АСТАНА ҚАЛАСЫНЫҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ

«ӘДІСТЕМЕЛІК ОРТАЛЫҒЫ» МКҚК

АСТАНА ҚАЛАСЫ ӘКІМДІГІНІҢ

«№107 ЖАЛПЫ ОРТА БІЛІМ БЕРЕТІН МЕКТЕП» ШЖҚ МКК

«Үндестік: вокалдық ұжымның

орындаушылық мәдениеті»

(оқу әдістемелік құралы)

А стана қаласы 2025 жыл

Білім беру ұйымы әдістемелік бірлестігінің отырысында қаралды , Қалалық оқу әдістемелік кеңестің сараптамалық кеңесіне ұсынылды (2025 жылғы 30 желтоқсан, №3 хаттама)

Әзірлеуші: Ибрагимова Анар Маратовна, Астана қаласы әкімдігінің «№107 жалпы орта білім беретін мектеп» ШЖҚ МКК, музыка пәні мұғалімі, Астана қаласы, 2025 жыл, өөөө

А ңдатпа

« Үндестік: Вокалдық ұжымның орындаушылық мәдениеті» атты оқу-әдістемелік құралы оқушылар мен ересектер вокалдық ұжымының (15-60 жас) орындаушылық шеберлігін арттырудың инновациялық жолдарын ұсынады. Еңбекте орындаушылардың жас ерекшеліктеріне негізделген вокалдық технологиялар (В. Емельянов әдісі), көпдауыстылықты меңгеру тәсілдері және IT-мониторинг әдістері қарастырылған. Құралда «Ұрпақтар үндестігі» топтарымен жүргізілген эксперименттік жұмыс нәтижелері «Ұстаздар» және «Әжелер» топтары жобасы аясындағы оқушылармен шығармашылық сабақтастық орнату жолдары талданады. Музыка пәні мұғалімдеріне, хор дирижерлеріне, вокалдық студия жетекшілеріне және қосымша білім беру педагогтарына арналған.

МАЗМҰНЫ:

Кіріспе

Әдістемелік құрал нысаны мен тақырыбы

• мақсаты мен міндеттері

Әдістемелік құралдың әдістері мен технологиялары

• Эмпирикалық әдістер

• В. Емельяновтың фонопедиялық әдісі

• Музыкалық-талдау әдісі

• Инновациялық IT-технологиялар

Бағдарламаның жаңалығы

Практикалық маңыздылығы

Негізгі бөлім

Әдістемелік құрал жұмысы

Әдістемелік құрал нысандарының сипаттамасы

Әдістемелік құралдың технологиялық және әдістемелік кезеңдері

Көрсеткіштердің сипаттамасы:

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Шартты белгілер және қысқартулар

КІРІСПЕ

Мәселенің жай-күйі. Қазіргі таңда қоғамның мәдени-интеллектуалдық деңгейін көтеруде музыкалық өнердің, соның ішінде вокалдық ұжымдардың рөлі ерекше. Оқушылармен ересек адамдардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру және олардың шығармашылық әлеуетін іске асыру мәселесі мемлекеттік мәдени саясаттың ажырамас бөлігіне айналды. Отандық тәжірибе және кәсіби үлгілер: Қазақстанның заманауи музыкалық кеңістігінде ересектермен жұмыс істеудің үздік үлгілері ретінде "Астана Опера" мемлекеттік опера және балет театрының хорын немесе М. Төлебаев атындағы академиялық филармония ұжымдарын атауға болады. Бұл ұжымдардың жұмыс принципі — тек техникалық шеберлік емес, әрбір дауыстың жеке бояуын (тембрін) сақтай отырып, оны ортақ ансамбльдік үндестікке (стройға) бағындыру. Олардың тәжірибесі көрсеткендей, ересек орындаушыларда "ансамбльдік есту" қабілеті эмоционалдық интеллект арқылы дамиды. Біздің бағдарлама осы кәсіби ұжымдардың "біртұтас дыбыс" (unified sound) принципін әуесқой ересектер ұжымына бейімдеп енгізуді көздейді. Қазіргі қоғамдағы ролі: Бүгінде "Мереке", "Гүлдер" ансамбльдерінің немесе аймақтық ардагерлер мен ұстаздар хорларының жұмысы ересектер арасындағы музыкалық мәдениеттің әлі де жоғары екенін көрсетеді. Алайда, ересектердің дауыс аппаратындағы жас ерекшелік өзгерістері (дауыстың тербелісі - вибрато, регистрлердің алшақтығы) кәсіби түзетуді қажет етеді. Тақырыптың өзектілігі де осы — ересектердің табиғи мүмкіндіктерін сақтай отырып, оларды заманауи вокалдық талаптарға сай баптау болып табылады. Тарихи және теориялық негіздемелер: Хор және ансамбльдік өнер Қазақстанның музыкалық мәдениетінде ертеден қалыптасқан. ХІХ-ХХ ғасырлардағы халықтық хорлар мен заманауи кәсіби ұжымдардың арасындағы сабақтастық ересектердің ән айту мәдениетінің іргетасы болып табылады. Музыкалық психология мен андрагогика (ересектерді оқыту ғылымы) саласындағы әдістемелік құраллер (Л.С. Выготский, Б.М. Теплов) ересек жаста музыкамен айналысу когнитивті функцияларды жақсартып, эмоционалдық тұрақтылықты қамтамасыз ететінін дәлелдеді. Мәселенің қазіргі жай-күйі: Бүгінгі таңда ересектерден құралған әуесқой және жартылай кәсіби вокалдық топтардың саны артып келеді. Алайда, бұл саладағы негізгі мәселе — ересектердің қалыптасқан, кейде физиологиялық өзгерістерге ұшыраған дауыс аппаратымен кәсіби деңгейде жұмыс істеу әдістемесінің тапшылығы. Көптеген ұжымдарда орындаушылық мәдениеті интонациялық тазалықтың болмауымен, дыбыс шығарудағы қателіктермен және репертуар таңдаудағы талғамсыздықпен шектеліп қалып жатады.

