ҰЛТТЫҚ ОЙЫНДАР АРҚЫЛЫ БАЛАБОЙЫНДАҒЫ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ АРТТЫРУ

С.Ж.Кенжибекқызы

«№ 93 сәбилер бақшасы " коммуналдық мемлекеттік қазыналық кәсіпорыны тәрбиешісі,

Павлодар қ.

Кіріспе

Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық болмысты сақтау, жас ұрпаққа ата-бабалардан қалған мәдени мұраларды жеткізу аса маңызды.

Әсіресе, мектепке дейінгі жастағы балаларға ұлттық тәрбие беру – олардың болашақ тұлғалық қалыптасуына берік іргетас қалайды.

Бұл ойындар баланың дүниетанымын кеңейтумен қатар, оның бойында адамгершілік, патриоттық, мейірімділік, достық сияқты құндылықтарды қалыптастырады.

Қазақ халқының ғасырлар бойы жинақтаған рухани, мәдени, тәрбиелік мұраларының ішінде ұлттық ойындардың орны ерекше. Ұлттық ойындар – тек көңіл көтерудің, ермек етудің құралы ғана емес, олар арқылы ұлттың болмыс-бітімі, мінез-құлқы, дүниетанымы, тәрбие беру тәсілдері көрініс табады. Бұл ойындар бала бойындағы адамгершілік, отансүйгіштік, достық, әділдік, табандылық, ұжымшылдық секілді құндылықтарды қалыптастыруда аса маңызды рөл атқарады.

1. Ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні

Қазақ халқының ұлттық ойындары – халықтың тұрмыс-тіршілігі, салт-дәстүрі мен дүниетанымынан туындаған мәдени мұра. Бұл ойындар балаларды шапшаңдыққа, ептілікке, тапқырлыққа баули отырып, оларды еңбекке, үлкенді құрметтеуге, достыққа, әділдікке тәрбиелейді.

Мысалы:

• «Сақина салу» — шынайылық пен байқағыштықты дамытады.

• «Асық ату» — мергендік пен сабырлылықты қалыптастырады.

• «Ақ серек, көк серек» — ұжыммен жұмыс істеуге, бірлікке баулиды. [1, 23-б.]

2. Ұлттық ойындардың құндылықтық мазмұны:

Ұлттық ойындарда тәрбие берудің бірнеше бағыты көрініс табады:

• Патриоттық тәрбие: «Теңге ілу», «Көкпар» сияқты ойындарда ерлік, батырлық, отансүйгіштік секілді қасиеттер насихатталады.

• Адамгершілік құндылықтар: «Сақина тастау», «Арқан тартыс» ойындары арқылы балалар өзара көмекке, әділдікке, достыққа үйренеді.

• Еңбекке баулу: Қозғалыс ойындары арқылы балалар еңбек етуге, төзімділікке, табандылыққа үйренеді. [2, 41-б.]

3. Ұлттық ойындарды балабақшада қолдану жолдары

Балабақшада ұлттық ойындарды өткізу тәрбие мен оқытудың маңызды бөлігіне айналуы тиіс. Тәрбиеші балалардың жас ерекшелігіне сай келетін ойын түрлерін таңдап, оны оқу әрекеттеріне шеберлікпен енгізуі қажет.

Мысалы:

• Тіл дамыту сабағында – «Кім жылдам?» ойыны арқылы жаңа сөздерді меңгеру.

• Қоршаған ортамен танысу сабағында – «Санамақтар» арқылы санау қабілетін арттыру.

• Дене шынықтыруда – «Асық», «Тақия тастамақ» арқылы дене қозғалысын жетілдіру.

4. Заманауи жағдайда ұлттық ойындарды жаңғырту:

Қазіргі таңда ұлттық ойындарды цифрлық технологиялармен ұштастыру өзектілікке ие.

Мысалы:

• Интерактивті тақтада ұлттық ойындар бейнеленген анимациялар көрсету.

