қобалжисыз. Бұл сіздің денсаулығыңызға әсер етуі мүмкін. Сіз кофе, шай немесе алкогольді көбірек ішуіңіз мүмкін немесе шаршауды жеңу үшін көбірек темекі шегуіңіз мүмкін. Сіз сезімтал және ашуға бейім болуыңыз мүмкін, бұл сіздің жолдасыңыз және балаларыңызбен қарым-қатынасыңызға әсер етеді. Ашуға тез беріліп, шыдамыңыз азайған. Сіз балаларыңызды жақсы көресіз, бірақ кейде ата-ана болудан үзіліс алғыңыз келеді. Өзіңізге көбірек уақыт бөлгіңіз келеді. Бұл кезеңде сізге жолдасыңызға және өзіңізге көп уақыт бөлу маңызды! 67 және одан жоғары ұпай: Сіз ата-аналық күйзеліске шалдыққансыз. Сіз шамадан тыс шаршадыңыз, өзіңізді күш-қуатсыз сезінесіз. Кейде балаларыңызбен тағы бір күн өткіземін деген ойдың өзі сізді мазалап, жүрегіңізді ауыртады. Сіз әлі де табандылық танытуға тырысып жатырсыз, бірақ сіздің күшіңіз сарқылғандай болады, сондықтан сіз күнделікті жұмысыңызды жиі таза механикалық жолмен жасайсыз: балаларды тасымалдау, тамақ дайындау
5 мин
		Слайд 15
		Слайд 16
5 мин
		Слайд 17

233

және ұйқыға жатқызу. Мұқият тыңдайсыз, тек маңызды нәрселерді ойлайсыз. Тағы бір күн аяқталса, барлығын ұйқыға жатқызу ғана қалады. Содан кейін сізде күш азайып немесе мүлде болмағандықтан, көп мазасызданудан немесе тым көп уайымдағандықтан кінә сезімі пайда болады. Сіз балалармен үйде емес, басқа жерде болғаныңызды қалайсыз. Сіз жағдайды жеңу үшін өзіңізді қинай бересіз, бірақ шаршағаныңыз сонша, отбасыңыз сізді танымайтын күйге жетеді. Сіз әрі қарай жағдайдың шешімін таба алмайсыз. Дәл қазір сізге өзіңіздің психикалық денсаулығыңыз үшін де, балаларыңыздың әл-ауқаты үшін де бәрінен үзіліс жасап, өміріңізді қалпына келтіру маңызды. Ақпаратық блок. Бұл ауруды адамның мінез- құлқындағы өзгерістер арқылы анықтауға болады. Эмоционалды күйіп кетудің белгілеріне мыналар жатады: тұрақты шаршау, бірдеңені істеуге немесе үйреншікті әрекеттерді автоматты түрде орындауға мұрша болмауы, жылай беру, немқұрайлылық, өзіне, баласына немқұрайлылық және немесе керісінше ашуланшақтық, себепсіз агрессия, отбасымен, туыстарымен, достарымен қарым-қатынасқа қызығушылықты жоғалту, тұрақты мазасыздық пен депрессия. Синдромның үш кезеңі бар. Бірінші кезең «шыдамдылық кезеңі» деп аталады. Бұл ата- ананың өзіне қиын екенін сезінгенімен, бар күшімен өзін бақылауға, ретке келтіруге тырысатын күймен сипатталады. Адам сабырлы болуға тырысады, бірақ сонымен бірге ол өзінің ашушаңдығын жиі байқайды және ата-аналық рөлін дұрыс сомдай алмағаны үшін өзін кінәлай бастайды. «Мен жаман (нашар) анамын/ әкемін», «Мен ештеңе істей алмаймын», «Мен бала тәрбиесімен айналыса алмаймын» деген ойлар адамның өзіне, балаға және жақындарына деген агрессияға әкеледі. Тиісінше, ата-ананың өзін-өзі бағалауы төмендейді және тұрақты алаңдаушылық пайда болады, бұл жүйке шаршауын одан әрі күшейтеді және баланың эмоционалдық жағдайына әсер етеді. Ата-анасының эмоционалдық тұрақсыздығын сезінген балалар мазасыз бола бастайды және өзін нашар ұстайды, бұл ата-ананың одан да көп мазасыздануына әкеледі. Екінші кезең, оны «төзе алмау кезеңі» деп те атайды, оның келесі белгілері бар: ата-ана эмоционалдық күйзеліске төтеп

234

бере алмайтынын түсінеді, ол бәрінен бас тартқысы келеді, тұйық шеңберді бұзғысы осы зұлым күйден құтылғысы келеді. Үшінші кезең. Бұл кезеңде әдетте елеулі жеке деформациялар басталады. Деформация сатысындағы эмоционалды шаршау синдромы бар адамның психикасы ерекше қорғанысты қамтиды, ал ата-ана қазіргі жағдайға өз баласын және сонымен бірге айналасындағылардың бәрін кінәлай бастайды. Нәтижесінде балаға деген агрессия, жеккөрушілік пайда болып, ата-ана баласын жақсы көріп, қолдау көрсетудің орнына оны шектен тыс бақылап, қорлай бастайды. Эмоционалды шаршаудың үшінші сатысында тұрған ата-анаға көмектесу өте қиын. «Тепе-теңдік шеңбері» жаттығуы Әр қатысушыға жеке тепе-теңдік шеңбері бейнеленген парақ беріледі. Педагог келесі тапсырманы түсіндіреді: «Дәл қазіргі сәтте өз өміріңіздің келесі тұстарын 0 ден – «нашар» 10 ға «өте жақсы» деген баға беріп, сіз қаншалық өзіңізді жайлы сезінетініңізді байқап көріңіз. Жауаптарыңызды барынша шынайы беруге тырысыңыз». Ата-аналар жаттығуды орындап болған соң, өз ойларымен, әсерлерімен бөліседі. Бейнеленген шеңбер тұстары бірдей, тең болу үшін күш қуатты, энергияны қайдан толықтыруға болады? «Рахаттану» жаттығуы Адам эмоционалдық тұрғыдан шаршаған кезде сүйікті ісімен (хоббимен) айналысатын болса демалып, қалпына келеді деген түсінік бар. Көбінесе хоббилер 1-2 түрімен шектеледі және арнайы уақыт, дайындық пен көңіл күйді талап етеді.

235

Дегенмен, демалуға және өзіңді қалпына келтіруге көптеген басқа мүмкіндіктер бар. Қатысушыларға парақтар беріледі және оларға ләззат/рахат әкелетін күнделікті іс-әрекеттің 5 түрін жазып алу ұсынылады. Содан кейін осы іс-әрекеттерді деңгейі мен дәрежесіне қарай бағалау ұсынылады. Осы сәтте ата- аналарға бұл күшті қалпына келтіру үшін «жедел жәрдем» ретінде пайдалануға болатын ресурс екенін түсіндіру керек. Педагог ата-аналардың мысалдарын толықтыруға арналған ақпаратты ұсынады: Практикалық ұсыныстар. 1. Мүмкіндігінше жағымсыз эмоцияларды психосоматикаға ығыстырмай, дереу шығаруды үйреніңіз. Күнделікті өмірде мұны былай жасауға болады: ән айту; тез орныңнан тұру, жүру, еңкейу; қағазға бірдеңені жылдам жазу немесе сызу; бір парақ қағазды сызып, мыжып, лақтырыңыз. Ұйқыңыз бұзылса, түнде проза емес, поэзия оқуға тырысыңыз. Ғылыми зерттеулерге сүйенсек, поэзия мен проза энергиясымен ерекшеленеді, поэзия адам ағзасының ырғағына жақын және тыныштандыратын әсерге ие; Әр кеш сайын міндетті түрде душқа түсіп, өткен күннің оқиғаларын айта отырып, оларды «жуып тастаңыз», өйткені, кез келген ластанған, былғанған затты қалпына келтіру үшін сумен жуамыз, ал су қуатты энергияның көзі болып табылады. Эмоционалды қалпына келуді қазір бастаңыз, оны кейінге қалдырмаңыз!