Тақырыптың өзектілігі:

• Оқушылар мен ересектердің дауыс ерекшеліктерін (регистрлік ауысулар, дикциялық кедергілер) ескеретін авторлық бағдарламалардың аздығы.

• Вокалдық ұжымдардың әлеуметтік бейімделуі мен стресстен арылу құралы ретінде пайдаланудың тиімділігі.

• Ұлттық музыкалық мұраны кәсіби ансамбльдік деңгейде орындау арқылы эстетикалық талғамды қалыптастыру қажеттілігі.

Осы факторлар "Үндестік" авторлық бағдарламасының тақырыбын таңдауға және оның ғылыми-тәжірибелік құндылығын анықтауға негіз болды.

Әдістемелік құрал нысаны мен тақырыбы

• Әдістемелік құрал нысаны: Ересектерден құралған вокалдық ұжымның (ансамбльдің) оқу-жаттығу және шығармашылық қызметінің процесі.

• Әдістемелік құрал тақырыбы: "Үндестік" бағдарламасы шеңберінде ересектер ұжымының орындаушылық мәдениетін қалыптастырудың педагогикалық және вокалдық-техникалық шарттары.

Мақсаты: Оқушылармен ересектер вокалдық ұжымының ансамбльдік үндестігін жетілдіру және орындаушылық шеберліктерін жаңа сапалық деңгейге көтеру арқылы олардың жалпы музыкалық мәдениетін дамыту.

Міндеттері:

1. Оқушылармен ересек орындаушылардың вокалдық-техникалық ерекшеліктерін ғылыми әдебиеттер негізінде зерделеу.

2. Дауысты баптаудың арнайы жаттығулары (тыныс, резонанс, артикуляция) арқылы кәсіби дыбыс қалыптастыру.

3. Көп дауысты (полифониялық және гармониялық) ансамбльдік үндестікке қол жеткізу әдістерін енгізу.

4. Сахналық мәдениет пен интерпретациялық еркіндікті дамыту арқылы ұжымның көркемдік бейнесін жасау.

Әдістемелік құралдың әдістері мен технологиялары

Әдістемелік құрал барысында келесі кешенді әдістер қолданылды:

• Эмпирикалық әдістер: Бақылау, вокалдық диагностика, тәжірибелік-эксперименттік жұмыс.

• В. Емельяновтың фонопедиялық әдісі: Дауыс аппаратын гигиеналық тұрғыдан сақтау және дауыс ауқымын кеңейту.

• Музыкалық-талдау әдісі: Репертуардағы шығармалардың фактурасын, гармониясын және драматургиясын ұжымдық талқылау.

• Инновациялық IT-технологиялар: Дауыс жазу студиялық бағдарламаларын қолдану арқылы әрбір қатысушының партиясын жеке өңдеу және қателермен жұмыс (self-monitoring).

Бағдарламаның жаңалығы — ересектердің жас ерекшеліктерін (дауыс қатпарларының икемділігі, физикалық төзімділік) ескере отырып, ансамбльдік үйлесімділікке қысқа мерзімде қол жеткізудің оңтайлы жолдарын ұсынуында.

Практикалық маңыздылығы:

• Дайындалған әдістемелік нұсқаулар мәдениет үйлері мен жеке студиялардағы вокалдық топтарға қолданысқа енгізілуі мүмкін.

• Бағдарлама аясында іріктелген репертуарлық жинақ ересектер ұжымының концерттік қызметін сапалы мазмұнмен толықтырады.

• Әдістемелік құрал нәтижелері аттестациялық кезеңде мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін дәлелдейтін ғылыми-әдістемелік негіз болып табылады.

Фонопедиялық әдіс (В. Емельянов бойынша) және тыныс алу гимнастикасы: Ересектер үшін тыныс алу — вокалдың іргетасы. Біздің бағдарламада А. Стрельникованың "парадоксальды" тыныс алу жаттығулары мен В. Емельяновтың деңгейлі жаттығулары қолданылады. Бұл әдістің ерекшелігі — дауыс қатпарларына күш түсірмей, көмекей бұлшықеттерін босаңсыту.

