Шымкент қаласы

«№90 дарынды балаларға арналған

мамандандырылған мектеп- гимназиясы»

бастауыш сынып мұғалімі

Уристемова Сабираш Курбаналиевна

Ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқыту тәжірибесі

Аннотация

Бұл мақалада ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқытудың педагогикалық маңызы қарастырылады. Әдеби шығармалардың тәрбиелік әлеуеті, ұлттық сана қалыптастырудағы рөлі және мектеп тәжірибесінде қолданылатын тиімді әдіс-тәсілдер талданады. Автор әдеби білім беру арқылы оқушылардың рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытудың жолдарын көрсетеді.

Түйінді сөздер: ұлттық құндылықтар, әдеби мәтін, ұлттық тәрбие, рухани-адамгершілік даму, әдебиет сабағы.

Аннотация

В статье рассматривается педагогическая значимость обучения национальным ценностям посредством художественных текстов. Анализируется воспитательный потенциал литературных произведений, их роль в формировании национального сознания и эффективные методы применения в школьной практике. Особое внимание уделяется духовно-нравственному развитию личности обучающихся.

Ключевые слова: национальные ценности, художественный текст, национальное воспитание, духовно-нравственное развитие, урок литературы.

Annotation

This article examines the pedagogical significance of teaching national values through literary texts. It analyzes the educational potential of literary works, their role in shaping national identity, and effective teaching methods used in school practice. The article highlights ways to develop students’ spiritual and moral qualities through literature education.

Keywords: national values, literary text, national education, spiritual and moral development, literature lesson.

Қазіргі жаһандану дәуірінде ұлттық болмысты сақтау, өскелең ұрпақтың бойына рухани-адамгершілік құндылықтарды сіңіру білім беру жүйесінің басты міндеттерінің біріне айналып отыр. Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы, мәдениеттердің өзара ықпалдасуы, жастардың дүниетанымына сыртқы факторлардың әсерінің күшеюі ұлттық тәрбие мәселесін бұрынғыдан да өзекті ете түсуде. Осы орайда мектептегі әдеби білімнің тәрбиелік әлеуетін тиімді пайдалану – уақыт талабы.

Әдебиет – халықтың рухани қазынасы, ұлттың тарихи жады мен дүниетанымын сақтаушы ерекше сала. Көркем мәтіндер арқылы халықтың салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, ұлттық мінез-құлқы, адамгершілік ұстанымдары көрініс табады. Сондықтан әдеби шығармаларды оқыту барысында ұлттық құндылықтарды жүйелі әрі мақсатты түрде меңгерту оқушының тұлғалық қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Әсіресе қазақ әдебиетіндегі батырлық жырлар, шешендік сөздер, ақын-жыраулар мұрасы, классик жазушылардың шығармалары оқушыларды отансүйгіштікке, елжандылыққа, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсетуге тәрбиелеудің тиімді құралы болып табылады.

Бүгінгі білім беру мазмұны функционалдық сауаттылықты, сыни ойлауды, тұлғаның құндылықтық бағдарын қалыптастыруды көздейді. Осы тұрғыдан алғанда, әдеби мәтіндерді тек көркемдік тұрғыда талдау жеткіліксіз, оны ұлттық тәрбиемен ұштастыра оқыту қажеттілігі артып отыр. Әдеби мәтіндегі ұлттық идеяны, кейіпкер болмысындағы ұлттық сипаттарды, автордың дүниетанымын ашу арқылы оқушы ұлттық сананы терең түсініп, өзін сол мәдениеттің бір бөлшегі ретінде сезіне бастайды.

Сонымен қатар қазіргі мектеп тәжірибесінде ұлттық құндылықтарды оқытуда кейбір олқылықтар байқалады. Әдеби шығармалар мазмұны кей жағдайда тек ақпараттық деңгейде меңгеріліп, оның тәрбиелік мәні толық ашылмай қалады. Осы мәселе әдеби мәтіндер арқылы ұлттық құндылықтарды оқытудың әдістемесін жетілдіруді, мұғалімнің шығармашылық ізденісін талап етеді. Ұлттық тәрбиені көркем мәтінмен ұштастыру – оқушының ішкі жан дүниесіне әсер ететін, ұзақ мерзімді нәтижеге қол жеткізетін пәрменді құрал.

