Кіріспе

Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының мақсаты: «Қазақстандық білім мен ғылымның жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыру және жалпы адамзаттық құндылықтар негізінде тұлғаны тәрбиелеу және оқыту» деп көрсетілген.

Бүгінгі күннің білім беру жүйесінің негізгі мақсаты – индивидтің ұлттық және жалпы адамзаттық құндылықтар жүйесінде қалыптасып, дамуына жағдай жасау, оның кәсіби өсуі үшін қажетті орта құру, ана тілін, ұлттық дәстүрлерді қорғау, денсаулығын нығайту сияқты құқықтарын жүзеге асыру. Сонымен қатар, қазіргі қоғамның талаптарына сәйкес терең білім, дағды, білік және құзыреттіліктерге негізделген, өз бағытын қалай анықтауға болатын, тәуелсіз және дұрыс шешімдер қабылдай алатын тұлғаны қалыптастыру. Мұндай қасиеттерді білім алушылардың бойында дамыту мен орнықтыру Қазақстан Республикасы білім беру жүйесінің аса маңызды міндеті ретінде анықталады.

Біздің мемлекетіміздің болашағы – ұлттық және адами құндылықтарды терең түсініп, халық педагогикасынан сабақ алған патриот азаматтар. Бүгінгі жаһандану кезеңінде құндылықтар жүйесі ерекше маңызға ие. Себебі рухани-адамгершілік құндылықтар – адамның ішкі әлемінің өлшемі, оның жақсылыққа ұмтылуы, өзгелерге қамқорлық танытуы, айналасындағы адамдарға мейірімділік көрсетуі, дұрыс өмір сүру жолында ізденуі, өзін-өзі бағалап, әлемді танып-білуі. Баланың жеке тұлға ретінде дамуының басты көрсеткіштері мынандай: жалпы адамзаттық құндылықтарға бағдарлануы, ізгілік, зияткерлік, бастамашылдық, белсенділік, өз-өзіне деген құрмет және сыни көзқарас, тәуелсіз ойлау қабілеті.

Халықтың мәдениетінің, дәстүрлерінің, және моральдық нормаларының жас ұрпаққа ұлттық ойындар арқылы жетуі, әсіресе, балалардың танымдық қызығушылықтарын ойын арқылы дамыту қажеттілігі бүгінгі күннің талабы болып табылады. Себебі, балаларды кішкентай кезінен бастап адалдыққа, өз өлкесі мен ұлтын сүйетін патриоттыққа, салауаттылыққа тәрбиелеудің маңызды құралдарының бірі – ойын. Ойын балалардың дүниетанымын кеңейтетін, оларды адамгершілік қасиеттерге үйрететін тиімді әдіс ретінде қызмет етеді.

Осыған орай, Қазақстан Республикасы Үкіметінің «Қазақстан Республикасының 2025 жылға дейін дамуы бойынша кешенді стратегиялық жоспары» [1], Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы [2], «Қазақстан Республикасында білім беру мекемелерінде тәрбие берудің кешенді бағдарламасы» [3], Елбасының «Болашаққа бағдар: Рухани жаңғыру» [4] бағдарламалық баяндамасы, «Ұлы даланың жеті қыры» атты мақаласы [5], Назарбаевтың Н.Ә. Қазақстандақтардың әл-ауқатының өсуі: табыс пен тұрмыс сапасын арттыру: Қазақстан халқына жолдауы [6], Қазақстан Республикасының Президенті Қ.К Тоқаевтың «Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі» атты Жолдауы [7], «Дене шынықтыру және спорт»турaлы Қазақстан Республикасының Заңы [8] ұлттық тәрбие, оның ішінде дене шынықтыру тәрбиесі мәселелерінің шешімін табуға бағытталғандығын айқын дәлелдейді.

Сондай-ақ, ұлттық ойындардың тарихын, олардың балаларды тәрбиелеудегі рөлі мен ұлттық тәрбие аясында қолданылуын қарастырып, қазақ халқының ұлттық ойындарын жүйеге келтірген ғалымдар қатарында А.А. Диваев, Б. Төтенаев, Қ.И. Адамбеков, Б.М. Досқараев, Ж. Бекбатчаев, Б.А. Тойлыбаев, М. Таникеев, А.С. Иманғалиев, Ә. Бүпкітбаев, Е. Сағындықов, Т. Қуанышов, Ж. Төлегенов және т.б. бар.

