Судың құпиялары (зертханалық жұмыс)

1-жүргізуші (Жаннұр): (Қолындағы суды жоғары көтеріп) Құрметті қонақтар! Мына стақанда не тұр деп ойлайсыздар? Жай ғана су ма?

2-жүргізуші (Ақбота): Жоқ, Жаннұр! Бұл — жай ғана сұйықтық емес. Бұл — әлемдегі ең жұмбақ энергия! Бұл — миллиардтаған жылдық тарихы бар «тірі молекула»!

1-жүргізуші. Жаннұр Судың құпиялары (зертханалық жұмыс) сабағымызға қош келдіңіздер!

2-жүргізуші. Ақбота сабақтың мақсаты:

• Судың химиялық, физикалық қасиеттерін (түссіздігі, иіссіздігі, еріткіштігі) эксперимент арқылы дәлелдеу.

• Оқушыларды бақылау жүргізуге, болжам жасауға және қорытынды шығаруға үйрету.

• Табиғатты аялауға және суды үнемдеуге тәрбиелеу.

1-жүргізуші: Армысыздар, жас зерттеушілер! Бүгін біз әдеттегі сабаққа емес, нағыз құпиялар мен сиқырға толы «Ғылым әлеміне» саяхатқа жиналдық.

2-жүргізуші: Сәлеметсіздер ме! Иә, айналамыз толы жұмбақ. Бірақ бүгінгі біздің басты кейіпкеріміз – күнделікті көріп жүрген, қарапайым ғана... су! Бірақ ол шын мәнінде қарапайым ба?

1-жүргізуші: Әрине, жоқ! Халық «Су – тіршілік көзі» дейді. Сусыз өмірді елестету мүмкін емес. Ол – табиғаттың ең үлкен сыйы әрі ең үлкен жұмбағы. Ол отты сөндіреді, шөлді қандырады, тіпті тасты да теседі!

2- жүргізуші: Ал сіздер су туралы кандай ақпарат білесіңдер?

Мақал сұрау

Ағын су арнасын табады.

Алпыс күн тасыған су алты күнде қайтар.

Қара суға жапалақтап қар жауса қара балық ұрық салады.

Өзен ақса — көл, 
Дария ақса — сел.

Өзен бойы тұрғанда  өзге жерге қонбаңыз.

Өзен жағалағанның өзегі талмас

Қазақ халқының ақын жыраулары судың тазалығын, мөлдірлігін көркем сөзбен дәріптеп өлең жолдарын жазған .Сол өлең жолдарын оқып беруге оқушыларымызды ортаға шақырсақ:

Қымбат

Су деген тіршіліктің қаны емеспе

Су деген табиғаттың жаны емеспе

Су жоқ жерде өмір жоқ ол ақиқт

Күміс су қара жердің сәні емеспе

Су жүргізер тіршілктің тамырын

Су жоқ болса тіршілік тама бауырым

Судың біз біле тұра маңызын

Көп болған соң ұмытамыз қадірін

1. Шал ақын (Құлекеұлы) – Айзере 7 Б

Шал ақын дүниенің төрт негізін (от, су, жел, жер) жырлай отырып, судың адам өміріндегі орнын былай суреттеген:

«Су — өмірдің бастауы, қаны дерсің,

Сусыз жерде қалайша жаның дерсің.

Табиғаттың тылсымы — мөлдір бұлақ,

Саналы адам қадірін таныр дерсің».

2.Шәкәрім Құдайбердіұлы – Дильназ 7Б

Шәкәрім қажы судың тазалығын адамның ішкі жан-дүниесінің пәктігімен байланыстырады:

«Аққан су, ескен жел мен жарық сәуле,

Бәрі де адам үшін құрылған әуре.

Су секілді таза бол, кіршіксіз бол,

Түсірмей арыңа ешқандай сәуле».

3.Қадыр Мырза Әлі – Аяжан 7В

Қадыр ақын судың қадірін білмейтін ысырапшылдықты сынап, ой тастайды:

«Бұлақтардың көзін аш, суаты бар,

Әр тамшының киесі, қуаты бар.

Суды қор қылғандардың, ұмытпаңдар,

Ертең-ақ алдында бір сұрауы бар!»

4.Мағжан Жұмабаев – Карасаева 7 Г

Мағжан ақын суды еркіндіктің, тасқынды күштің символы ретінде суреттеген:

«Сарқырап аққан тау суы,

Тастарды жарып өтеді.

Күрілдеп келген сол ағыс,

Мұхитқа барып жетеді».

5.Төле би Әлібекұлы – Саят 7 Г

Қазақтың бас биі судың маңызын ел бірлігімен және тазалықпен байланыстырып, ұрпағына өсиет қалдырған:

«Су — тазалықтың анасы,

Сөз — даналықтың анасы.

Суы бар жер — тоқ болар,

Сусыз жерде бақ болар ма, қарашы?!»