Тәжірибеде: Ересектерге "төменгі қабырғалық-диафрагмалдық" тыныс алуды үйрету арқылы дыбыстың тұрақтылығын (опора) қалыптастырамыз. Бұл дауыстың қарлығуын немесе тез шаршауын болдырмайды, әсіресе жоғары ноталарды алуда физикалық еркіндік сыйлайды.

Андрагогикалық тәсіл (Ересектерді оқыту ерекшелігі): Ересектер балалар сияқты еліктеу арқылы емес, саналы түрде қабылдау арқылы үйренеді. Сондықтан әрбір жаттығудың не үшін жасалатынын теориялық тұрғыдан түсіндіру маңызды

Тәжірибеде: Мұғалім мен ұжым арасындағы қарым-қатынас "тәлімгер-серіктес" деңгейінде құрылады. Ересектердің өмірлік тәжірибесі мен музыкалық талғамы репертуар таңдауда ескеріледі. Бұл әдіс ұжымдағы психологиялық кедергілерді (сахналық қорқыныш, өз дауысына сенімсіздік) тез жеңуге көмектеседі.

Репетициялық талдау және ансамбльдік үндестіру әдісі: Ұжымдық жұмыстың негізі — "Унисон" (бірдей дыбысталу) және "Динамикалық тепе-теңдік".

Тәжірибеде: Шығарманы үйрену барысында әрбір партия жеке талданып қана қоймай, оның жалпы гармониядағы ролі түсіндіріледі. "Көршіңді тыңдау" әдісі арқылы ұжым мүшелері өз дауысын жалпы хордың бояуына сәйкестендіруді үйренеді. Бұл — орындаушылық мәдениеттің ең жоғары шыңы, мұнда жеке амбиция ортақ "Үндестікке" бағынады.

Цифрлық технологияларды қолдану (IT-вокал): Қазіргі заманғы вокалдық педагогикада технологияны қолдану уақытты үнемдейді және нәтижені нақтылайды.

Тәжірибеде: "Vocal Pitch Monitor" немесе "Tuner" бағдарламаларын қолдану арқылы ересектер өз дауысының тазалығын (интонациясын) көзбен көріп бақылай алады. Сондай-ақ, әрбір партияның аудио-нұсқасын (minus-one) әлеуметтік желілер (WhatsApp, Telegram) арқылы тарату — қатысушыларға үй жағдайында дайындық жасауға мүмкіндік береді, бұл репетиция уақытын шығарманың көркемдік жағына көбірек жұмсауға жағдай жасайды.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Тәлімгерлік (Mentoring) және үлгі көрсету. Ұстаздар мен әжелерден құралған вокалдық топтар мектеп оқушылары үшін «жанды үлгі» (live model) ретінде қызмет етеді. Мектептегі «Оқушылар хоры» мен «Ұстаздар ансамблінің» бірлескен репетициялары ұйымдастырылды. Оқушылар өз ұстаздарының сахнадағы мәдениетін, дауыс қою техникасын көріп, музыкаға деген ынтасы артты. Бұл «ұстаз — шәкірт» байланысын жаңа деңгейге көтерді.

Бағдарлама аясында ересектер ұжымы мен мектеп оқушыларының қатысуымен «Ұрпақтар үндестігі» атты ортақ репертуар қалыптастырылды. Осыған орай жас айырмашылығына байланысты 2 топ анықтап алдық олар Әжелер вокалдық тобымен, Ұстаздар вокалдық тобы. Ересектер вокалдық ұжымымен жұмыс істеудің негізгі бағыты — ансамбльдік сауаттылықты жаңа сапалық деңгейге көтеру. Бұл әдістемелік құралдің өзектілігі — ересек орындаушылардың (андрагогикалық аспект) қалыптасқан музыкалық талғамы мен өмірлік тәжірибесін сақтай отырып, олардың жас ерекшеліктеріне байланысты туындайтын вокалдық шектеулерін ғылыми негізделген әдістермен жою болып табылады.

Әдістемелік құрал бағыты: Дауыс аппаратын кәсіби деңгейде қалпына келтіру (регенерация) және көп дауыстылық (партиялармен жұмыс) жағдайында жеке дауысты ұжымдық үндестікке (тембрлік ансамбль) бейімдеу.

Негіздеме: Ұжымның орындаушылық мәдениеті тек нотаның дәлдігімен емес, дыбыстың бір тектілігімен (unified sound), динамикалық тепе-теңдікпен және «ортақ тембрлік колоритпен» өлшенеді.

2. Эксперименттік әдістемелік құрал процесі және нысаналы топтармен жұмыс. Әдістемелік құрал жұмысы жас ерекшелігі мен кәсіби дайындығы әртүрлі екі нысан бойынша жүргізілді. Осы екі топтың нәтижелерін оқушылармен байланыстыру арқылы «Ұрпақтар үндестігі» концепциясы іске асырылды.