Осы мақалада ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқыту тәжірибесінің маңыздылығы айқындалып, оның білім алушылардың рухани дамуына тигізетін ықпалы қарастырылады. Әдеби шығармаларды оқыту барысында ұлттық тәрбие элементтерін тиімді қолдану жолдары, мұғалім тәжірибесінен алынған әдіс-тәсілдер мен практикалық ұстанымдар ғылыми-әдістемелік тұрғыда талданады. Мақаланың негізгі мақсаты – әдеби білім беру арқылы ұлттық құндылықтарды жүйелі қалыптастырудың маңызын ашып көрсету және педагогикалық тәжірибеде қолдануға болатын нақты ұсыныстар ұсыну.

Ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқыту – оқушылардың рухани-адамгершілік дамуын қамтамасыз ететін маңызды педагогикалық үдеріс. Әдебиет сабағы тек көркем шығарманы танып-білу алаңы ғана емес, сонымен қатар ұлттық сананы қалыптастыратын тәрбие құралы болып табылады. Көркем мәтін мазмұнына терең бойлау арқылы оқушы халықтың тарихи жолын, дүниетанымын, өмірлік ұстанымдарын түсінеді және оны өз бойына сіңіреді.

Әдеби мәтін – ұлттық құндылықтарды жеткізудің негізгі құралы. Қазақ әдебиетіндегі көркем шығармалардың басым бөлігінде ұлттық құндылықтар жүйесі кеңінен көрініс табады. Батырлық жырлардағы ерлік пен отансүйгіштік, шешендік сөздердегі даналық пен әділдік, ақын-жыраулар поэзиясындағы елдік пен бірлік идеясы – ұлт тәрбиесінің алтын қазығы. Мысалы, «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр» жырларында ел қорғау, ата-ананы құрметтеу, сертке беріктік сияқты асыл қасиеттер көрініс тапса, Асан Қайғы, Бұқар жырау шығармаларында ел болашағына алаңдаушылық, жер қадірін білу, ынтымаққа үндеу идеялары басым.

Әдеби мәтіндер арқылы оқушылар ұлттық мінез-құлық нормаларын, салт-дәстүрлердің мәнін, қазақ халқының дүниетанымдық ерекшеліктерін танып біледі. Әсіресе кейіпкер бейнесін талдау барысында оның іс-әрекеті мен сөз саптауы арқылы ұлттық болмысты ашу тиімді нәтиже береді. Бұл тәсіл оқушыларды дайын ақпаратты қабылдаушы емес, өз бетінше ой қорытып, құндылықтарды саралай алатын тұлға ретінде қалыптастырады.

Ұлттық құндылықтарды оқытудағы әдіс-тәсілдер тәжірибесі. Әдеби мәтін арқылы ұлттық құндылықтарды меңгертуде дәстүрлі әдістермен қатар интерактивті, шығармашылық бағыттағы тәсілдерді қолдану маңызды. Сабақ барысында мәтінді ұлттық идея тұрғысынан талдау, кейіпкерге мінездеме беру, ұлттық салт-дәстүрлерге байланысты сұрақтар қою, мәтін мен өмірді байланыстыра талдау оқушылардың қызығушылығын арттырады.

Мысалы, шығарманы оқығаннан кейін «Кейіпкер бойындағы ұлттық қасиеттер», «Шығармадағы салт-дәстүр көріністері», «Автор көтерген ұлттық идея» тақырыптарында топтық жұмыс ұйымдастыру оқушылардың белсенділігін күшейтеді. Сонымен қатар рөлдік ойындар, сахналық көріністер қою, шығармадан үзінділерді мәнерлеп оқу арқылы ұлттық рухты сезіндіру тиімді тәсілдердің бірі болып табылады.

Қазіргі білім беру талаптарына сай сыни ойлауды дамыту стратегиялары да ұлттық тәрбиемен ұштастырылып қолданылуы мүмкін. «Ой қозғау», «INSERT», «Венн диаграммасы», «RAFT» сияқты әдістер арқылы әдеби мәтіндегі ұлттық құндылықтар салыстырмалы түрде талданып, оқушылардың дүниетанымы кеңейеді. Бұл тәсілдер ұлттық құндылықтарды тек өткеннің мұрасы ретінде емес, қазіргі өмірмен байланыстыра түсінуге мүмкіндік береді.

Мұғалім тәжірибесіндегі ұлттық тәрбиенің рөлі. Ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқытуда мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен ұлттық дүниетанымы ерекше рөл атқарады. Мұғалім шығарманың идеялық мазмұнын дұрыс ашып, оны оқушы өмірімен байланыстыра алғанда ғана тәрбиелік нәтиже жоғары болады. Сабақ барысында ұлттық тәрбиеге қатысты нақты мақсат қойып, күтілетін нәтижені айқындау маңызды.