236

III. Қорытынды бөлім «Комплимент (мадақтау) дәлізі» ойыны барысында позитив пен жылы, жағымды көңіл күй қалыптастыруға болады. Педагог қатысушыларға өздерін суретке түсіріп, яғни селфи жасап, телефонға сақтап қоюды ұсынады, бұл «ойынға дейін» эмоцияларды көру үшін арналған әрекет. Барлық қатысушы екі адамнан бір біріне қарама қарсы, бір ұзын дәліз құрып тұрады. Одан кейін сол дәлізден кезек кезекпен, көзін жұмып қатысушы ата-аналар өтеді. Өзіне сенімсіз болып тоқтап қалған сәтте басқа ата-аналар екі жағынан комплиметтер, мақтаулар мен жігерлендіруші сөздер айтады. Дәлізден шыққан ата-ана «ойыннан кейін» эмоционалдық жағдайын көріп, салыстыру үшін тағы бір селфи жасайды. Талқылау барысында ата-аналар адамның эмоционалды жағдайына қасындағы адамдардың сөзі үлкен әсер ететініне назар аударады. Халық даналығындағы «эмоционалды шаршау». Кез келген халық даналығында адамның көркем мінездігі, сабрылылығы мен төзімділігі үлгі ретінде қарастырылған. Ал керісінше ашуланшақтық, ызақорлық, әбіржу, қайғыру, үмітсіздену деген мінез-құлық еш халықта құпталмаған. Мысалы, осындай көңіл күйге қатысты қазақ халқында келесі мақал мәтелдер бар, осындай нақыл сөздер арқылы адамдарды ақылға шақырған. Осы сөздерді талдап көрейік Ашумен басталған іс Абыройсыз аяқталады. Ақылы аздың — ашуы көп, Таяз судың тасуы көп. Ақылың аз, ашуың көп болса қор боласың. Кері байлыс пен қорытынды: I. Бүгінгі сабақтан алған ақпаратты тиімділігі мен әсеріңізді мына суретпен байланыстырып айту қажет.

237

3.7-сабақ

Жеке қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру

Мақсаты: жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі мәдениетін қалыптастыру мәселелерінде ата-аналардың құзыреттілік деңгейін арттыру.

Міндеттері:

ата-аналардың жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі мәдениетін дамытуға деген ұмтылысын дамыту;

жасөспірімнің жеке қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру мазмұны мен тәсілдері туралы ата-аналардың түсініктерін кеңейтуге ықпал ету;

ата-аналардың жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі мәдениетін қалыптастырудың практикалық дағдыларын игеруіне ықпал ету.

Ұлттық құндылықтар мен жеке қасиеттер: достық, махаббат, сенім, қамқорлық, адалдық, мейірімділік, жауаптылық, жауапкершілік, өзара көмек.

Жоспар

1. Кіріспе бөлім

• Тақырыптың өзектілігі.

• Ми шабуылы.

2. Негізгі бөлім.

• «Мүмкін емес» жаттығуы

• Ата-ананың баламен қарым-қатынасының қарапайым ережелері.

• Топтарда жұмыс істеу

3. Қорытынды бөлім

• қорытындылау, тілектер.

Күтілетін нәтижелер:

1. Ата - аналар жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі мәдениетін дамытуға күш салады;

2. Жасөспірімнің жеке қауіпсіздік мәдениетінің шарттары туралы ата- аналардың түсініктері кеңейеді;

3. Ата-аналар жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі мәдениетін қалыптастырудың нақты әдістері мен тәсілдерін меңгереді.

Сабақ уақыты: 60 минут

Уақыты	Мазмұны	Ресурстары
5 мин.	I. Кіріспе бөлім Педагог: Сәлеметсіздер ме, құрметті ата-аналар! Біздің сабағымыздың тақырыбы: «Жеке қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру».	1-3-слайд

238

	«Жеке қауіпсіздік» деген сөзді қалай түсінесіздер? Ми шабуылы. (Ата-аналардың жауаптары) Қорытынды: Жеке қауіпсіздік – бұл адамның психологиялық, физикалық немесе басқа да зорлық- зомбылық шабуылдарынан қорғану жағдайы.	4-слайд
5 мин.	Өзектілігі. Педагог: Жеке қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру жеке, ұжымдық және мемлекеттік-қоғамдық деңгейде жүзеге асырылады. Бүгін біз жеке қауіпсіздік мәдениетін дамытудың жеке деңгейіне көбірек көңіл бөлетін боламыз, өйткені сіздің балаңыздың ересек өмірінің кезеңдері осыған байланысты. Жеке деңгейде өз қауіпсіздігін қамтамасыз етудің өмірлік маңыздылығы туралы құндылықтар мен сенімдер қалыптасады. Американдық ғалым Абрахам Маслоу бес қажеттілікті анықтады, олар физиологиялық қажеттіліктерді, қауіпсіздік қажеттіліктерін, сүйіспеншілікті, құрмет пен тану және өзін-өзі жүзеге асыру қажеттіліктерін қамтиды. Негізгі деңгейдегі физиологиялық қажеттіліктер: тамақ, ұйқы, жыныстық құмарлықты қанағаттандыру және т.б. Екінші деңгей – қауіпсіздік пен жайлылық, өмірдегі тұрақтылық және болашаққа деген сенімділік қажеттілігі. Маслоу пирамидасы қарапайымнан күрделіге дейінгі адамның барлық қажеттіліктерін дәйекті түрде көрсететін модель. Ол ең кең тараған мотивациялық тұжырымдамалардың бірі – қажеттіліктер иерархиясы теориясын көрсетеді. Тіршілік қауіпсіздігі – адамның денсаулығына, өміріне, мүлкіне және заңды мүдделеріне қауіп төндіретін қауіпті факторлардың туындау мүмкіндігі төмендейтін қоршаған ортаның, еңбек және оқу жағдайларының, тамақтану мен демалыстың қолайлы, қалыпты жағдайы. Педагог: Жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі өзінен де, ата- анасы немесе қамқоршысынан да назар аударуды қажет ететін өте маңызды аспект. Жеке қауіпсіздік түрлерін ұсыныңыз.	слайд слайд
		7- слайд
5 мин.	Ми шабуылы. Жеке қауіпсіздіктің қандай түрлері бар? Оларды сипаттаңыз. (ата-ана жауаптары)

239

	Педагог: «Жеке қауіпсіздік мәдениетін қалыптастырудың негізгі ережелері» чек- парағын ұсынамын. Интернеттегі қауіпсіздік: жасөспірімге Интернеттегі қауіпсіз мінез-құлық ережелерін үйретіңіз. Бұған жеке ақпаратты бөлісуден сақ болу, күдікті сұрақтар немесе шақыруларды қабылдамау және бейтаныс адамдармен желіде сөйлесу кезінде абай болу кіреді. Физикалық қауіпсіздік: Жасөспірім өзінің физикалық қауіпсіздігін қалай қамтамасыз ету керектігін білуі керек. Бұған қоршаған ортаны білу, қауіпті жерлерден немесе жағдайлардан аулақ болу және ықтимал қауіптерге дұрыс жауап беру мүмкіндігі кіреді. Қоғамдық орындардағы өзін-өзі ұстау: Жасөспірімнің қоғамдық орындарда, мысалы, адамдар көп жиналатын жерде, көлікте және т.б. қауіпсіз тәртіп ережелерін түсінуі маңызды. Бұл өз заттарына ұқыпты болуды үйренуді, жанжалдарды болдырмауды және қажет кезде көмек сұрауды білуді қамтуы мүмкін. Өзін-өзі қорғау және дағдыларды үйрету: Жасөспірімге өзін-өзі қорғаудың негізгі әдістерін, соның ішінде шабуылдан сақтану әдістерін немесе көмекке қоңырау шалу үшін телефонды қалай пайдалану керектігін үйретіңіз. Сенім және қарым-қатынас: жасөспірім кез келген сұрақты немесе мәселені ата-анасы немесе сенімді ересектермен талқылай алатынын сезінуі маңызды. Өз тарапынан ашықтық пен қолдау жасөспірімге өзін сенімді сезінуге көмектеседі. Бос уақытты қауіпсіз өткізуді жоспарлау: Жасөспірімді бос уақытын қауіпсіз өткізуді жоспарлауға үйретіңіз.
5 мин.	II. Негізгі бөлім Педагог: сіздерге тапсырма бергелі тұрмын, оның қорытындысы өсіп келе жатқан балаларыңызға практикалық кеңес болады. Нұсқау: ата-аналар 3 топқа бөлінеді: 1 топ – жасыл, 2 топ – сары, 3 – қызыл. Әр топ топтан бір адам қауіпсіз тәртіп ережелерін хабарлайды. Тақтаға ережелер жазылған плакаттар ілінеді.	8-слайд