• Ұлттық ойындар элементтерімен безендірілген мобильдік қосымшалар қолдану.

• Ата-аналармен бірлескен ұлттық ойын кештері ұйымдастыру. [4, 90-б.]

5. Тәрбие үрдісінде ұлттық ойындардың нәтижелілігі

Зерттеулер көрсеткендей, балабақшада ұлттық ойындарды жиі қолдану балалардың:

• тіл байлығын 25%-ға,

• логикалық ойлауын 30%-ға,

• қарым-қатынас жасау дағдыларын 40%-ға жақсартады (Сейдахметова М., 2022).

Бұл ойындар арқылы бала өзін еркін сезінеді, шығармашылығы ашылады, ортаға бейімделу деңгейі көтеріледі. [5, 103-б.]

Ұлттық ойындардың тағы бір артықшылығы – балалардың сөйлеу тілін дамытуға әсері мол. Ойын кезінде қолданылатын ұлттық сөздер мен тіркестер баланың сөздік қорын байытады, ана тіліне деген қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар, топпен ойнаған ойындар балаға қарым-қатынас жасау мәдениетін меңгеруге көмектеседі.

Ұйымдастырылған оқу қызметінде ұлттық ойын элементтерін пайдалану баланың ұйымдастырылған оқу қызметіне деген қызығушылығын арттырады. Мысалы, математика сабағында санамақтар арқылы сандарды меңгеруге болады, тіл дамытуда жаңылтпаштар мен мақал-мәтелдерді қолдануға болады. Ал дене шынықтыру сабағында қозғалмалы ұлттық ойындар балалардың денсаулығын нығайтып, белсенділігін арттырады.

Тәрбиешінің міндеті – әр баланың жас ерекшелігі мен қабілетін ескере отырып, ұлттық ойындарды дұрыс таңдауы және оны тәрбиелік мақсатта тиімді қолдануы. Сонымен қатар, ата-аналар да балаларына үйде ұлттық ойындар ойнауға мүмкіндік жасап, тәрбие жұмысына қолдау көрсетсе, бұл үлкен нәтижеге әкеледі.

Бала бойындағы құндылықтарды дамыту жолы ретінде қазіргі таңда жас ұрпақтың бойына ұлттық рухты, ұлттық сана мен мәдениетті сіңіру – қоғам алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі. Осы тұрғыда ұлттық ойындар – тәрбиенің ең тиімді құралдарының бірі бола алады. Олар арқылы төмендегідей құндылықтар бала бойында қалыптасады:

1. Отансүйгіштік
Ұлттық ойындар арқылы бала өз халқының салт-дәстүрін, мәдениетін танып, соған құрметпен қарауды үйренеді. Бұл — елге, жерге деген сүйіспеншіліктің бастауы.

2. Адамгершілік
Ойын барысында балалар бір-біріне көмектесуге, қарсыласын әділ жеңуге, кішіге қамқор, үлкенге құрметпен қарауға үйренеді. Бұл – нағыз адамгершілікке бастар жол.

3. Ұжымшылдық пен ынтымақ
Ұлттық ойындардың көбі топпен ойналатын болғандықтан, балалар бір-бірімен біріге әрекет етуді, ортақ шешім қабылдауды үйренеді. Бұл ұжыммен жұмыс істеу дағдыларын дамытады.

4. Еңбекқорлық пен табандылық
Қозғалыс ойындары баланың денсаулығын нығайтып қана қоймай, алға ұмтылу, жеңіске жетуге деген құлшынысын арттырады. Бұл – табандылықтың, еңбексүйгіштіктің қалыптасуына ықпал етеді.

5. Шығармашылық және ойлау қабілеті
«Тоғызқұмалақ», «Санамақ», «Жұмбақ» секілді зияткерлік ойындар баланың логикалық ойлауын, есте сақтау қабілетін, тапқырлығын дамытады.