Төменгі сынып оқушыларының салауатты өмір салтын ұлттық-қозғалмалы ойындар арқылы дене шынықтыру сабақтарында қалыптастыру деңгейінің жеткілікті зерттелмегендігі айқындалды. Яғни, балалардың салауатты өмір салтын ұлттық ойындар арқылы қалыптастыру

мәселелерін ғылыми-тәжірибелік тұрғыда зерделеу қажеттілігі туындады.

Сонымен, бастауыш сыныпқа енді келген оқушылардың салауатты өмір салтын қалыптастырудағы ұлттық ойындардың маңызын зерделейтін ғылыми зерттеулер мен әдебиеттерді, оны дамытудың нақты тәжірибесін талдау барысында төмендегідей қарама- қайшылықтар анықталды:

• қазіргі қоғам сұранысына сай, дене шынықтыру сабақтарында ұлттық-қозғалмалы ойындар арқылы бастауыш сынып оқушыларының салауатты өмір салтын қалыптастыру қажеттілігі мен оның педагогикалық негізделуінің жеткіліксіздігі;

• бастауыш сынып оқушыларының салауатты өмір салтын қалыптастыруда ұлттық- қозғалмалы ойындарды пайдалану мүмкіндігі мен оның практикада кеңінен қолданылмауы.

Зерттеу пәні, нысаны, әдістері: Бастауыш сынып мұғалімінің ұлттық-қозғалмалы ойындар арқылы оқушылардың белсенділігін арттырудағы қызметі және бастауыш сыныптың оқу-тәрбие үдерісі. Сонымен қатар, педагогикалық бақылау, сауалнамалар өткізу, диагностика жасау.

М. Жұмабаев: «Баланың дене тәрбиесі мен рухани тәрбиесін қатар алып жүру керек. Себебі баланың алғашқы кездері білінбейтін жан дүниесі, ол өскен сайын біліне бастайды», - деп, баланың танымдық әрекетінің дамуына да назар аударады [9].

Ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән берген Ж.Аймауытов: «Баланы бір нәрсеге үйрететін немесе оған пайдалы да, тиімді дағдыны қалыптастыратын кез – баланың қанына біткен икемі сыртқа шыға бастаған кездегі балалық шағы. Сондықтан, баланың белгілі бір іс-әрекетке ынтасы және құлшынысы пайда болғаннын аңғарсаңыз, дене күшін жаттықтыратын істерді көбірек беріңіздер. Ол мейлі шапшаң есептеу мен санау болсын, тіпті өлең жаттау мен сурет салу болсын, мейлі өсімдік жинау болсын, әйтеуір талпынысын қанағаттандыр, айтқанын орында», - деп ізгілікке тәрбиелеудің сара жолдарын көрсетуге тырысқан [10].

Төменгі сынып оқушыларының ынталары мен дене шынықтыру пәніне деген қызығушылықтары толық қалыптаса қоймағандықтан, олардың қимыл-қозғалыс әрекеттеріне белсенділіктерін арттыру мақсатында қолданылатын ойын элементтерін тиімді әрі ұтымды пайдалану қажет. Сондықтан дене шынықтыру сабақтарында қолданылатын ойын түрлері сабақтың мақсатына, оқушылардың жас ерекшеліктеріне және мазмұнына сәйкес болуы өте маңызды. Себебі, дұрыс таңдалған ойындар оқушының жалпы дамуы мен жетілу процесін оңтайлы жүзеге асыруға мүмкіндік береді және олар мұғалім үшін маңызды педагогикалық технологиялардың бірі болады.