240

	«Болады – болмайды» жаттығуы «Жасыл»: егер сіз бейтаныс компанияда болсаңыз, не істеу керек? «Сары»: ойын-сауық мекемесінде болсаңыз не істеу керек?	А4 форматынд ағы қағаз қалам, қарындашта р
	«Қызыл»: «Желіде шабуыл жасалса» не істеу керек? Педагог: Айтылғандардың барлығын қорытындылай келе, әр топ бойынша қорытынды жасалады: бейтаныс компанияда мұқият болыңыз, мінез-құлық, әңгіме тақырыптарын ойланыңыз, қарапайым болыңыз, мақтанбаңыз, бейтаныс адамдар туралы көбірек білуге тырысыңыз, күдікті тағамдарды қабылдамаңыз және т.б.; демалыс және ойын-сауық кезінде арандатушылық мінез-құлықтағы адамдармен кездесуден аулақ болыңыз, дәретханаға досыңызбен (құрбыңызбен) барыңыз, бейтаныс адамдар ұсынған сусындар, темекі және т. б. алмаңыз, кешікпей, үйге достарыңызбен қайтыңыз; қорлауға, мазаққа жауап бермеңіз, ата-анаңызға, мұғалімге хабарлаңыз, қарым-қатынасты шектеңіз, агрессормен диалогқа түспеңіз және бір нәрсені дәлелдеуге тырыспаңыз, өйткені көбінесе бұл «цифрлық шабуылдың» мақсаты эмоциялар мен ойланбаған әрекеттерге апару, кәсіби мамандарға жүгінуден тартынбаңыз, қажет болса шағымданыңыз, скриншоттар түсіріп, сайт әкімшілігіне хабарласыңыз. Жасөспірімнің жеке қауіпсіздігі – үнемі назар аударуды және оқытуды қажет ететін процесс. Жасөспірім қаншалық жақсы дайындалса, соғұрлым қауіпті жағдайлардан аулақ бола алады және қажет болған жағдайда өзін қорғай алады. Бейнеролик көруді ұсынамын.	9-слайд
	https://youtu.be/sNPwTdTKyFU «Қауіпсіздікке жол бермеу» бейнеролигі
5 мин.	Педагог: Көріп отырғандарыңыздай, жеке қауіпсіздік мәдениеті отбасында ең қарапайым гигиена ережелерінен, тазалықтан, сыртқы келбетінің ұқыптылығынан басталады, содан кейін еңбек тәртібін сақтауға көшеді. Ал ата-ананың мінез-құлқы әрқашан үлгі. Өлеңді тыңдаңыздар.	10-слайд

241

20 мин.	Бір естіткеннен гөрі, Бір көрсеткен жақсы. Жол көрсеткеннен гөрі Бағыт-бағдар берген жақсы. Оның құпиясын білем: Көз естуден ақылды, Бәрін оңай түсінеді. Бұның бәріне бір себеп: Сөздер кейде шатасады. Иә, ойлар да, сөздер де Сенім артуы мүмкін ғой Бірақ есіңнен шығарма, Мысал қалар есте мәңгі Қорытынды – осы ережелерді сақтай отырып, балаңызға қауіпті жағдайлардан аулақ болуға және өз әрекеті үшін жауапты болып өсуіне көмектесесіз. Егер отбасылық ережелер жеке психологиялық қауіпсіздік ережелерімен бірге түсінікті, қарапайым тіркестермен баяндалса, балалар міндетті түрде оларды орындайтынына сеніңіз. Педагог: Құрметті ата-аналар, өздеріңіздің 16-18 жаста болған кездеріңізді еске түсіріңіздерші: Ата-анаңызбен қандай тақырыптарды талқылау сізге ыңғайсыз болды? Анаңыздан немесе әкеңізден бірдеңе жасырған жағдайлар болды ма? Неліктен солй істедіңіз? Бұл өте маңызды және қиын жас, өйткені бүкіл өмірі баланың дұрыс мінез-құлқына байланысты. Жоғары сынып оқушыларының жеке қауіпсіздік мәдениетін қалыптастыруға ерекше назар аудару қажет. Өйткені, қазақ отбасындағы қыз бала тәрбиесінде «ұят» ұғымының бар екені белгілі. Бейнероликті көруді ұсынамын. https://www.youtube.com/watch?v=C7aRLL9f4Gw «Ерте жүктілік»	11-слайд
	Қыздар ағзадағы физиологиялық өзгерістер (етеккір циклі), алғашқы махаббат және т.б. туралы айтуға ұялады. Зерттеу көрсеткендей, көптеген ұл-қыз жыныстық өмір туралы ақпаратты кездейсоқ ақпарат көздерінен алады. Және бұл ақпарат ашық, бірақ өте дәл емес, көбіне қате	12-слайд

242

5 мин.	болады. Бұл жыныстық қатынастың физиологиялық жағына ерекше назар аудара отырып, жыныстық сүйіспеншіліктің шындығын өрескел бұрмалайтын бұқаралық ақпарат құралдарының күшті әсерімен бірге жүреді. Балалар мен жасөспірімдердің гендерлік мәселелерге дайын еместігі көбінесе денсаулықтан айырылуға және қиын оқиғаларға әкеледі. Мұндай әңгімені бастау оңай емес, бірақ қажет. Әкенің ұлымен, ананың қызымен сөйлескені жақсы. Бала бұл құбылыстар туралы ертерек білсе жақсы. Уақытты босқа өткізу – балалардың ата-анаға деген сенімсіздік пен сыни көзқарастың пайда болуына әкеліп соғады. Көптеген ата-анар бұл тақырыпта сөйлесуді қажет деп санамайды, олардың ойынша, балалар бұл туралы интернеттен біле алады. Педагог: Нақты мысал үшін «Гүл» рөлдік ойынын ұсынамын. Ата-ананың қолында гүл салынған құмыра бар. Тағы бір ата-ана мына гүл құмырасын суарып: «Егер бұл туралы балаңызға дер кезінде айтып отырсаңыз, оның дені сау, өзіне сенімді, білімді болады және ұят, күйзеліс, қорқыныш сезімін сезінбейді». Гүлді ұстаған ата-анаға сұрақ: «Осы кезде сіз қандай күйде болдыңыз?» (балаға деген мейірім, қамқорлық, сүйіспеншілік, көмекке ұмтылу, сенімді т.б. сезіну)	слайд слайд
	Жағдаят. Ата-аналардың екеуі де орындарын ауыстырады. Гүлді суарған ата-ана: «Бұл тақырып туралы айтпау керек. Балаңыз ол жайында әлеуметтік желіден, достарынан естіп, фильмдерді көрсе, бәрін білетін болады!» Ата-анаға сұрақ: «Осы кезде сіз қандай күйде болдыңыз?»
	(Уайым, алаңдаушылық, қорқыныш, қорғау қажеттілігін, жауапкершілікті сезіну)
	Педагог: Құрметті ата-аналар, жасөспірімге бұл туралы дер кезінде айту керек пе? Әлде күту керек пе? Қайсысы дұрыс?
	Қорытынды: Қалыпты жыныстық жетілу және ұлдар мен қыздар арасында дұрыс қарым-қатынас орнату үшін,