А) «Әжелер» вокалдық тобы (52–60 жас аралығы): Технологиялық кезең

Бұл топпен жұмыста басты назар дауыс аппаратының физиологиялық еркіндігіне және жасқа тән кедергілерді жоюға аударылды.

Мәселе: Дауыстағы «ауырлық», көмейлік қысым және интонацияның төмендеуі (төмен сырғу). Дыбыстың «жоғары позицияда» (маскада) қалыптасу принципі.

Қолданылған әдіс: В. Емельяновтың фонопедиялық әдісі мен «Жеңіл дыбыс» (light mechanism) технологиясы. Фальцеттік резонаторларды іске қосу арқылы дауыс қатпарларының шеткі тербелісі белсендірілді. Бұл дауыс ауқымын (диапазонын) 1,5–2 тонға кеңейтіп, дыбыстың «жасаруына» алып келді.

Ә) «Ұстаздар» вокалдық тобы (25–40 жас аралығы): Әдістемелік кезең

2-сурет. В.Емельяновтың фонопедиялық дауыс шығару схемасы

Бұл нысанда ұжымды біртұтас музыкалық ағзаға айналдыру және кәсіби ансамбльдік бірлікке жету мақсаты қойылды. Ұстаздық кәсіпке тән дауыс шаршағыштығы және көп дауыстылықтағы ырғақтық дәлсіздіктер.

Әрекет ету принципі: «Унисондық тазалық» және «Синхрондылық» принципі.

Қолданылған әдіс: Диафрагмалдық тыныс алуды ұжымдық деңгейде синхрондау. «Құлақпен бақылау» (auditory feedback) жаттығулары арқылы әр орындаушы тек өз партиясын емес, бүкіл аккордты естуге дағдыланды. IT-технологиялар (Self-monitoring) арқылы өз қатесін талдау (рефлексия) енгізілді.

3. «Ұрпақтар үндестігі»: Оқушылармен байланыс

Әдістемелік құралдің бірегейлігі — ересектер ұжымының жетістіктерін мектеп оқушыларының тәрбиесімен ұштастыруында.

Тәлімгерлік (Mentoring): Оқушылар «Әжелер» тобынан ұлттық нақыш пен дәстүрлі орындаушылықты, ал «Ұстаздар» тобынан кәсіби тәртіп пен вокалдық техниканы үйренді.

Бірлескен репертуар: Мектеп сахнасында оқушылар, ұстаздар және әжелердің қатысуымен ортақ хор туындылары орындалды. Бұл оқушылардың музыкалық есту қабілетін 35-40%-ға арттырып, сахналық сенімділіктерін нығайтты.

Сахналық нәтиже: Үш ұрпақтың үндесуі халықаралық EXPO-2017 көрмесінің аясында Қазақстанның мәдениетін жаңа қырынан танытты.

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ ЖҰМЫСЫ

Бұл бөлімде ересектер ұжымының орындаушылық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған практикалық жұмыстар, қолданылған технологиялар және олардың нәтижесінде болған сапалық өзгерістер баяндалады.

1. Әдістемелік құрал нысандарының сипаттамасы

Әдістемелік құрал жұмысы ерекше екі нысан бойынша жүргізілді. Әдістемелік құрал нысаны ретінде 52–60 жас аралығындағы әйелдер ансамблінің таңдалуы вокалдық аппараттың жасқа байланысты физиологиялық және психологиялық өзгеру ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Бұл жаста дауыс қатпарларының икемділігі төмендеп, дыбыс сапасында елеулі мәселелер туындайды.

« Әжелер» клубының вокалдық тобы: Ересек жастағы орындаушылар. Олардың басты ерекшелігі — қалыптасқан дауыс аппараты және жасқа байланысты физиологиялық өзгерістер (дауыстың шаршағыштығы, диапазонының тарылуы).

1-сурет. Әжелет вокалдық топ

https://www.facebook.com/share/v/17xXtChoRZ/?mibextid=wwXIfr

Әдістемелік құралдің басында аталған жас тобында келесідей «кедергі дыбыстар» анықталды, бірақ әдістемелік құрал барысында мына әдістерді қолданып көрдім.

• А) «Микрофондық эффект» немесе «Жеңіл дыбыс»: 52–60 жас аралығында дауысты күшпен (форте) шығару дауыс қатпарларын тез шаршатады. Мен әдістемелік құралге «жеңіл дыбыс» (mezza voce) әдісін енгіздім. Тәсіл: «Хи» немесе «Ку» сияқты жұмсақ буындармен жаттықтыру арқылы дыбысты көмейден резонаторларға (маңдай қуысына) ауыстырдық. Бұл дыбыстың «ауырлығын» жойып, оған мөлдірлік берді.

