Ұлттық құндылықтарға негізделген білім беру арқылы бастауыш сынып оқушысының тіл байлығын дамыту

Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» және «Ұлы даланың жеті қыры» мақалаларында айтылған ұлттық кодты сақтау мәселесі тікелей бастауыш мектептен басталады. Бастауыш сынып – баланың тілдік қоры қалыптасатын, сөздің мән-мағынасын терең ұғынатын шағы. Бүгінгі таңда жас ұрпақтың тіл байлығының кедейленуі, гаджеттердің әсерінен «шұбарланған» тілде сөйлеуі – қоғамдық мәселе. Бұл түйінді шешудің бірден-бір жолы – білім беруді ұлттық құндылықтармен сусындату.

Тіл дамытудың қайнар көздері

1. Халық ауыз әдебиеті – сөздік қордың қазынасы

Баланың тілін дамытуда мақал-мәтелдер, жұмбақтар мен жаңылтпаштардың орны ерекше.

• Жұмбақтар: Оқушының қиялын ұштап, бейнелі сөйлеуге үйретеді.

• Мақал-мәтелдер: Ойды жинақтап, шешендікке баулиды.

• Ертегілер: Сөздік қорға көне сөздер мен теңеулерді енгізеді.

2. Салт-дәстүр арқылы терминдік қорды байыту

Сабақ барысында «Шілдехана», «Тұсаукесер», «Бесікке салу» сияқты дәстүрлерді талқылау арқылы оқушылар тек тарихты біліп қана қоймай, сол салаға тән төл сөздерді меңгереді. Мәселен, киіз үйдің бөлшектерін (шаңырақ, кереге, уық) атау арқылы баланың танымдық сөздік қоры кеңейеді.

3. Әдістемелік тәсілдер

Ұлттық құндылықтарды сабаққа интеграциялаудың тиімді жолдары:

• «Сөзмерген» ойыны: Көне сөздердің мағынасын ашу.

• «Шешендік сөздер» минуты: Белгілі би-шешендердің тапқырлық сөздерін оқып, талдау.

• Төл жәдігерлермен жұмыс: Жәдігерді (мысалы, торсық, қамшы) сипаттау арқылы сын есімдер мен теңеулерді қолдану.

Тіл байлығын дамытудың көрсеткіштері

Ұлттық құндылықтарға негізделген оқыту нәтижесінде оқушыда мынадай дағдылар қалыптасады:

1. Интонациялық мәдениет: Сөздің астары мен екпінін түсіну.

2. Бейнелілік: Сөйлеу кезінде фразеологизмдер мен тұрақты тіркестерді орынды қолдану.

3. Логика: Ойды жүйелі, нақ және дәйекті жеткізе білу.

Практикалық бөлім: Сабақ барысында қолданылатын тиімді әдістер

Ұлттық құндылықтарды жай ғана айтып қоймай, баланың тілін дамытуға жұмыс істету үшін мынадай тапсырмаларды қолдануға болады:

1. «Көне жәдігерлер сөйлейді» (Сипаттау кейсі)

Оқушыларға ұлттық бұйымдардың суреті немесе макеті беріледі (мысалы: торсық, білезік, қамшы, сандық).

• Тапсырма: Осы затты сипаттап, оған 5-6 теңеу сөз тауып айту.

• Тілдік дағды: Сын есімдер мен бейнелі сөздерді қолдану.

Мысалы: «Торсық – былғарыдан жасалған, оюмен өрнектелген, дөңгелек пішінді, сусын сақтайтын ыдыс».

2. «Тұрақты тіркестерді тірілту» (Сөздік қормен жұмыс)

Бастауыш сынып балаларына фразеологизмдерді түсіну қиын соғады. Сондықтан оларды «суреттер сөйлейді» әдісімен беру керек.

• Кейс: «Тайға таңба басқандай» немесе «Қой аузынан шөп алмас» тіркестерін қатыстырып шағын диалог құрастыру.

• Тілдік дағды: Мағынаны ашу, ауыспалы мағынада сөйлеуді үйрену.

3. «Бес саусақ» тренинг-жаттығуы

Бұл жаттығу баланың логикасын және жүйелі сөйлеуін дамытады. Әр саусаққа бір ұлттық құндылықты (тіл, дін, дәстүр, тарих, өнер) байлап, соған қатысты бір сөйлемнен айту.

• Мақсаты: Ойды жинақтап, нақты жеткізу.

«Тіл – ұлттың жаны» десек, сол жанның тазалығы мен байлығы бастауыш сынып қабырғасында қаланады. Ұлттық құндылықтарды жалаң насихаттау емес, оны баланың күнделікті тілдік қарым-қатынасына айналдыру – басты міндетіміз.

Ахмет Байтұрсынұлы айтқандай: «Сөзі жоғалған жұрттың өзі де жоғалады». Сондықтан, баланың тілін бесік жырымен әлдилеп, ертегімен есейтіп, мақалмен шыңдасақ, ертеңгі күні өз ойын еркін жеткізе алатын, рухы биік, тілі бай азамат тәрбиелейтініміз хақ.

Алматы қаласы Алатау ауданы №209 МГ Джампейсова Назира Сансызбаевна