243

	ата-аналардың олардың бойында ой тазалығы, қарым- қатынас, кездесулер сияқты адамгершілік ұғымдарды қалыптастыру маңызды.
5 мин.	III. Қорытынды бөлім Педагог: Біздің кездесуіміз аяқталды. Балаларыңыз кәмелеттік жасқа жетіп, алатын мамандығына байланысты әртүрлі жағдайларға тап болады. Жеке қауіпсіздік, гигиеналық ережелерді сақтау және өзін-өзі қорғау оларға әсіресе мамандық алған кезде өте қажет. Әңгімені тыңдаңыздар. Белгілі компания акционерлерін ауыстырып, кәсіпорынның жаңа иесінің өкілі тексерумен келді. Әуежайда оны жүргізуші жеке көлігімен күтіп алып, жаңа бастықтан қауіпсіздік белдігін тағуды өтінді. Кез келген қызметкер сапарға шыққанда қауіпсіздік белдігін тағуы – компаниядағы қатаң ереже болған. Тіпті бір адам қауіпсіздік белдігін тақпаса, корпоративтік автобус орнынан қозғалмайды, ал тәртіп бұзушы әріптестерінің алдында ұятқа қалады. Алайда жаңа басшы бұл өтінішті орындаудан бас тартып, жүргізушіге айғайлап, жұмыстан шығарамын деп қорқытып, айтқанын істеген. Бұл оқиға көпшілікке тарап, бүкіл компанияға белгілі білді. Енді жұмысшылар нұсқауларды орындамас бұрын, он рет ойланады. Басшылық ережені бұзуға жай ғана жол бермей, оны құптайтын болса, жазатайым оқиғалар жиі орын алады. Міне, басшының бір қисынсыз әрекеті кәсіпорынның бүкіл қауіпсіздік жүйесіне нұқсан келтірді.	15-слайд
5 мин.	Рефлексия Педагог: Қандай маңызды ереже, кеңес, ұсынысты ұстанасыз? Мысалы, «Өмірде есірткіден басқаның бәрін сынап көру керек». Мұғалім ата-аналардың жауаптарын тыңдайды. Егер сіз кем дегенде 1 ережені орындасаңыз, балаңыз қиындық пен қауіптен қорғалады.
	Назар бөліп, сабағымызға белсенді қатысқандарыңыз үшін рахмет. Сабақтың соңында сіздерге балаларыңызға арналған қауіпсіздік ережелерін ұсынғым келеді (1-3 чек- парақтары ұсынылады).

244

1-чек-парағы

245

2-чек-парағы

246

3-чек-парағы

247

3.8-сабақ

Болашаққа көзқарас: балаға өз әлеуетін ашуға қалай көмектесуге болады Мақсаты: жоғары сынып оқушысында қазіргі әлемдегі өмірге дайындау

ерекшеліктерін түсінуді қалыптастыру.

Міндеттері:

1. қазіргі әлемдегі жеке табыстың шарттары туралы түсініктерді тереңдету;

2. жоғары сынып оқушысын мақсатқа жетуде қолдау дағдыларын дамыту;

3. баланың өзін-өзі көрсетуінің тиімді жолдарын іздеуге ынталандыру.

Тұлғаның ұлттық құндылықтары мен қасиеттері: әділеттілік пен жауапкершілік, жасампаздық және жаңашылдық; шығармашылық ойлау, жағдайларды талдай білу, ықтимал салдарларды болжай білу және негізделген шешімдер қабылдау, этикалық мінез-құлыққа ұмтылу.

Жоспар

1. Кіріспе бөлім.

• Тақырыптың эпиграфымен танысу.

• «Алтын жетілік» жаттығуы.

2. Негізгі бөлім

• Шағын мәтін.

• «Мен осылай жасар едім» топтарда жұмыс істеу.

• «Диалог алаңы» шығармашылық қызметі.

3. Қорытынды бөлім.

• Әңгімемен танысу.

• Жалпылау. Жақсы тілектер.

Күтілетін нәтижелер

Сабақ аяқталғаннан кейін тыңдаушы:

1. өзін-өзі жүзеге асыру үшін мінез-құлық қасиеттерін және әлеуметтік- эмоционалдық дағдыларды дамытудың маңыздылығын түсінеді;

2. мақсатқа жету үшін отбасында жоғары сынып оқушысын қолдау дағдыларын жақсартады;

3. баланың өзін-өзі көрсетуінің тиімді жолдарын іздестіреді.

Сабақтың ұзақтығы: 60 минут

Уақыты	Мазмұны	Ресурстары
7 мин.	I. Кіріспе бөлімі. Тақырыптың эпиграфымен танысу. Педагог Абайдың қара сөздерін оқиды: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды:	1,2-слайд

248

	естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы, жаманды таниды. Сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады». Бұдан кейін сұраққа жауап беру ұсынылады: - 130 жыл бұрын қазақ халқының ұлы данышпаны Абай айтқан сөздер ХХІ ғасырда неге өзекті? (Ата-аналардың жауаптары). Педагог сабақ барысында осы мәселені тереңірек түсінуді ұсынады және тақырыпты жариялайды.	М. Меелияның «Простые правила мудрых
	«Алтын жетілік» жаттығуы Педагог: - Баяғыда, егер адам оқи және жаза білсе, бұл оның бәсекелестік артықшылығы болды. ХХ ғасырдың аяғында компьютерлік сауаттылық бағалана бастады және цифрлық дағдылары бар адамдар кез келген компанияда «жұлдыз» болды. Бүгінгі күні тіпті кішкентай бала гаджеттерді оңай басқарады, бірақ адамдармен қарым- қатынас жасау қабілеті сирек кездесетін сапаға айналады. Жұмысқа орналасу кезінде эмоционалды интеллект артықшылыққа ие болуы мүмкін. Мұның бәрі баланың алдына орны, уақыты, келу нүктесі бар нақты мақсат қою жай ғана тиімсіз емес, сонымен бірге оның жеке тұлғасына, денсаулығына және эмоционалды саласына зиян тигізетіндігін көрсетеді. Баланы өмірдің қиын жолына қалай жинауға болады, «оның рюкзагына не салу керек»? Американдық психологтер Мартин Селигман мен Кристофер Питтерсон «Сильные стороны характера» кітабында әртүрлі жағдайларда бейімделуге, мақсаттарына жетуге, өмірін басқаруға қабілетті табысты тұлғаны қалыптастыру үшін қажетті қасиеттерді сипаттады. Педагогтер және психологтермен кездесулерден кейін олар адамды үлкен жетістіктерге жетелейтін 7 күшті анықтады. Селигман мен Питтерсон оларды «Алтын жетілік» деп атады. Оларды болжап көрейік. Ата-аналарға «Алтын жетілік» ойынына қатысып, осы анықтамаларға сәйкес сөзді атау ұсынылды: 1. Жүйелілік, ақыл-ой күші, төзімділік, өміршеңдік (жауап: мінездің қаттылығы)	родителей» кітабы бойынша 3-слайд М. Селигман мен К. Питтерсонн ың «Сильные стороны характера» кітабы бойынша

249

	Адамның проблемаларды шешуде өзіне сену қабілеті және басқаларға эмоционалды түрде тәуелді болмауы (жауап: тәуелсіздік) Белсенділік, батылдық, табандылық, серпінділік, мақсатқа қарай сенімді қозғалыс (жауап: мақсатқа талпынушылық) Әлеуметтік өзара әрекеттесудің сәттілігін анықтайтын қабілеттер жиынтығы (жауап: әлеуметтік интеллект) Көрсетілген жақсылық пен назары үшін ризашылық сезімі (жауап: алғыс) Адамның болашаққа, сәттілікке сенетін сергек көзқарасы (жауап: оптимизм) Білімге деген саналы ұмтылыс, ақыл-ойдың ізденісі, жаңа білім алуға бейімділік (жауап: қызығушылық) Педагог қорытынды жасайды: - Осылайша, адамның жетістігінің «Алтын жетілігіне» мыналар кіреді: Мінездің қаттылығы Тәуелсіздік Мақсатқа талпынушылық Әлеуметтік интеллект Алғыс Оптимизм Қызығушылық	слайд слайд
45 мин.	ІІ.Негізгі бөлім Шағын мәтін Педагог: - Сұраққа жауап беріңіз: Сіздің балаңыз 10- сыныпқа неге барды? Бүкіл тізімнен бір ғана жауапты таңдаңыз. «Сіздің балаңыз неге 10-сыныпқа барды?» сұрағының жауаптары: Ол оқығанды ұнатады, өйткені оған көп нәрсені үйренген ұнайды. Мен ата-анамның дәлелдерімен келістім. Ол таңдаған мамандық жоғары білімді қажет етеді. Сыныптастары және мұғалімдерімен қоштасқысы келмеді. Педагог кілтті ұсынады: - Егер сіз 1-ші немесе 3-ші нұсқаны таңдасаңыз, онда сіздің балаңыз психологиялық тұрғыдан жоғары сынып оқушысы және оның тәуелсіздігі қалыптасқан. Балаға жауапты істерді тапсырудан қорықпаңыз, әр қадамын	слайд слайд