6.Асан Қайғы Сәбитұлы –Мадияр 7 Б

Жерұйықты іздеген Асан Қайғы бабамыз сусыз жердің қадірі болмайтынын, сулы жердің ырыс екенін былай толғаған:

«Еділ бол да, Жайық бол,

Ешкіммен де ұрыспа.

Суы алтын, шөбі бал,

Қонарсың бір күн дұрысқа»

7.Фариза Оңғарсынова – Айша 7 В

Поэзия падишасы судың (әсіресе теңіз бен толқынның) мінезін адамның ішкі арпалысымен шендестіреді:

«Шарқ ұрып кеп жағаға соғар толқын,

Судың да бір болады-ау болар толқын.

Мөлдірліктен айнымай өтсе адам,

Таусылмас еді-ау деймін солар алтын».

Зертханалық жұмыстар:

2-жүргізуші: Жарайсыңдар оқушылар! Осы өлең жолдарын естеріңде мәңгі сақтап, судың қадір қасиетін түсінетін саналы бала болып өсесіздер деген ойдамыз!

Бәлкім, судың біз білмейтін құпия күші бар шығар? Кәне, зерттеп көрейік! Оқушылар 1 тиынның бетіне қанша тамшы су сияды? Қалай ойлайсыздар?

Бүгінгі зертханалық сабағымызда біз судың көзге көрінбейтін қырларын ашып, оның «құпияларын» өз көзімізбен көретін боламыз. Сіздер бүгін оқушы емес, нағыз ғалымдар рөліндесіздер.

1-жүргізуші: «Құрметті жас ғалымдар! Су – біз күнде көріп жүрген жай ғана сұйықтық емес. Оның бойында біз білмейтін тылсым күштер бар. Ендеше, алғашқы құпияны ашу үшін ортаға Махаббатты шақырамыз!»

Махаббат – «Лава» зертханалық жұмыс

2-жүргізуші: Міне, достар! Біз судың мөлдір екенін көрдік. Бірақ білесіздер ме? Жер шарындағы судың тек 3%-ы ғана ішуге жарамды тұщы су екен. Қалғаны — мұхиттар мен теңіздердегі ащы сулар. Сондықтан әр тамшыны үнемдеу — біздің міндетіміз!

1-жүргізуші: Келесі тәжірибеміз тіпті таңқаларлық!Шахмардан бізге судың физикалық заңдарына бағынатын өз жұмысын көрсетеді.

Шахмардан - «Судың атмосфералықт қысымы» зертханалық жұмыс

2-жүргізуші: Судың "жады" және музыка

Жапон ғалымы Масару Эмото судың құрылымы сыртқы ақпаратқа (сөздерге, музыкаға) жауап беретінін дәлелдеуге тырысқан. Оның зерттеуінше:

• Классикалық музыка қойылғанда судың кристалы әдемі, симметриялы гүл сияқты қатады.

• Айқай-шу немесе жағымсыз сөздер айтылғанда кристалдар ретсіз, түсініксіз пішінге ие болады.

1-жүргізуші: Келесі кезекте өзінің қызықты зертханасымен Қымбатты ортаға шақырамыз.

Қымбат- «Химиялық бағдаршам» зертханалық жұмыс

Ортаға қызықты ақпаратымен Адилияны шақырайық

Біз динозаврлар ішкен суды ішіп жүрміз

Жер шарындағы судың мөлшері миллиондаған жылдар бойы өзгермейді. Ол тек цикл бойынша айналып жүреді (булану, жаңбыр, өзен). Демек, бүгін сіз ішкен стақандағы су молекулаларын осыдан 65 миллион жыл бұрын тираннозавр ішкен болуы әбден мүмкін.

Адиля - «Түстердің сиқыры» зертханалық жұмыс

Нұрсая – «Судың pH деңгейі» зертханалық жұмыс

Ойын банка мен мандарин өзіміз

2-жүргізуші: Оқушылар бәріңіз білетіндей мектебімізде «Су және білім» жобасы іске асырылуда.Соған байланысты сіздердің білімдеріңізді тексеріп көргіміз келіп тұр!

Кезекті жұмбақ айдарына берейік!

• Жылт-жылт етеді, жылғадан өтеді. (Су)

• Аспаннан жерге түседі, жерден су боп ішеді. (Жаңбыр)

• Отқа жанбайды, суға батпайды. (Мұз)

• Көзге көрінгенмен, қолға ұстатпайды. (Бу)

Сабақтың қорытындысы: «Суға тілек» (Рефлексия)

Масару Эмотоның «судың жады бар» деген теориясын практикада қолданып көру.

1-жүргізуші: Окушылар , біз жаңа ғана судың жақсы сөзді еститінін білдік. Судың жады бар дедік. Ендеше, алдарыңыздағы таза су құйылған ыдысқа жақсы тілек айтып бүгінгі сабағымызды қорытындыласақ . (Оқушылар кезекпен суға: «Мөлдір бол», «Өмір сыйла», «Таза бол» сияқты сөздер айтады немесе стикерге жазып жабыстырады).

