Ы. Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық жолындағы жеткен жетістіктері

Ыбырай Алтынсарин – қазақ халқының ұлы ұстазы, педагог, ағартушы және әдебиетші. Оның өмірі мен шығармашылығы халқымыздың білім жолында терең із қалдырған, қоғамның дамуында маңызды рөл атқарған кезеңді қамтиды. Ы. Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық қызметі бүгінгі ұрпаққа үлкен мұра болып қалды. Ол өз заманының ағартушыларының бірі болып, қазақ халқының білімге деген көзқарасын түбегейлі өзгертуге ықпал етті. Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары мен ағартушылық қызметі бүгінгі күні де өз мәнін жоғалтпай, ұлттық білім беру жүйесінің негізін қалап отыр.

Дала ұстазының жасаған істері біз үшін қазір қарапайым көрінгенімен, сол замандағы оның әрекеті шырт ұйқыда жатқан қазақ даласына аз да болсын серпін әкелді.

Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық қызметінің маңызды аспектілерінің бірі – ол мектеп ашу мәселесіне ерекше назар аударды. Алтынсарин қазақ ауылдарында орыс-қазақ мектептерін ашуға ұмтылды.. Оның мектеп ашуы – оның ағартушылық қызметіндегі маңызды қадамдардың бірі болды. Ол қазақ халқының білім деңгейін көтеруді, ұлттық құндылықтарды сақтап, қоғамды жаңа көзқараспен тәрбиелеуді мақсат етті. Алтынсариннің мектеп ашу әрекеті қазақ халқының мәдениеті мен білім алу жолындағы іргелі өзгерістерге себеп болды. Ол қазақ балаларына білімнің негіздерін беріп қана қоймай, сонымен қатар олардың дүниетанымын кеңейтіп, оларға өмірде пайдалы дағдыларды меңгертуге бағытталған. Балаларға мектеп ашумен қатар, оқушыларды тәрбиелейтін ұстаздардың да маңыздылығын ескере отырып училище ашты.

Ыбырай Алтынсариннің мектептері тек білім ордасы ғана емес, қазақ қоғамында әлеуметтік өзгерістердің бастамасы болды. Ол қазақ балаларына білім беру арқылы, оларды болашақта азаматтық қоғамға бейімдеу, олардың ұлттық сана-сезімін көтеру, оларға өз халқының тарихы мен мәдениетін таныстыруды көздеді.

Сонымен қатар, Алтынсарин өз мектептерін ашу арқылы қазақ қыздарына да білім беруге мүмкіндік туғызды. Бұл кезеңде қыз балалар үшін білім алу мүмкіндігі шектеулі болды, бірақ Алтынсарин қазақ қыздарының білім алуының маңыздылығын түсініп, оларға арналған арнайы оқу бағдарламаларын енгізді. Бұл қазақ қыздарының білім алуына жол ашып, олардың қоғамдық өмірге араласуына мүмкіндік берді.

Ыбырай Алтынсарин өз өмірін қазақ халқының білім деңгейін көтеруге, оның ұрпағын тәрбиелеуге арнады. Ол қазақ балаларының білім алуына кедергі болған түрлі әлеуметтік және мәдени проблемаларды жою үшін күресті. Оның еңбектері мен қызметі тек білім беру саласымен ғана шектелмей, сонымен қатар қоғамды ағартушылыққа, мәдениетке, жаңа дүниетанымға шақыруды көздеді.

Алайда Ыбырай Алтынсарин тек білім беру мен оқулық жазумен шектелмеді. Ол қазақ қоғамында білімнің маңыздылығын насихаттау мақсатында көп еңбек етті. Оның шығармашылығы, соның ішінде «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі, қазақ халқының ағартушылыққа деген көзқарасын қалыптастыруға үлкен ықпал етті. Бұл өлеңде Алтынсарин баланың білім алу жолындағы кедергілерді жеңу, өз халқының болашағына үлес қосу үшін білімнің қажеттілігін айқындайды. Алтынсариннің педагогикалық көзқарасында білімнің тек теориялық қана емес, практикалық жағы да маңызды болды. Ол балаларды еңбекке баулып, олардың өмірлік дағдыларын дамытуға ұмтылды.

Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық жолындағы жеткен жетістіктерінің тағы бір маңызды қыры – ол ұлттық әдебиет пен мәдениеттің дамуына қосқан үлесі. Алтынсарин қазақ балаларына арналған көптеген оқу құралдарын жазып қана қоймай, өз шығармашылығында да халықтық тәрбиенің қажеттілігін насихаттады. Оның жазған өлеңдері мен әңгімелері қазақ халқының рухани дүниесін бейнелеп, жас ұрпақты отансүйгіштікке, адамгершілікке, еңбекқорлыққа тәрбиелеу мақсатында жазылды. Алтынсариннің шығармалары арқылы қазақ балаларын оқу мен білім алуға шақыру, оларға азаматтық жауапкершілік, еңбекқорлық, адалдық сияқты қасиеттерді сіңіру идеясы кеңінен тарады.