250

қадағаламаңыз, тек істің соңғы нәтижесі үшін ғана есеп берсін. Оның пікірін құрметтеп, кеңестерін тыңдаңыз. Егер бұл 2-ші немесе 4-ші жауап болса – бұл белгілі бір жастағы ерекшелік ретінде таңдау тәуелсіздігі жоқтығының айқын көрсеткіші. Бұл жағдайда ата-ана жас психологиясын ескере отырып, баланың іс-әрекетінде тәуелсіздікті мақсатты түрде қалыптастыруы керек. «Мен осылай жасар едім» топтағы жұмыс Педагог: - Табыстылықтың маңызды қасиеттерін дамытуда жоғары сынып оқушыларын ата-аналардың қолдауы маңызды. Мұны уақыт пен психологиялық білім жетіспейтін нақты өмірде қалай жасауға болады? Алдымен өз өмірлік тәжірибемізге жүгінейік және ата-аналардың сұрақтарына жауап беру кезінде қалай әрекет ету керектігі туралы кеңестер береміз, содан кейін психологтің пікірімен танысамыз. топ. Анасы сұрайды: «Мен баламмен араласуға уақытты қайдан аламын? Мен жұмыс істеймін, жоғары сыныпта оқитын ұлым да бос емес». Кеңес беріңіз. топ. Анасы сұрайды: «Менің оныншы сыныпта оқитын қызым үнемі: «Менің қолымнан ештеңе келмейді! Мен ең нашарымын!» дейді. Оны қалай қолдауға болады?» Кеңес беріңіз. топ. Әкесі сұрайды: «Менің ұлым қателескенін түсінсе де, ешқандай әрекет жасамайды. Не істеу керек?» Кеңес беріңіз. Топтардың жұмысы таныстырылғаннан кейін психологтердің пікірін ұсына отырып, ата-аналардың мүмкіндіктері туралы түсініктерін кеңейту ұсынылады. 1-топ. Анасы сұрайды: «Мен баламмен араласуға уақытты қайдан аламын? Мен жұмыс істеймін, жоғары сыныпта оқитын ұлым да бос емес». Психологтің кеңесі. Баламен өткізген уақыт мөлшері маңызды емес, оның сапасы. Сіз кешкі ас кезінде өз жоспарларыңыз, қиындықтарыңыз және алаңдаушылықтарыңызбен алмасып, баладан қолдау сұрап, оған кеңес бере аласыз. Бала үшін оны тыңдағаныңызды сезіну маңызды.

8-слайд

251

топ. Анасы сұрайды: «Менің оныншы сыныпта оқитын қызым үнемі: «Менің қолымнан ештеңе келмейді! Мен ең нашарымын!» дейді. Оны қалай қолдауға болады?» Психологтің кеңесі. Бұл жағдайда біз өзін-өзі бағалаудың төмендігі туралы айтып отырмыз. Балаңыздың кем дегенде он жағымды қасиетін немесе қолынан келетін жақсы нәрселерді табыңыз. Содан кейін, күнделікті, әңгіме арасында осы қасиеттер туралы айтыңыз. Өзіне немесе оның көзінше басқа адамдарға айтыңыз. Ол туралы жылы және эмоционалды ізгі ниетпен сөйлесеңіз, оның осы салаларда одан әрі табысты болуға деген ұмтылысы пайда болатынын байқайсыз. Мінез осылай қалыптасады. топ. Әкесі сұрайды: «Менің ұлым қателескенін түсінсе де, ешқандай әрекет жасамайды. Не істеу керек?» Психологтің кеңесі. Қателіктерге «дұрыс» көзқарастың мәдениетке енуі өте қиын. Осы уақытқа дейін қате сәтсіздік ретінде қабылданды. Бірақ көптеген адам басқалардың қателіктерінен үйрене алмайтынын түсінеді. Мен мынандай мысал келтіремін. Бір нәрсе бірден жақсы болған кезде, адам оны қалай жасағанын есіне сақтамайды. Бірақ егер ол алдымен жаман болып шықса, содан кейін бала бірдеңені түзетіп, жақсы жасаса, бұл жағдай ұзақ уақыт есінде қалады. Адам маманға айналып, басқаларға мұндай қиындықтарды қалай жеңуге болатынын айта алады. Қатемен жұмыс жақсы нәтижеге әкеледі. Сондықтан баланы «дұрыс емес» ойлары немесе әрекеттері үшін қатты сынауға асықпаңыз. Оны және ең алдымен өзін түзете алатындығына сендіріңіз, онымен қателерді түзетудің нұсқаларын талдаңыз, өзін жақсы жағынан көрсетуге мүмкіндік беріңіз. Бұл адамның оптимизмін дамытудың жолы. «Диалог алаңы» шығармашылық қызметі 1) Ананың хатымен танысу Сұрақтар алдын ала ұсынылады: Азаматтың арманы өмірлік мақсатымен қалай байланысты болды? «Алтын жетіліктің» қандай қасиеттері оның арманына жетуге көмектесті? Осы қасиеттерді дамытуда отбасының үлесі неде?

9,10- слайдтар

252

Менің ұлым бала кезінен бастап ұшқыш болуды армандады. Ол бастауыш мектепте-ақ ұшқыш болғысы келетінін білді. 6-сыныпта әкесі оны Оқушылар сарайындағы аэронавтика үйірмесіне жазды. Азамат әуе шарын игере бастады. Алдымен дайындық жұмыстарын жүргізді: ол шардың ауыр қабығын алып жүрді, ауаны оттықпен қыздырды, стропыларды ұстады. 8-сыныпта ол алғаш рет секірді. Сөйтіп, ол өз өмірін аспансыз елестете алмайтын болды. Уақыт өте келе ол аэронавтикадан өткен көптеген жарыстардың жүлдегері атанды. Міне, 11- сынып та басталды. Азаматтық авиация академиясына түсу туралы шешім қабылданды. Өкінішке орай, ұшқыштарды дайындайтын факультетте оқу ақылы болды. Бізде төлеуге мүмкіндік болмады. Бірақ Академияда басқа факультеттер де болды: инженерлік. Ол көлік құралдарының электр жабдықтарын игереді деп шештік. Оқуға түсу кезінде математика, тіл мен тарихты тапсыру қажет болды. Математика мен орыс тілінен жетістіктер аз еді. Біз осындай жол таптық: математикадан балам өзі арнайы нұсқаулық бойынша есептер мен теңдеулерді шешіп, дағдыларын жақсы деңгейге жеткізеді, мен орыс тілінен көмектесемін, ал отбасылық досымыздан тарихтан көмектесуді сұраймыз. Мұндай әрекеттердің нәтижесі өте жақсы болды: ұлымыз шекті деңгейге жетіп, оқуға түсті! Бірақ Академияны бітіргеннен кейін мамандық бойынша жұмыс істемеді. Рас, беделді компанияға жұмысқа орналасты. Азамат өзін жақсы жағынан көрсетіп, мансабы өсті, лайықты жалақы алды. Бірақ жаны аспанды қалап тұрды! Елестетіп көріңізші: ұлым үйленген, екі баласы бар, ол бірде ұшқыш болу мүмкіндігі бар екені туралы біледі. Ол үшін емтихан тапсырып, оқуға түскен жағдайда 2 жыл шетелде оқу керек екен. Бірақ денсаулығы мінсіз болуы қажет! Ал Азаматтың мұрын кеңсірігі қисайған! Ол маған операциядан кейін қоңырау шалды. Мазалағысы келмеді... Ол сәтті өтті, бірақ оған 2 апта тек аузымен дем алуға тура келді. Баламның жеңіске деген еркі мені таң қалдырды және қуантты! Отбасылық кеңесте оқу идеясын қолдау, балалары мен әйеліне жан-жақты қолдау көрсету туралы шешім қабылданды. Айтпақшы, ол отбасының материалдық