Мектептегі тәрбиелік үдерісте ұлттық ойындарды қолдану

Ұлттық ойындарды тәрбие жұмысында кеңінен қолдануға болады. Әсіресе, бастауыш және орта буын оқушыларына арналған сыныптан тыс іс-шараларда, дене шынықтыру сабағында, тәрбие сағаттарында ұлттық ойын элементтерін енгізу – баланың бойындағы қызығушылық пен патриоттық сезімді арттырады.

Мысалы:
- Тәрбие сағаттарында: «Ұлттық ойындар – ата-баба мұрасы», «Дәстүрлі ойындардың тәрбиелік мәні» секілді тақырыптарда ашық сабақтар өткізу.
- Спорттық шараларда: «Ұлттық ойындар күні», «Асық ату жарысы», «Арқан тартыс турнирі» секілді іс-шаралар ұйымдастыру.
- Мәдени кештерде: Ұлттық ойындарды театрландырылған көрініс немесе ойын түрінде көрсету арқылы оқушылардың қызығушылығын арттыру.

Мұғалімдердің, әсіресе, сынып жетекшілер мен дене шынықтыру пәні мұғалімдерінің бұл бағытта белсенді болуы – ұлттық тәрбиені жүйелі берудің негізгі жолы болмақ.

Қазіргі заманда ұлттық ойындарды жаңғыртудың маңызы

Бүгінде көптеген балалар смартфон, планшет, компьютер ойындарына әуестеніп, шынайы өмірдегі қозғалыс, қарым-қатынас, ұлттық құндылықтардан алыстап барады. Бұл – тәрбиенің біртұтастығына, баланың тұлғалық дамуына кері әсерін тигізетін фактор.

Сондықтан ұлттық ойындарды жаңа форматта – заманауи технологиямен ұштастыра насихаттау қажет. Мысалы:
- Ұлттық ойындар элементтері енгізілген компьютерлік немесе мобильді ойындар жасау;
- Асық, тоғызқұмалақ сынды ойындарды онлайн турнирлерге айналдыру;
- TikTok, YouTube платформаларында ұлттық ойындардың шеберлік сабақтарын жариялау.

Бұл тәсілдер арқылы жастардың ұлттық мұраға деген қызығушылығын оятып, оларды тәрбиелік арнаға бағыттауға болады.

Қорытынды

Ұлттық ойындар – халқымыздың баға жетпес байлығы, рухани мұрасы. Олар – жас ұрпақты ұлттық рухта тәрбиелеудің, оларды адамгершілікке, еңбекке, Отанды сүюге баулудың тиімді құралы. Бала ойын арқылы өседі, дамиды, тәрбиеленеді. Сондықтан мектеп қабырғасынан бастап ұлттық ойындарды тәрбиенің негізгі құралына айналдыру – бүгінгі заман талабы. Тек осылай ғана біз ұрпағымыздың бойына ұлттық құндылықтарды терең сіңіріп, рухы мықты, мәдениеті жоғары, адамгершілігі мол тұлға тәрбиелей аламыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Нұрбекова А. «Мектепке дейінгі тәрбие және оқытуда ұлттық ойындарды қолдану». – Алматы: «Даналық», 2021. – 120 б. [23–35 б.]

2. Әлімжанова Қ. «Қазақтың ұлттық ойындары және тәрбиелік мәні». – Астана: «Білім», 2019. – 95 б. [38–43 б.]

3. Мұхтарова А. «Балабақшада ұлттық ойындарды қолданудың тиімді жолдары». – Тәрбие және қоғам журналы, №6, 2022. – [65–72 б.]

4. Тоқтарбеков С. «Ұлттық ойындарды жаңғырту жолдары». – Білім және инновация, №3, 2020. – [89–93 б.]

5. Сейдахметова М. «Ұлттық тәрбие – ұлт болашағы». – Білім журналы, №4, 2020. – [102–105 б.]