Ойын барысында оқушылардың белсенділіктері, тапқырлық пен жылдамдық қасиеттері айқын көрінеді, бұл оқушының өз-өзіне сенімді сезінуіне мүмкіндік береді. Оқушы ойын кезінде сезіну, ақпаратты қабылдау, ойлау, назар аудару үдерістерін іске қосып, ерік-жігері арқылы түрлі психологиялық сезімдерді бастан кешіреді. Ойын барысында ол қуаныш сезіміне бөленеді немесе сәтсіз ойын жағдайында көңілсіздік пен ренжу сияқты эмоциялық сезімдерге бой алдырады.

Сондықтан қазақтың ұлттық ойындарын оқу бағдарламаларына енгізу және сабақ барысында тұрақты түрде қолдану — білім берудің қазіргі жүйесінде аса маңызды аспектілердің бірі. Отбасының және достарының қолдауы және оң әлеуметтік нормалар барлық жастағы балалар мен жасөспірімдердің дене белсенділігіне қатысуын ынталандырады. Қоршаған орта дене белсенділігі үшін ынта беруімен қатар кедергі болуы да мүмкін. Мысалы, спортпен айналысу үшін қауіпсіз орындардың қол жетімділігінің аздығы, жаттығу үшін құрал- жабдықтың болмауы, спортпен айналысу құнының жоғарылығы. Мектеп ортасы балалар мен

жасөспірімдерді дене белсенділігімен айналысуға тартуға әсер ете алады. Мектептерде дене шынықтырудың және денсаулық саласындағы білімнің деңгейін арттыру үшін оңтайлы орта құрылатын болса, қызметкерлер дене белсенділігі үшін үлгі болса, дене белсенділігінің пайдасы туралы ақпараттың тиімділігі артатын болса, отбасылар мен қоғамдастықтардың спортпен айналысуға ынтасы молайып, балалар мен жасөспірімдерде белсенді болуға және салуатты өмір салтын ұстануға мүмкіндігі де артады [11].

Эксперимент жұмыстарын жүргізу мақсатында және зерттеу жұмысымның ғылыми болжамына сәйкес, 4- сыныптарда тәжірибелік эксперимент шараларын жүргіздім.

Төменгі сынып оқушыларының дене белсенділіктерін қалыптастыру үшін дене шынықтыру сабақтарында берілетін ұлттық-қозғалмалы ойындарды қолдану мақсатында жүргізген экспериментіміз білім беру жүйесінің құрамдас бөлігі болып табылады және аталған технологияны тәжірибелік-практикадан өткізуге бағытталды.

Бақылау тобына 4 «А» сыныбынан – 19 оқушы, эксперимент тобына 4 «Ә» сыныбынан

• 17 оқушы қатысты.

Сонымен, тәжірибемнің анықтау кезеңінің алғашқы мақсаты бастауыш сынып оқушыларының ұлттық-қозғалмалы ойындардың түрлерін білу және оны дене шынықтыру сабағында қолдану деңгейін анықтау үшін оқушыларға төмендегі сұрақтарға жауап беру үшін сауалнама ұсынылды:

1. Отбасылық мерекелерде, ата-анаңмен таза ауаға немесе табиғатқа шыққанда ұлттық ойындарды ойнайсыңдар ма?

2. Отбасыңда ұлттық ойындар және оның адам денсаулығына пайдасы туралы айтыла

Асық ойыны баланың жүйке жүйесін шыңдайды және дәлдікке, ұстамдылыққа және қимыл-қозғалыс үйлесіміне тәрбиелейді.Баланың денсаулығын жақсарту мақсатында шетелдік қымбат дәрі-дәрмекті сатып алғанша, балаға күніне бір сағат асық ойнауға мүмкіндік берсе, оның жүйке жүйесі қалпына келеді, көру қабілеті артады. Асық ойындарын ойнаған баланың ұжымшылдық, бауырмалдық қасиеттері артады, көшбасшылық қасиет пайда болады. Сонымен қатар кез келген істі соңына дейін жеткізіп, достарының алдындағы жауапкершілікті сезінуді түсінетін болады.

Асық ойнаған кезде баланың барлық дерлік мүшелері іске қосылады. Оның қолы, аяғы, қысқасын айтқанда – барлық бұлшықеттері жұмыс істей бастайды. Тіпті йога мен билеген кезде қолданылатын қалыптар қабылданады. Былайша айтқанда, фитнес орталықтарына ақша төлеп барғанша, аулада тегін асық ойнаған пайдалы десе де болады.