253

	жағдайын дайындады, тіпті ай сайын стипендияның бір бөлігін жіберіп тұрды. Міне, осылайша ұлым ұшқыш мамандығын 2 жыл емес, бір жылда алды! Оған не көмектесті? Әрине, отбасы үшін жауапкершілік! Бірақ ең бастысы–арманын жүзеге асыруға деген ұмтылысы, өзіне деген сенім, тәуелсіздік! Бірнеше жылдан кейін маған болашақ ұшқыштарды оқытуға іріктеу жөніндегі қабылдау комиссиясының мүшесімен кездесу мүмкіндігі туды. Ол: «Сіз білесіз бе, 100 үміткердің ішінен біз неге сіздің ұлыңызды таңдадық? Себебі оның арманы болды! Ұшқыш үшін бұл ең басты қасиет!» – деді. Міне осылайша, отбасылық қолдау ұлымызға арманына жетуге, өмірдегі сүйікті ісін табуға көмектесті!	12-слайд белгілегнен
		фрагментім
	Азаматтың анасы	ен 2-
	Хатты оқығаннан кейін бұрын берілген сұрақтарға жауап беру ұсынылады. Ата-аналарды тыңдап, педагог жалпылама тұжырым жасайды: - Арман өмірлік мақсатқа айналады, ал үйде және мектепте баланың оған жетуіне қолдау көрсету үшін жағдай жасау маңызды. Мұны қалай жүзеге асыруға болады? Бұл туралы диалог алаңында сөйлесейік. 2) Диалог алаңын ұйымдастыру үшін ата-аналарды 2 командаға бөлу қажет. Әр командаға ватман парағы мен фломастерлер беру қажет. 3 минут ішінде әр команда негізгі тапсырманы орындайды (9-слайд). Жұмыс аяқталғаннан кейін материал 1 минут ішінде ватмандағы жазбаларды көрсете отырып, ұсынылады. Бір команданың презентациясына жауап ретінде «Отбасы мүмкіндіктері» тапсырмасындағы сұраққа жауап беретін басқа команданың жауабы келеді (10-слайд). 2-команданың қатысуымен 1- команданың нәтижелерін талқылау-1-диалог. 1- команданың қатысуымен 2-команданың нәтижелерін талқылау-2-диалог. 1-диалог 1-команда. Жоғары сынып оқушысының денсаулығы, когнитивтік, әлеуметтік-эмоционалды дағдылар саласын дамыту мүмкіндіктерін атаңыз.	слайдтың қайталануы )

254

	2-команда. Жоғары сынып оқушысының мақсатына жету жолында денсаулығы, когнитивтік, әлеуметтік- эмоционалды дағдылар саласында кездесуі мүмкін кедергілерді (қиындықтарды) атаңыз. Ұсынымдар Мысалы, 1-команда дене шынықтыру, спорт, шет тілін үйрену бойынша репетитормен қосымша сабақтар оқу, мектеп пікірталастарына, кештерге, әлеуметтік жобаларға қатысу және т. б. атай алады. Мысалы, 2-команда таңертең баламен бірге жүгіруді немесе кешке серуендеуді, бала+ата-ана жұбында шет тілін үйренуді, балаға қатысты тақырыптар бойынша шай ішіп отырып, отбасылық әңгімелесуді ұсына алады. 2-диалог 2-команда Жоғары сынып оқушысының денсаулығын, когнитивтік, әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларын дамыту саласы үшін мүмкіндіктерді пайдаланудың әсерін отбасы күшімен қалай күшейту керектігін айтыңыз. 1-команда. Жоғары сынып оқушысының мақсатқа жету жолында денсаулығы, когнитивтік, әлеуметтік- эмоционалдық дағдылары саласындағы кедергілерді (қиындықтарды) отбасының қатысуымен қалай жеңуге болады? Ұсынымдар. Мысалы, 2-команда денсаулығының нашарлығы, есте сақтау қабілетінің нашарлығы, білімдегі олқылықтар, достардың болмауы және т. б. атай алады. Мысалы, 1-команда баламен бірге бассейнге баруды, тақпақты есте сақтау жылдамдығына отбасылық конкурсты, отбасы мүшелерінің мектеп ұйымдастыратын қайырымдылық акцияларына қатысуын, баланың сыныптастарын шақырумен отбасылық кештер өткізуді және т. б. ұсына алады. Әр топ сөзін аяқтағаннан кейін педагог қорытынды жасайды: - Өз жолын таңдау кезеңінде жоғары сынып оқушысына отбасында да, мектепте де қолдау маңызды. Баланың денсаулығын нығайту, білім мен қызықты қарым- қатынас үшін жағдай жасау арқылы оның әл-ауқатын қамтамасыз ету қажет. Мұның бәрі адамның өмір жолында адал серік болатын жеке қасиеттердің, әлеуметтік- эмоционалды дағдылардың дамуына ықпал етеді.
	III. Қорытынды бөлім

255

8 мин.

Әңгімемен танысу Педагог әңгімені өз сөзімен баяндайды. - Бір жас жігіттің аквариумда кішкентай акуласы болыпты. Ер адам оған өте жақын болды: уақытында тамақтандырып, аквариумды тазартып жүрді. Акуланың қанатында аздап ақау болды, бірақ бұл иесінің үй жануарына деген сезімін өзгертпеді. Бұл оның өмірін ерекше мағынаға толтырды. Барлығы бір сәтте өзгерді! Ер адам басқа қалаға біраз уақытқа кетуі керек еді, акуланы өзімен бірге әкете алмады. Не істеу керек? Ол акуланы аквариумға тапсыру туралы шешім қабылдады. Алдын ала келісіп, оны жаңа мекенге әкелгенде, ол аквариум қызметкері қыздан акулаға қамқорлық жасауды өтінді. Онымен қоштасу оған қиын болды! Екі жыл өтті. Ер адам өз қаласына оралды. Ол ең алдымен аквариумға барып, өз акуласын іздей бастады. Үлкен аквариумда бірнеше акула жүзіп жүрді, бірақ олардың арасында оның акуласы болмады! Ер адам абыржып, екі жыл бұрын досына қамқорлық жасауды сұраған қызды іздей бастады. Ол: «Сіздің акулаңыз мұнда жоқ. Ол 2-қабаттағы аквариумда» деп, екінші қабатқа көтерілуді ұсынды. Ол өзінің қанаты зақымдалған акуласын көрді. Иә, сөзсіз өзі! Ол өз акуласының жалғыз белгісі еді. Акула керемет өсіпті! Оның аквариумы да өте үлкен екен. Қыз оған: «Акулалар аквариумның көлеміне қарай өседі» - деп түсіндірді. Сұрақ: - Бұл оқиғаны адам өмірімен қалай байланыстыруға болады? (Ата-аналардың жауаптары) Педагог: - Дұрыс! Егер сіз балаңыздың сәтті, бақытты болғанын қаласаңыз, оны кішкентай аквариумда ұстамаңыз! Оның әлемін ғаламның көлеміне дейін кеңейтіңіз! Онда табысты және бақытты тұлғаны дамытудың барлық мүмкіндіктері бар. Жалпылау. Жақсы тілектер Көріп болғаннан кейін педагог ата-аналарға балаларды отбасының барлық мүмкіндіктерімен қолдауға шақырып, сабақтың эпиграфына оралады. Абайдың келесі сөздеріне назар аударылады: «Барлығын естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, ол (бала – автордың ескертуі) дүниедегі жақсы, жаманды таниды». Бұл сөздерде баланы ересек өмірге дайындау сәттілігінің құпиясы жатыр. "Барлығын ұстап,

256

татып ескерсе» деген сөздерде өсіп келе жатқан адамға мүмкіндігінше үлкен даму мүмкіндіктерін беру қажеттілігі бейнелі түрде жеткізіледі. Әрі қарай педагог ата-аналарға Орталықтың қызметіне қатысқаны үшін алғыс айтады және жаңа білім мен дағдылар оларға отбасылық тәрбиеде, өсіп келе жатқан адамның әл-ауқаты мен бақыты үшін жағдай жасауға көмектескеніне сенім білдіреді!