2-жүргізуші: Міне, бүгінгі зертханамыз аяқталуға жақын. Біз судың жай ғана сұйықтық емес, нағыз тірі ағза екеніне көз жеткіздік.

1-жүргізуші: Су — өмір, су — тазалық, су — нәр, Сусыз жерде тіршіліктің бәрі тар. Әр тамшыны алтынға балап, достарым, Ұмытпаңдар, судың да бір сұрауы бар!

2-жүргізуші: Бүгінгі сабақтан алған білімдеріңіз молайсын. Ең бастысы — табиғаттың осы сыйын аялай біліңіздер. Бірге: Сау болыңыздар, жас ғалымдар!

Зертханалық жұмыс барысында әр оқушы өз тәжірибесін жасап болған соң, оның ғылыми себебін (неге олай болғанын) түсіндіруі керек. Төменде әр оқушыға арналған түсіндірме сөздер мен ғылыми негіздемелер жинақталған:

1. Махаббат

• Тәжірибе 1 (Трубочка + шарик + баклажка): «Бұл жерде ауа қысымы жұмыс істеп тұр. Шарды үрлеп, бөтелкеге кигізгенде, шардағы ауа суды төмен қарай итереді. Нәтижесінде су жалғыз шығар жол — түтікше (трубочка) арқылы сыртқа субұрқақ болып атылады».

• Тәжірибе 2 (Лава): «Май судан жеңіл, сондықтан ол бетіне қалқып шығады. Ал АЦЦ (немесе шипілдек таблетка) сумен әрекеттескенде көмірқышқыл газын бөледі. Газ көпіршіктері боялған суды жоғары көтеріп, қайта төмен түсіреді. Осылайша біз лаваның қозғалысын көреміз».

2. Шахмардан

• Тәжірибе 1 (Дизи/Сабын мен тіс шұқығыш): «Бұл — судың беттік керілуі. Су бетінде жұқа «қабыршақ» болады. Тіс шұқығыштар соның үстінде жатады. Сабын тигенде, ол су молекулаларының арасын ажыратып, беттік керілуді бұзады, содан тіс шұқығыштар жан-жаққа қашады».

• Тәжірибе 2 (Бөтелке мен шырпы): «Мұнда атмосфералық қысым мен оттегінің рөлі зор. Шырпы жанып, бөтелке ішіндегі оттегі таусылғанда, іштегі қысым төмендейді. Сырттағы ауа қысымы суды бөтелке ішіне қарай күшпен итеріп кіргізеді».

3. Еркеназ

• Тәжірибе (Стрелка/балық суреті): «Бұл — жарықтың сынуы (рефракция). Су құйылған дөңгелек бөтелке линза сияқты жұмыс істейді. Жарық сәулелері судан өткенде бағытын өзгертеді, сондықтан біз қағаздағы балықтың немесе бағдаршаның (стрелка) бағыты керісінше өзгеріп кеткенін көреміз».

4. Нұрсая

• Тәжірибе 1 (Май шаммен су жинау): «Шам жанып тұрғанда стақан ішіндегі ауа қызады. Шам сөнгенде ауа суып, қысым азаяды. Міне, осы кезде вакуум пайда болып, сырттағы суды стақанның ішіне сорып алады».

• Тәжірибе 2 (Су және присыпка/ұнтақ): «Ұнтақ су бетінде оның беттік керілуінің арқасында қалқып тұрады. Бірақ біз сабын тигізсек, молекулалар арасы ажырап, ұнтақ су түбіне бата бастайды».

5. Иляс

• Тәжірибе (Батарея): «Бұл процесс электролиз деп аталады. Электр тогы су арқылы өткенде, ол су молекуласын ($H_2O$) екі газға: сутек пен оттегіне ыдыратады. Қарындаш ұштарындағы көпіршіктер — сол бөлініп жатқан газдар».

6. Диас пен Али (Бірлескен тәжірибе)

• Тәжірибе (Тығыздық мұнарасы): «Бәріне себеп — судың тығыздығы. Тұзды көп қосқан сайын су ауырлай түседі. Тұзы көп (ауыр) су стақанның түбіне шөгеді, ал тұзы аз немесе тұзсыз (жеңіл) су үстінде қалқиды. Сондықтан түстер араласпай, мұнара сияқты қабат-қабат болып тұрады».

Сабақты аяқтауға арналған «Алтын ереже» (Жүргізушілер үшін):

1-жүргізуші: «Көрдіңіздер ме, достар! Бүгін біз судың сиқыр емес, нағыз ғылым екенін дәлелдедік».

2-жүргізуші: «Енді осы зертханадан шыққанда, суға қарапайым нәрсе емес, нағыз тірі жұмбақ деп қараңыздар».

Қорытынды сұрақ: Оқушыларға «Қай тәжірибе сіздерге ең қиын немесе ең қызықты болды?» деп сұрап, сабақты стикерлермен бағалау арқылы аяқтауға болады.

Сізге осы тәжірибелерді бекіту үшін оқушыларға арналған шағын «Зерттеуші күнделігін» (толтыру парағын) дайындап берейін бе?