• Ә) Дифрагмалдық «тіректі» нығайту: Демнің жетпеуін реттеу үшін арнайы дыбыссыз гимнастика қолданылды. Тәсіл: Қысқа әрі белсенді дем алу (стаккато) арқылы іш бұлшықеттерін (диафрагманы) жұмыс істеттік. Бұл дыбыстың «дірілін» (тремоляцияны) тоқтатып, дыбысқа тұрақтылық берді.

Ұ стаздардан құралған вокалдық топ: Интеллектуалдық және танымдық қабілеті жоғары мамандар. Олардың ерекшелігі — жаңа ақпаратты тез қабылдауы және ансамбльдік үйлесімге саналы түрде ұмтылуы.

2-сурет. Ұстаздар вокалдық топ

https://www.facebook.com/share/v/17Vmyq6dNH/?mibextid=wwXIfr

«Ұстаздар» вокалдық тобы бойынша әдістемелік құрал (25–40 жас аралығы). Бұл топтың басты ерекшелігі — олардың жоғары интеллектуалдық қабілеті мен музыкалық материалды тез қабылдауы.

Алайда, вокалдық тұрғыдан «ұстаздық дауысқа» тән шаршау (кәсіби деформация) мен көп дауыстылықтағы ырғақтық дәлсіздіктер кездесті. 25–40 жастағы ұстаздармен жұмыс басында мынадай мәселелер анықталды: Дыбыстың «қысылуы» (Constriction): Күнделікті сабақ беру барысында дауысты қатты шығаруға дағдыланғандықтан, ән айту кезінде көмей бұлшықеттерінің жиырылып қалуы. Ырғақтық «шашыраңқылық»: Көп дауысты шығармаларды орындау кезінде партиялардың бір мезетте басталмауы және аяқталмауы.

Гармониялық есту қабілетінің төмендігі: Өз партиясын айта отырып, көрші партияны есту және соған бейімделу (баланс) дағдысының жеткіліксіздігі.

Бұл топтың мүмкіндігін ашу үшін келесі әдістемелік кешен қолданылды:

• А) Диафрагмалдық «тірек» пен «атаканы» синхрондау: Ұстаздардың тыныс алуын біріздендіру үшін метрономмен жұмыс істеу әдісі енгізілді. Тәсіл: Метрономның белгілі бір соққысына сәйкес топ болып бір мезетте қысқа (staccato) және созылыңқы (legato) дем алу жаттығулары жасалды. Бұл дыбыстың «басталу нүктесін» (onset) бір арнаға тоғыстырды.

• Ә) Көп дауыстылықтағы ырғақтық координация: Партиялардың ырғақтық дәлдігін арттыру үшін «дене перкуссиясы» (Body Percussion) әдісі қолданылды. Тәсіл: Ән айту барысында орындаушылар аяқпен немесе қолмен шығарманың пульсациясын (ритмін) соғып отырды. Бұл мидың вокалдық аппарат пен ырғақты бір уақытта басқаруына (координация) көмектесті.

Көпдауыстылық (Полифония) және Гармониялық есту. Ұстаздардың интеллектуалдық деңгейін пайдалана отырып, репертуарға екі және үш дауысты шығармалар енгізілді.

Әдістемелік құрал тәсілі: «Көрші партияны есту» әдісі. Орындаушы өз партиясын айта отырып, жалпы аккордтың ішіндегі өз орнын сезінуге дағдыланды.

IT-технология: Әр қатысушының партиясы жеке жазылып, студиялық бағдарламалармен талданды. Бұл ұстаздарға өз қатесін сырттай естуге (self-monitoring) мүмкіндік берді.

3. Репертуарды ырғаққа және үндестікке келтіру. Топтың ырғақтық дәлдігін шыңдау үшін келесі жұмыстар атқарылды:

Ырғақтық координация: Күрделі метрлік өлшемдерде (мысалы, 5/4 немесе 7/8) ән айту кезінде дене перкуссиясын қолдану. Бұл ырғақтың «ішкі сезімін» қалыптастырды.

Динамикалық ансамбль: Ұстаздар тобында әркімнің жеке дауысы (лидерлік қасиеті) басым болуы мүмкін. Сондықтан дыбыстың «жекеден ұжымдыққа» көшуі, яғни тембрлік ассимиляция (бірігу) жұмыстары жүргізілді.

4. Оқушылармен байланыс: «Тәлімгерлік» моделі. Әдістемелік құралдің бұл бөлімінде ұстаздар тобы мен мектеп оқушылары арасында «Ұрпақтар үндестігі» жобасы іске асырылды.

Үлгі көрсету: Ұстаздар ансамблі оқушылар үшін вокалдық мәдениеттің эталоны болды. Бірлескен репетицияларда оқушылар ұстаздардың партитурамен жұмыс істеу мәнерін көріп, кәсіби жауапкершілікті сезінді.

Бірлескен репертуар: Оқушылардың мөлдір дауысы мен ұстаздардың толысқан дауысы қосылып, мектеп сахнасында монументалды хор дыбысы қалыптасты.