Тәжірибе көрсеткендей, әдеби мәтінді ұлттық бағытта жүйелі талдау оқушылардың сөйлеу мәдениетін, ойлау қабілетін дамытып қана қоймай, туған елге, ұлттық мұраға деген құрметін арттырады. Оқушылар шығармалардағы ұлттық құндылықтарды өз өмірімен байланыстырып, күнделікті әрекетінде қолдануға тырысады. Бұл – әдеби білімнің тәрбиелік әлеуетінің нақты көрінісі.

Сонымен қатар пәнаралық байланыс арқылы ұлттық құндылықтарды тереңдету тиімді нәтиже береді. Тарих, география, музыка пәндерімен байланыстыра отырып өткізілген әдебиет сабақтары ұлттық дүниетанымды кешенді түрде қалыптастыруға мүмкіндік туғызады. Мысалы, тарихи шығармаларды оқыту барысында сол кезеңнің тарихи деректерімен жұмыс жасау оқушылардың танымдық қызығушылығын арттырады.

Ұлттық құндылықтарды қалыптастырудағы нәтижелер. Әдеби мәтіндер арқылы ұлттық құндылықтарды жүйелі оқыту нәтижесінде оқушылардың бойында отансүйгіштік сезім, ұлттық мақтаныш, адамгершілік қасиеттер қалыптасады. Олар халықтың мәдени мұрасын бағалауға, ұлттық тіл мен әдебиетке құрметпен қарауға үйренеді. Бұл өз кезегінде ұлттық санасы қалыптасқан, рухани бай тұлға тәрбиелеуге негіз болады.

Осылайша әдеби мәтіндерді ұлттық құндылықтармен сабақтастыра оқыту – қазіргі мектеп тәжірибесінде тәрбиелік маңызы зор, нәтижелі бағыттардың бірі. Бұл үдеріс мұғалімнің шығармашылық ізденісі мен жүйелі жұмысын талап етеді және білім алушылардың тұлғалық дамуына тікелей ықпал етеді.

Қорытындылай келе, ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқыту – білім беру үдерісіндегі маңызды әрі нәтижелі бағыттардың бірі екені анықталды. Әдеби шығармаларда жинақталған халықтың рухани мұрасы, дүниетанымы, салт-дәстүрі мен адамгершілік қағидалары оқушы тұлғасын тәрбиелеуде баға жетпес құрал болып табылады. Көркем мәтінді ұлттық тәрбие тұрғысынан талдау арқылы оқушылардың отансүйгіштік сезімі, ұлттық сана-сезімі, рухани байлығы қалыптасады.

Зерттеу барысында әдеби мәтіндерді оқытуда ұлттық құндылықтарды мақсатты түрде кіріктіру оқушылардың танымдық қызығушылығын арттырып, олардың өзіндік пікір қалыптастыруына, сыни ойлау қабілетінің дамуына ықпал ететіні айқындалды. Әсіресе кейіпкер бейнесін ұлттық болмыспен байланыстыра талдау, салт-дәстүр көріністерін қазіргі өмірмен сабақтастыру, шығармашылық тапсырмалар арқылы ұлттық идеяны меңгерту тиімді нәтиже береді.

Сонымен қатар ұлттық құндылықтарды әдеби мәтіндер арқылы оқыту мұғалімнің кәсіби шеберлігі мен әдістемелік ізденісін талап етеді. Сабақта қолданылатын әдіс-тәсілдердің жүйелілігі, пәнаралық байланыстың дұрыс ұйымдастырылуы, тәрбиелік мақсаттың айқын қойылуы білім алушылардың тұлғалық дамуына оң әсерін тигізеді.

Осылайша әдеби білім беру үдерісінде ұлттық құндылықтарды басым бағыт ретінде қарастыру – ұлттық рухы биік, елін, тілін, мәдениетін қадірлейтін жас ұрпақты тәрбиелеудің сенімді жолы болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.Қалиев С., Жарықбаев Қ. Қазақ тәлім-тәрбиесі. – Алматы: Санат, 2010.

2.Қоңыратбаев Ә. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Мектеп, 2012.

3.Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Ана тілі, 2014.

4.Аймауытов Ж. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 2011.

5.Әбдіғазиұлы Б. Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2015.