Алтынсариннің педагогикалық көзқарастарының негізі – бұл балаға деген сүйіспеншілік пен оның жеке тұлға ретінде дамуына мән беру. Ол балаларды тек біліммен ғана емес, сондай-ақ еңбекке, адамгершілікке, ұлттық дәстүрлер мен құндылықтарға тәрбиелеуді мақсат тұтты. Оның пікірінше, білім – тек теориялық ақпарат емес, ол адамның жан-жақты дамуы үшін қажетті құрал болып табылады. Бұл көзқарас бүгінгі күні де өз мәнін жоғалтпай, қазіргі заманғы педагогикалық әдістер мен принциптерде көрініс табуда.

Ыбырай Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясын» жазуда қазақ халқының балаларына қажетті білім мен тәрбие беруді басты мақсат ретінде қойды. Ол оқулық арқылы қазақ балаларына тек оқу мен жазу ғана емес, адамгершілік құндылықтарды, еңбексүйгіштікті, ынтымақ пен татулықты үйретуді көздеді. Оның басты мақсаты – білім беру арқылы жастарды надандықтан арылтып, қоғамдық өмірге араласатын саналы, тәртіпті азаматтар тәрбиелеу еді.

Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарасы бойынша, білім алу тек оқумен шектелмей, баланы тәрбиелеу, еңбекке баулу және моральдық тұрғыдан қалыптастыру да маңызды болды. Ол хрестоматияға өз өлеңдері мен шығармаларын қосу арқылы, жас ұрпаққа ұлттық құндылықтарды, салт-дәстүрлерді түсіндіруге, құрметтеуге шақырды.

Ыбырайдың «Қазақ хрестоматиясы» - бүгінгі күнге дейін өз маңыздылығын жоғалтпай келе жатқан маңызды еңбек. Кітаптың ішіндегі шығармалар бүгінгі таңда да оқушылардың сүйіп оқитын туындылар. Бұл да Ыбырайдың деткен жетістігі. «Қазақ хрестоматиясы» – қазақ тілінде жазылған алғашқы маңызды оқулықтардың бірі болуымен қатар, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің негіздерін балаларға үйрететін маңызды құрал болды. Ыбырай Алтынсарин бұл оқулық арқылы:

• Қазақ балаларының оқу мен жазу дағдыларын жетілдіруге көмектесті.

• Оларға ұлттық құндылықтарды, еңбексүйгіштік пен адамгершілікті үйретті.

• Балаларға әртүрлі әдеби жанрларды таныстыра отырып, шығармашылық ойлау қабілеттерін дамытуға ықпал етті.

Алтынсариннің хрестоматиясы қазақ білім беру жүйесінің іргетасын қалауға зор ықпал етті. Бұл оқулық қазақ мектептерінде қолданылды және бірнеше ұрпақтың білім алуына негіз болды. Сонымен қатар, хрестоматия қазақ халқының ауыз әдебиетін, мақал-мәтелдер мен ертегілерін жүйелендіріп, олардың маңызын сақтап, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге үлкен үлес қосты.

Ыбырай Алтынсариннің «Қазақ хрестоматиясы» – қазақ балаларын оқыту мен тәрбиелеуде ұлы ағартушының нақты іс жүзіндегі еңбегі. Ол қазақ тіліндегі алғашқы оқу құралдарының бірі ретінде, балаларды білімге, адамгершілікке, еңбекке баулитын маңызды оқулық болды. Осы оқулық арқылы Алтынсарин қазақ халқының ұрпағын жаңа көзқараспен тәрбиелеп, білім берудің ұлттық үлгісін қалыптастыруға ықпал етті. «Қазақ хрестоматиясы» – бүгінгі білім беру жүйесінің дамуына жол ашқан құнды мұра болып табылады.

Ыбырай Алтынсариннің қызметі тек өзінің заманы үшін ғана емес, бүгінгі күн үшін де маңызы зор. Оның педагогикалық көзқарастары қазіргі таңда да өз мәнін жоғалтпай, еліміздегі білім беру жүйесінің дамуына ықпал етіп келеді. Ол ұсынған әдістемелер мен оқыту тәсілдері қазіргі педагогикада да кеңінен қолданылуда. Әсіресе, балаға бағытталған оқыту, оны жеке тұлға ретінде дамыту, шығармашылық қабілеттерін ашу идеялары бүгінгі педагогикалық теорияда маңызды орын алады. Алтынсариннің ағартушылық қызметі, оның қазақ халқының білімге деген көзқарасын түбегейлі өзгертуі, әлі де еліміздегі білім беру жүйесінде өз әсерін сездіруде.

Осылайша, Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық-ағартушылық жолындағы жеткен жетістіктері бүгінгі қоғам үшін аса маңызды әрі құнды болып табылады. Оның ағартушылық қызметі қазақ халқының білім беру жүйесіне жаңа өмір, жаңа серпін әкелді. Ыбырай Алтынсарин тек педагог ретінде ғана емес, халықтың мәдениетін сақтаушы, ұлттық сананы оятушы, болашақ ұрпақты білімге үндеген ағартушы ретінде тарихта мәңгі қалды. Оған деген құрмет пен ықылас әрқашан жоғары болатыны сөзсіз.

Ыбырай мұраларына, сара жолына тағы бір мәрте көз жүгірту маған керемет көңіл-күй сыйлады. Болашақ педагог ретінде Ы.Алтынсариннің кеңестерін, еңбектерін өз жұмысымда міндетті түрде қолданамын. Болашақ жас өрендер де Ыбырай атамыздың шығармаларымен сусындауына септігімді тигіземін.