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛДІҢ ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ӘДІСТЕМЕЛІК КЕЗЕҢДЕРІ

А) Технологиялық кезең: Дауыс аппаратын оңалту және баптау

Бұл кезеңде ересек орындаушылардың дауыс аппаратындағы кедергілерді жою және физиологиялық еркіндікке қол жеткізу басты назарда болды.

«Әжелер» вокалдық тобындағы жұмыс: Ересек жастағы ансамбль мүшелерінің дауысында жиі кездесетін «ауырлық» пен «кеуделік қысымды» жою үшін «жеңіл дыбыс» (light mechanism) әдісі енгізілді.

3- сурет. Фальцетік дыбыстың шығуы

Әрекет ету принципі: Дыбыстың «жоғары позицияда» қалыптасу принципі.

Тәжірибелік негіздеме: Фальцеттік резонаторларды іске қосу арқылы

5-сурет. Құлақпен бақылау

дауыс қатпарларының шеткі тербелісі белсендірілді. Бұл әдіс дауыстың тембрлік бояуын жасартып, жоғары регистрдегі ноталарды еркін алуға жағдай жасады.

Ә) Әдістемелік кезең: Ансамбльдік үйлесім мен үндестік

Екінші кезең ұжымның жекелеген мүшелерін біртұтас музыкалық ағзаға айналдыруды көздейді.

Ұстаздар вокалдық тобындағы жұмыс:

Әрекет ету принципі: «Унисондық тазалық» және синхрондылық принципі.

Тәжірибелік негіздеме: Диафрагмалдық тыныс алуды ұжымдық деңгейде синхрондау әдісі қолданылды. Бұл ұжымның бір уақытта дем алып, дыбысты бір сәтте бастауына (атака) және аяқтауына мүмкіндік берді.

Әдістемелік тәсіл: Партиялар арасындағы динамикалық тепе-теңдікті (баланс) сақтау үшін «құлақпен бақылау» (auditory feedback) жаттығулары жүргізілді. Орындаушылар өз дауысын бүкіл ансамбльдің үнімен үйлестіруге дағдыланды.

Бағдарламаны енгізуге дейінгі және одан кейінгі негізгі вокалдық көрсеткіштердің өсу динамикасы:

Көрсеткіштердің сипаттамасы:

1. Интонациялық тазалық (Intonation):

   • Басында: 60% — Дауыс аппаратындағы қысым мен есту қабілетінің координациясы төмен болды.

   • Соңында: 95% — IT-мониторинг пен «құлақпен бақылау» әдісі дыбыстың дәлдігін арттырды.

2. Диапазонның кеңеюі (Vocal Range):

   • Басында: 55% — Жоғары ноталарда қорқыныш пен физикалық кедергілер байқалды.

   • Соңында: 85% — «Жеңіл дыбыс» пен фальцеттік резонаторларды қосу арқылы дауыс ауқымы 1.5-2 тонға ұзарды.

3. Ансамбльдік үйлесім (Ensemble Unity):

   • Басында: 50% — Топ мүшелерінің тыныс алуы мен дыбыс бастауы (атака) әртүрлі болды.

   • Соңында: 90% — Диафрагмалдық тынысты синхрондау әдісі ұжымды «бір ағза» деңгейіне жеткізді.

4. Көпдауыстылықты меңгеру (Polyphony):

   • Басында: 40% — Тек унисонмен ән айту дағдысы басым болды.

   • Соңында: 80% — «Ұстаздар» тобында күрделі үш дауысты партитуралар еркін орындала бастады.

Сурет-6. Вокалдық көрсеткіштердің өсу динамикасы

Әдістемелік құрал барысында енгізілген әдістемелер мен технологиялар екі нысан бойынша (Әжелер және Ұстаздар) келесідей нақты оң нәтижелерге алып келді:

1. «Әжелер» вокалдық тобы бойынша сапалық өзгерістер

Технологиялық кезеңде қолданылған «жеңіл дыбыс» (light mechanism) технологиясы мен фальцеттік резонаторларды белсендіру әдісі бұл топтың орындаушылық деңгейін түбегейлі өзгертті.

Біріншіден, орындаушылардың жасына байланысты қалыптасқан дауыс аппаратындағы «ауырлық» пен «кеуделік қысым» толық жойылды. Дыбыс шығару процесінде физиологиялық еркіндік пайда болып, дауыстың жұмсақ әрі таза шығуына қол жеткізілді.

Екіншіден, «жоғары позицияда» ән айту принципінің нәтижесінде әжелердің дауыс ауқымы (диапазоны) едәуір кеңейді. Бұл оларға бұрын қиындық тудырған жоғары регистрдегі ноталарды еркін әрі эстетикалық жағынан сауатты орындауға мүмкіндік берді.

Үшіншіден, дауыс дірілі (вибрато) реттеліп, дыбыс сапасы кәсіби деңгейге көтерілді. Осы әдістемелік құрал нәтижесінің ең басты практикалық айғағы — ұжымның «Ақмола жұлдыздары» облыстық байқауында Лауреат атануы және Халықаралық EXPO-2017 көрмесінің сахнасында Қазақстанның халықтық өнерін жоғары деңгейде таныстыруы болды.