5. БІЛІМ БЕРУ ҰЙЫМДАРЫНЫҢ ОҚЫТУШЫЛАРЫНЫҢ БІЛІКТІЛІГІН АРТТЫРУ САБАҚТАРЫНЫҢ ҰСЫНЫЛАТЫН

ТАҚЫРЫПТАРЫ

Бiлiм беру ұйымдарына ААПҚ -2 сабақтарының тақырыптары ұсынылды. Сабақ тақырыптары Орталық бағдарламасының 20-30% тақырыптарын iрiктеп, әзiрлеуге, өз мазмұнын жасауға және оны мектептiң педагогикалық кеңесiнде бекiтуге мүмкiндiк берiледi. Сіздерге ата-аналарға арналған сабақ тақырыптарының нұсқалары ұсынылады.

Балалардың әлеуметтік әл-ауқаты

• Ата-ана мінез-құлқының балалардың әлеуметтік дағдыларына әсері

• Балалармен маңызды әлеуметтік тақырыптарды талқылау тәртібі

• Балалардың іс-әрекеті үшін жауапкершілік сезімін қалыптастыру

• Қоғамдағы демократиялық өмір қағидаттарын игеру тәсілі ретінде отбасында бірлескен шешімдер қабылдау

• Инклюзивті білімді қолдаудағы отбасы мен мектептің рөлі

• «Әкелер мен балалар»: қақтығыстар мен оларды шешу жолдары

• Бала интернетте: қорғау және алдын алу

• Баланы жаман топтардан қорғау тәртібі

• Қазақ отбасындағы қарым-қатынас негіздері: ақсақалдарға деген құрмет – баршаға құрмет

• Бастангтар – жастар мерекелерінің көне аналогы

Балалардың эмоциялық әл-ауқаты

• Балаларға арналған релаксацияның практикалық әдістері мен тәсілдері

• Ата-аналардың баланың күйзеліске төзімділігін дамытуы

• Отбасылық байланыстарды нығайту жөніндегі бірлескен жобалар мен іс-шаралар

• Баланың эмоциялық қажеттіліктерін түсіну және қанағаттандыру

• Психологиялық қауіпсіздікті нығайтудағы отбасылық салт-жоралар мен салт-дәстүрлердің рөлі

257

• Стрессті төмендету және эмоциялық әл-ауқатты жақсарту үшін ақыл-ой сезімін дамыту тәртібі

• Баланың эмоциялық жағдайына әсер ететін тұлғааралық қатынастарды жақсарту тәртібі

• Әр түрлі халықтар мәдениетіндегі эмоцияның көрінісі

Балалардың танымдық әл-ауқаты

• Үйде шоғырлануға және оқытуға ықпал ететін орта құру

• Қиял-ғажайыпты ынталандыру әдісі ретінде еркін ойнау

• Бiрiншi сынып оқушысының майда және өрескел қозғалыс дағдыларын жетiлдiруге арналған ойындар мен жаттығулар

• Жасөспiрiмдерде сөйлеу және тiл бiлiмiн дамыту

• Тәрбиедегі сәтсіздіктерге төтеп беру және баланың өзіне деген сенімін сақтау тәртібі

• Баланың дамуындағы шығармашылықтың маңызы

• Балада оқуға деген сүйіспеншілікті қалай тәрбиелеуге болады

• Бастауыш мектеп жасындағы танымдық дамудың маңыздылығы

• Ойындар мен күнделікті іс-шаралар арқылы сөйлеуді дамытуды ынталандыру тәсілдері

• Оқу үлгерімін арттыру үшін білім беру бағдарламалары мен ойындарын пайдалану

• Шығармашылық ойындар мен жобаларға арналған идеялар

Балалардың физикалық әл-ауқаты

• Балаңыз үшін дұрыс спортты таңдау және оны қызықтыру тәртібі

• Тұрақты дене жаттығуларының жалпы дене және психикалық денсаулыққа әсері

• Дене даярлығы әр түрлі деңгейдегі балалар үшін дене шынықтыру белсенділігі бойынша ұсынымдар

• Бүкіл отбасымен белсенді мерекеге арналған идеялар

• Отбасылық спорттық мерекелер мен іс-шараларды ұйымдастыру

• Жасөспiрiмдер: физиология, гигиена, эмоциялық тұрақтылық

Ата-аналармен сабақты тиімді ұйымдастыру үшін оның жетістігінің және ата-аналарды педагогикалық қолдау орталығының келешектегі келешегінің негізгі көрсеткіші алдағы сабақтарды хабарландыру, жарнамалау болып табылады. Біз сабақтардың өтуі туралы хабарландырулар мен жарнамаларды жасаудың алгоритмін ұсынамыз.

Құрметті ата-аналар!

«Жасөспірімді қалай түсіну және қабылдау керек» тақырыбына арналған Ата-аналарға педагогикалық қолдау көрсету орталығының сабағына шақырамыз.

258

Бұл неге маңызды?

Жасөспірімдік — баланың денесінде, психикасында, басқа адамдармен қарым-қатынасында елеулі өзгерістер болатын өмір сүру кезеңі. Оның шекарасы 10-12 жылдан 16-18 жылға дейін.

Бұл жас адамның тұлғасы мен өмір жолын қалыптастыруда басты рөл атқарады.

Жасөспірімді түсіну, қақтығыстарды шеше білу және онымен жағымды қарым-қатынас орнату үшін ересектерге не істеу керек?

Іс-шарада не күтуге болады?

Сіз жасөспірімдік жасөспірімнің ерекшеліктері туралы біліміңізді кеңейтесіз, жасөспірімнің өмірінде орын алуы мүмкін проблемалар мен ықтимал қауіп-қатерлер туралы білетін боласыздар.

Жасөспiрiмдердiң мiнез-құлқының себептерi мен себептерi туралы ақпарат алу, жасөспiрiммен сенiмдi қарым-қатынас орнату жолдары туралы бiлу.

Түрлі жағдайларда коммуникациялық дағдыларды жетілдіру: жасөспірімді түсіну және қабылдау, келіссөз жүргізе білу, даулы/қақтығыстық жағдайдан шығу жолын табу.

Күні мен уақыты:

Өткізілетін орны:

Біз сізді күтеміз!

VI. Ата-аналарға олардың балаларының тәрбие процесіне қатысу деңгейін анықтау үшін ұсынылатын сауалнамалар

Ата-аналарға арналған сауалнама Құрметті әкелер мен аналар!

Ата-аналарды педагогикалық қолдау орталығында Сізді жаңа оқу жылы қарсаңында қарсы алғанымызға қуаныштымыз!

Сізді сауалнамаға қатысуға шақырамыз, оның мақсаты – сіздің оқу процесіне қаншалықты қатысы бар екеніңізді түсіну, сондай-ақ болашақ сабақтарға арналған өзекті тақырыптарды анықтау. Сіздердің шынайы және адал жауаптарыңыз бізге балалардың да, ата-аналардың да дамуына

септігін тигізетін пайдалы әрі қызықты контент жасауға көмектеседі.

Біз Сіздің ынтымақтастығыңызды жоғары бағалаймыз және Сіздің ұсыныстарыңыз бен пікірлеріңіз сабақтарымызды анағұрлым мазмұнды әрі

қызықты ете алатынына сенімдіміз.

Ынтымақтастығыңыз үшін рахмет!