Ұлттық қозғалмалы ойындар арқылы бастауыш сынып оқушыларының танымдық белсенділіктерін қалыптастырудың мотивациялық құрамы бойынша бастапқы деңгейлері.

Компонент	Эксперимент тобы, 4 «Ә» сыныбынан - 17 оқушы қатысты.			Бақылау тобы, 4 «А» сыныбынан – 19 оқушы
	төмен, %	орта, %	жоғары, %	төмен, %	орта, %	жоғары, %
Мотивациялық	41% 7 оқушы	48% 8 оқушы	11% 2 оқушы	21% 4 оқушы	53% 10 оқушы	26% 5 оқушы

Кесте 1 – бастауыш сынып оқушыларының ұлттық-қозғалмалы ойындар арқылы белсенділіктерін қалыптастырудың мотивациялық құрамы бойынша бастапқы деңгейлері

Компонент	Эксперимент тобы, 4 «Ә» сыныбынан - 17 оқушы қатысты.			Бақылау тобы, 4 «А» сыныбынан – 19 оқушы
	төмен, %	орта, %	жоғары, %	төмен, %	орта, %	жоғары, %
Мотивациялық	7	33	60	11,1	55,6	33,3

Кесте 2 – бастауыш сынып оқушыларының ұлттық-қозғалмалы ойындар арқылы белсенділіктерін қалыптастырудың мотивациялық құрамы бойынша эксперимент аяқталған кездегі деңгейі.

Бастауыш сынып оқушыларыңда салауатты өмір салты дағдыларын ұлттық ойындар арқылы қалыптастыру – аталған мәселенің зерттелетін бағыты болуы керек.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы. Қазақстан Республиксының 2025 жылға дейінгі дамуының кешенді стратегиялық жоспары: 2018 жылдың 15 ақпанда, №636 бекітілген // http://adilet.zan.kz/kaz/docs/T1800000636. 26.05.2018.

2. Қазақстан Республикасының Заңы. Білім туралы: 2007 жылдың 27 шілдесі, №319 қабылданған // http://adilet.zan.kz/kaz/docs/. 06.07.2018.

3. Қазақстан Республикасында білім беру мекемелерінде тәрбие берудің кешенді бағдарламасы // https://ped.kz. 10.10.2018.

4. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев. Рухани жаңғыру: Болашаққа бағдар: атты бағдарламалық мақаласы – Астана, 2017, сәуір – 12 // https://www.akorda.kz/kz/events/akorda. 23.11.2018.

5. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев. Ұлы даланың жеті қыры: мақаласы // https://www.akorda.kz/kz/events/. 27.01.2019.

6. Қазақстан Республикасының Президенті Назарбаев Н.Ә. Қазақстандақтардың әл- ауқатының өсуі: табыс пен тұрмыс сапасын арттыру: Қазақстан халқына жолдауы. – Астана, 2018, қазан // https://www.akorda.kz/kz/. 20.02.2019.

7. Қазақстан Республикасының Президенті Қ.-Ж. Тоқаев. Жаңа жағдайдағы Қазақстан: іс-қимыл кезеңі: Қазақстан халқына жолдауы. – Астана, 2020, қыркүйек // https://www.akorda.kz/kz/ 02.09.2020.

8. Қазақстан Республикасының Заңы. Дене шынықтыру және спорт турлы: 2014 жылдың 3 шілдесі, №228-V ҚРЗ қабылданған // http://adilet.zan.kz/kaz/ docs/Z1400000228. 07.01.2018.

9. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 160 б.

10. Аймауытов Ж. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 272 б.

11Шарманов Т. Оқушылардың денсеулығын нығайтуға ықпал ететін мектеп ортасын қалыптастыру бойынша нұсқаулық. – Алматы 2017

12 Сармантаев А., Ануар С., Смагулов С.К. Формирование познавательной активности школьников посредством национальных игр // Инновационная наука. – 2019. – №2. – С. 1