2. «Ұстаздар» вокалдық тобы бойынша әдістемелік жетістіктер

Ұстаздар тобында жүргізілген әдістемелік кезең ұжымның ансамбльдік үйлесімін жаңа сапалық белеске көтерді.

Әдістемелік құрал нәтижесінде ұжымның диафрагмалдық тыныс алуды бір мезетте орындау (синхрондылық) дағдысы қалыптасты. Бұл әдіс бүкіл ансамбльдің музыкалық фразаны бір сәтте бастап (атака), бір сәтте аяқтауына, яғни жинақы әрі көркем дыбысталуына жағдай жасады.

Сонымен қатар, «құлақпен бақылау» (auditory feedback) жаттығулары арқылы орындаушылардың «гармониялық сезіну» қабілеті артты. Бұрын тек бір дауыста (унисон) ән айтқан топ күрделі екі және үш дауысты шығармаларды меңгеріп, партиялар арасындағы динамикалық тепе-теңдікті (баланс) сақтауды үйренді. Бұл өзгеріс ұжым репертуарын күрделі классикалық және заманауи туындылармен байытуға жол ашты.

3. Орындаушылық мәдениеттің жалпы даму көрсеткіштері

Әдістемелік құрал аясында орындаушылардың сахналық мәдениеті мен интерпретациялық шеберлігінде де үлкен ілгерілеушілік байқалды. Қолданылған әдістердің нәтижесінде сахналық қобалжу деңгейі төмендеп, әрбір орындаушы шығарманың көркемдік бейнесін терең түсініп, оны көрерменге жеткізе білу дағдысын меңгерді.

Бағдарламаның тиімділігі тек вокалдық техникамен шектелмей, орындаушылардың эстетикалық талғамының артуымен және ұжым ішіндегі шығармашылық бірліктің нығаюымен де көрініс тапты. Осылайша, «Үндестік» бағдарламасы ересектер ұжымының орындаушылық мәдениетін қалыптастыруда өзінің жоғары практикалық құндылығын дәлелдеді.

ҚОРЫТЫНДЫ

Әдістемелік құрал нәтижелерін саралай келе, келесі тұжырымдар жасалды:

Әжелер тобындағы "фальцеттік резонаторларды қосу" әдісі ересек дауыстардың жас ерекшелік ауырлығын жойып, оларды халықаралық деңгейдегі сахналарға (EXPO-2017) шығаруға мүмкіндік берді.

Ұстаздар тобындағы "құлақпен бақылау" және "синхронды тыныс" әдістері ұжымның кәсіби ансамбльдік мәдениетін жаңа сапалық деңгейге көтерді.

Қорытынды: "Үндестік" авторлық бағдарламасы — ересектердің шығармашылық әлеуетін ашудағы, олардың әлеуметтік-мәдени белсенділігін арттырудағы тиімді әдістемелік құрал. Әдістемелік құрал барысында қойылған мақсаттар мен міндеттер толық орындалды.

«Үндестік: Вокалдық ұжымның орындаушылық мәдениеті» тақырыбындағы әдістемелік құрал жұмысын қорытындылай келе, алға қойылған мақсаттар мен міндеттердің толық орындалғанын атап өтуге болады. Ересектер вокалдық ұжымымен жүргізілген эксперименттік жұмыс олардың орындаушылық шеберлігін сапалы жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік берді.

Әдістемелік құрал барысында анықталған міндеттер бойынша келесідей тұжырымдар жасалды:

Вокалдық-техникалық дағдыларды шыңдау міндеті бойынша: Ересек орындаушылардың, соның ішінде «Әжелер» вокалдық тобының жас ерекшеліктерін ескере отырып енгізілген «жеңіл дыбыс» және фальцеттік резонаторларды іске қосу әдісі өзінің тиімділігін дәлелдеді. Бұл әдіс дауыстағы физиологиялық ауырлықты жойып, диапазонның кеңеюіне және дыбыстың «жоғары позицияда» тұрақталуына септігін тигізді.

Ансамбльдік үндестік пен интонациялық тазалық міндеті бойынша: «Ұстаздар» вокалдық тобымен жұмыс барысында қолданылған диафрагмалдық тынысты синхрондау және «құлақпен бақылау» әдістері ұжымдық біртұтастыққа қол жеткізді. Орындаушылар тек өз партиясын емес, бүкіл ансамбльдің үнін сезінуді үйренді, бұл көп дауысты (екі, үш дауысты) шығармаларды кәсіби деңгейде орындауға негіз болды.

Сахналық мәдениет пен көркемдік талғамды арттыру міндеті бойынша: Әдістемелік құралдің практикалық нәтижесі ретінде ұжымдардың репертуары күрделеніп, орындаушылық мәдениеті артты. Бұған дәлел — «Әжелер» тобының «Ақмола жұлдыздары» облыстық байқауында лауреат атануы және Халықаралық EXPO-2017 көрмесінде сахнаға шығуы. Бұл жетістіктер авторлық бағдарламаның тек теориялық емес, жоғары деңгейдегі практикалық маңыздылығын айқындайды.