1. Мен

• баланың анасы/заңды өкілі;

• Баланың әкесі/заңды өкілі.

2. Сіз қай өңірде тұрасыз?

3. Тұрғылықты жері:

• ауылдық округ;

• Қалалық

4. Сіздің жасыңыз

• 29 жасқа дейін;

• 30-49 жас;

• 50 және одан жоғары жастағылар.

5. Сіздің білім деңгейіңіз

• Жоғары білім

• Техникалық және кәсіптік білім беру

• Орта білім беру

• Жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру

6. Менің балаларым (балам) мектепке барады

• Бастапқы сілтеме;

• Екінші деңгей

• Жоғары деңгей.

2. Бала-ата-ана қарым-қатынасы

7. Сіз балаңызбен мектептегі өнерлерін қаншалықты жиі талқылайсыз?

• Күн сайын;

• 1-2 тоқсанда 1 рет;

• 1-2 аптасына бір рет;

• 1-2 айына 1 рет;

• Ешқашан немесе өте сирек.

8. Балаңыздың үй тапсырмасын қаншалықты жиі орындайтынына көз жеткізесіз?

• Күн сайын;

• 1-2 тоқсанда 1 рет;

• 1-2 аптасына бір рет;

• 1-2 айына 1 рет;

• Ешқашан немесе өте сирек кездеседі.

260

9. Баламен бірге қосымша ақпарат көздерін іздейміз: электрондық кітаптар, қосымшалар, сөздіктер, атластар, т.б.

• Күн сайын;

• 1-2 тоқсанда 1 рет;

• 1-2 аптасына бір рет;

• 1-2 айына 1 рет;

• Ешқашан немесе өте сирек.

9. Балаңызбен әр түрлі тақырыптар (әлемдегі оқиғалар, өз қалаңыздағы оқиғалар, үй шаруасы, фильмдер және т.б.) туралы қаншалықты жиі сөйлесесіз?

• Күн сайын;

• 1-2 тоқсанда 1 рет;

• 1-2 аптасына бір рет;

• 1-2 айына 1 рет;

• Ешқашан немесе өте сирек кездеседі.

9. Сіздің отбасыңыз театрларға, мұражайларға, көрмелерге баруды, қызықты жерлерге баруды, кітаптарды бірге оқуды, теледидардан мазмұнды бағдарламаларды көруді қаншалықты жиі тәжірибеден өткізіп отырады?

• 1-2 аптасына бір рет;

• 1-2 айына 1 рет;

• 1-2 жылына бір рет;

• Ешқашан немесе өте сирек.

9. Егер балаңыз қосымша білім беру ұйымдарына барса, онда үйірмені немесе бөлімді таңдау дегеніміз не?

• үйге жақындық;

• төмен төлем/тегін;

• Баланың қабілеттері;

• Баланың бос еместігін сақтау үшін;

• Мұғалімнің кеңесі.

9. Балаңыздың әлеуметтік үйірмесі туралы қанша білесіз?

• Мен бәрін жақсы білемін, олар біздің үйлерімізге жиі келеді;

• Мен олардың кейбіреулерін көрдім, бірақ олардың аттары мен тегін білмеймін;

• Оның таныстары біздің үйімізге келгенде қуанған жоқпын;

• Мен араласпауға тырысамын, бұл бала үшін жеке іс.

• Мен бірінші болып көмекке келдім;

• Сынып мұғаліміне хабарласамын, оған мектеп қатыссын;

• Мен мұны басқа адамдардан (ұстаздардан, достардан, көршілерден, таныстардан, т.б.) жиі үйренемін;

• бәрін өз бетінше шешсін;

• Мен оны жазалаймын (оны телефоннан, компьютерден, ақшадан, серуеннен, тәтті-дәмділерден және т.б. мүмкіншіліктен айырамын).

3. Ата-аналар-мектеп қарым-қатынасы

9. Балаңыздың тәрбиесі мен білімінде өзіңізді сенімді сезінуіңіздің қандай себептері бар? (Бірнеше жауаптарды атап айтуға болады)

• Мен жақсы білім алдым және бала тәрбиесәнде алған білімімді қолдандым;

• Менің басқа балаларды тәрбиелеуде тәжірибем бар (мысалы, үлкен балалар, жиендер, т.б.);

• Балалар тәрбиесі мен білімі туралы көптеген кітаптар мен мақалалар оқыдым;

• Тәрбие мәселесі барысында жұбайымның қолдауы бар;

• Бала тәрбиесіне туысқандар (әжелері, аталары, әжелері, ағалары) белсене араласады;

• Бізде көмек пен қолдауға дайын сенімді әлеуметтік орта (достар, көршілер) бар;

• Мен балаға сапалы білім мен тәрбме беру үшін қосымша сабақтар ала аламын;

• Басқа ата-аналармен жиі араласып, пайдалы әдістер мен кеңестер қабылдаймын;

• Мен қолдау мен кеңес ала алатын ата-аналар қоғамдастығының мүшесімін.

9. Балаңыздың мектебіне қаншалықты жиі барасыз?

• Мен соңғы рет қашан/а болғаным есімде жоқ;

• Өте сирек, өте қажет болған жағдайда;

• Егер сынып жетекшісі шақырса;

• Тек ата-аналар жиналыстарында ғана;

• Кез-келген ыңғайлы жағдайда мен мектепке барғанды ұнатамын.

9. Мектеп маған баланың үлгерімі туралы ақпаратты ыңғайлы түрде үнемі ұсынады

• Толық келісемін/келісемін;

• Келісемін;

262

• Келіспеймін;

• Мен мүлдем келіспеймін

9. Сіз мұғалім сіздің балаңызбен не болып жатқанына мән бермейді деп ойлайсыз

• Толық келісемін;

• Келісемін;

• Келіспеймін;

• Мен мүлдем келіспеймін.

9. Сіздің мектеп өміріне қатысыңыз қандай?? (Бірнеше жауаптарды атап айтуға болады)

• Ғимараттарға техникалық қызмет көрсетуде, ағаш ұсталарында немесе бау-бақша жұмыстарында физикалық қолдау көрсеттім;

• Мектептен тыс іс-шараларға қатысты: кітап клубы, мектеп ойыны, спорт, экскурсия және т.б..;

• Мектеп кітапханасы көмектесті;

• Мектептегі мұғалімге мектептен тыс іс-шараларды ұйымдастыруға көмектесті: матиналар, спорттық іс-шаралар және т.б..;

• Шақырылған спикер ретінде сөйледі;

• Кезекшілікке көмектесті (асхана, тренажер залы)).

• Мен ата-аналар комитетінің мүшесімін;

• Мен мектептің қамқоршылық кеңесінің мүшесімін;

• С интересом участвую в опросах, фокус-группах, анкетировании;

• Мен ата-аналар мен мұғалімдердің бейресми кездесулеріне қатысқаныма қуаныштымын.

9. Сіз қандай іс-шараларға қатысқыңыз келеді, жалпы мектептің қызметін жақсартуға қандай үлес қосқыңыз келеді?

• Мерекені ұйымдастыра аламын;

• Мен спорт жарысын ұйымдастыра аламын;

• Белгілі ғалымдарды, жазушыларды, әртістерді, спортшыларды және т.б. оқушылармен кездесуге шақыра аламын;

• Жоғары сынып оқушыларына мансаптық басшылық жасау үшін өндіріске, немесе белгілі компанияға, компанияға экскурсиялар ұйымдастыра аламын;

• Мен өзімнің біліміммен және тәжірибеммен бөлісе аламын…..

• Мектеп мұғалімдерімен тренингтер, шеберлік сыныптары өткізе аламын

…..

• Мектепті, жабдықты, компьютерлік техниканы жөндеуді ұйымдастыруға

көмектесе аламын;

• Мен мектепті көгалдандыруға және абаттандыруға көмектесе аламын

263

21. Балаңыздың мектебіне келгенде, сіз өзіңізді бақытты сезінесіз

• Толық келісемін;

• Келісемін;

• Келіспеймін;

• Мен мүлдем келіспеймін