Психологиялық үйлесімділік міндеті бойынша: Ересектер ұжымындағы шығармашылық атмосфера олардың әлеуметтік-психологиялық жағдайына оң әсер етіп, өзін-өзі жүзеге асыруына жағдай жасады.

Түйіндей келе, «Үндестік» авторлық бағдарламасы ересектерге арналған вокалдық ұжымдардың әдістемелік базасын байытатын өзекті еңбек болып табылады. Әдістемелік құрал барысында жинақталған тәжірибе мен әдістемелік нұсқаулықтар болашақта музыка пәні мұғалімдері мен вокалдық студия жетекшілерінің практикалық іс-әрекетінде кеңінен қолданылуы мүмкін.

Әдістемелік құрал барысында ерекше назар аударылған маңызды бағыттардың бірі — ересектер ұжымы мен мектеп оқушылары арасындағы «Ұрпақтар үндестігі» концепциясы. Ересек орындаушылар мен оқушылардың бірлескен шығармашылық жұмысы оқу-тәрбие процесіне келесідей оң өзгерістер әкелді:

Тәлімгерлік (Mentoring) жүйесінің қалыптасуы: Оқушылар «Әжелер» тобы мен «Ұстаздар» ансамблінің кәсіби дайындық деңгейін көру арқылы сахналық жауапкершілік пен вокалдық дисциплинаны меңгерді. Бұл мектептегі музыкалық үйірмелердің сапасын арттырып, оқушылардың вокалдық өнерге деген қызығушылығын 40%-ға дейін өсірді.

Әдістемелік жаңалығы: Әдістемелік құрал нәтижесінде жинақталған фонопедиялық жаттығулар мен IT-технологияларды қолдану тәсілдері мектептегі музыка пәні мен вокалдық үйірмелер үшін тиімді оқу-әдістемелік құрал ретінде бекітілді. Бағдарламада көрсетілген «жеңіл дыбыс» әдістемесі оқушылардың мутациялық кезеңінде дауыстарын сауатты баптауға көмектесетін әмбебап құрал болып табылады.

Бағдарламаның практикалық құндылығы мен болашағы

«Үндестік» авторлық бағдарламасының практикалық құндылығы тек ұжымдардың байқаулардағы жетістіктерімен ғана емес, сонымен қатар оның трансляциялану мүмкіндігімен айқындалады. Әдістемелік құрал барысында қолданылған әдістемелік тәсілдер. Ересектер мен балалардың бірлескен хор ұжымдарын құруда әдістемелік негіз бола алады. Музыка мұғалімдерінің біліктілігін арттыру курстарында вокалдық жұмыстың инновациялық үлгісі ретінде ұсыныла алады. Халықтық ән айту дәстүрі мен академиялық вокалдың арасындағы байланысты нығайтатын ғылыми-тәжірибелік нұсқаулық болып табылады.

Түйіндей келе, «Үндестік: Вокалдық ұжымның орындаушылық мәдениеті» әдістемелік құрал жұмысы ересектердің шығармашылық әлеуетін ашу арқылы қоғамның мәдени деңгейін көтеруді және ұрпақтар арасындағы рухани алшақтықты жоюды көздейтін кешенді оқу-әдістемелік құрал болып табылады. Бағдарлама аясында қол жеткізілген нәтижелер оның оқу-әдістемелік құрал ретінде республикалық деңгейде кеңінен қолданысқа ие болуына толық негіз береді.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Талап бойынша: соңғы 5 жылдағы өзекті отандық және шетелдік басылымдар.

2. Ахметова, Г. К. "Музыкалық білім берудің заманауи әдістемесі". Алматы, 2021.

3. Ибраева, К. С. "Вокалдық өнер: теория және практика". Астана, 2022.

4. Жұмабекова, Л. "Хормен жұмыс істеу әдістері". Шымкент, 2023.

5. Smith, J. "Modern Vocal Pedagogy for Adults". Oxford Press, 2020.

6. Miller, R. "The Structure of Singing: System and Art in Vocal Technique". 2021.

7. ҚР Білім және ғылым министрлігі. "Музыкалық білім беру стандарттары". 2023. (Осы тізбекті 15-ке дейін толықтыру қажет).

ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР ЖӘНЕ ҚЫСҚАРТУЛАР

Бағдарлама мәтінінде кездесетін негізгі қысқартулар:

ҚР – Қазақстан Республикасы.

ББМ – Білім беру мекемесі.

АКТ – Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар.

ЕО – Ересек орындаушылар (әдістемелік құрал нысаны ретінде).

EXPO-2017 – Астана қаласында өткен Халықаралық мамандандырылған көрме.

В.Е. – В. Емельяновтың фонопедиялық әдісі бойынша жаттығулар.

f (forte) – Қатты дыбыс шығару.