#1 слайд
АСБ бар балаларға арналған ойындар мен шығармашылық жаттығулар Дефектолог маманы: Әділхан А.Т

1 слайд

#2 слайд
Аутизм- бала дамуындағы ауытқушылықтың ауыр түрі, ол әлеуметтік ортамен қарым- қатынастың жоқтығын білідреді. Симптом ретінде аутизм көптеген психикалық ауруларда кездеседі, бірақ кейбір жағдайларда ерте жастан байқалып, бала дамуына кері әсерін тигізеді. Ерте балалық аутизм психикалық дамудың зақымдал- уының бір түрі ретінде қарастыры- лады.

2 слайд

#3 слайд
АСБ этиологиясы Аутизм – ми жұмысының бұзылуынан туатын ауру. Мамандар дерттің 300 -ге жуық себебін атап отыр. Бірақ нақты тұжырым, дәйекті дәлел жоқ. Елімізде орташа есеп пен 50 баланың бірі аутизмге шалдығады екен. Сонымен бірге мидың органикалық зақымдалуы да аутист балаларда жиі кездеседі. Қазіргі уақытта аутизмнің нақты себептері анық зерттелмеген. Көп ғалымдардың деректері бойынша аутизммен ауырған балалардың себебі орталық жүйке жүйесінің бұзылуы салдарынан болады.

3 слайд

#4 слайд
I.Топ II. Топ III. Топ Тұқым қуалаушылықпен байланысты. Кейбір мамандар- дың айтуынша, аутизм тұқым қуалайды жəне ол гендік деңгей де беріліп отырады. Тұжырым ның растығын дəлелдейтін мысалдар да бар, себебі аутистік белгілер бір отбасының мүшелерінен байқалып жатады. Алайда ғалымдар аутизмге жауап беретін генді əлі күнге таба алған жоқ. Хромосомалық (генетикалық) мутация, зат алмасудың туабітті аурулары жатады. Кейбір генетикалық синдромдар мен зат алмасу ауруларының клиникалық симптомдары- ның  қатарына аутистикалық белгілер де кіреді. Мұндай аурулардың қатарында сынғыш (фрагильді) Х-хромосома, Ретт, Мебиус синдромдары, сонымен қатар фенилкетонурия, мукополисахаридоз жəне басқалары бар. Жүктілік жəне туу кезінде түрлі патогендік факторлардың əсер етуі: нейроинфекция, вирустық инфекция, жарақат, асфиксия жəне т.б. Мұндай жағдайда аутизмді аурудың салдарынан болған жүйке жүйесінің резидуалды-органика лық күйі деп қарастырады; -Биохимиялық, нейрохимиялық жəне метаболикалық ауытқулар.

4 слайд

#5 слайд
АСБ алғашқы белгілері: •3 жасқа дейін анық байқалады, ер балаларда жиі кездеседі; •құрдастарынан қарағанда кеш дамып, сөйлеу қабілеті қалыптаспайды; •сөйлеу қабілеті қалыптасқан мен де біраз уақыт өткеннен кейін қайта жоғалтады; •есту қабілеті зақымдалмаса да, сыртқы ортаға мән бермей елемейді; •мінезі көбіне тұйық болып келеді, танып білуге ұмтылмайды; • қалау, сағыныш, аяушылық, қамқорлық, өкініш сезімдері қалыптаспаған; •өз-өзімен өз әлемінде өмір сүреді, ешнәрсені қажет етпейді; •көзге тік қарамайды, зияттың төмендігі; •күнделікті қайталанатын тәртіптің өзгеруін қиын қабылдайды.

5 слайд

#6 слайд
Аутизмі бар балалармен түзету жұмыстарын жүргізуде біз ұсынған əдістеменің тиімділігін көрсетудегі зерттеу жұмыстарының мақсаты ерекше болды. Эксперимент жүргізу үшін зерттеу жұмысы бойынша эксперименттің ұйымдастырылу кезеңдері белгіленеді. Алғашқы кезеңінде тəжірибелік-эксперимент жұмысы ұйымдастырылып, белгіленген іс-шаралар жүйесі жүзеге асады: эксперимент жұмысының мазмұны іріктелді; педагогикалық бірізділік анықталды; оқу үдерісіне ендірілген бағдарламалар мен оқыту формаларының мазмұнының тиімділігі анықталды. Эксперимент 4 бағытта жүргізіледі: аутизм диагнозы бар балалардың сөйлеу тілін, қарым-қатынасын, психикалық процестерін «Ойын технологиясы» əдісі бойынша ойын элементтерін қолдану арқылы қалыптастыру; глобалды оқыту əдістемесі бойынша аутизмі бар балалардың есте сақтауын дамыту; сенсорлы интеграциялау əдісі арқылы аутизмі бар балалардың қоршаған ортаға көзқарасын қалыптастыру; ақпараттық технологияны қолдану əдісі бойынша «Дэльфа–142,1» тренажерын қолдану арқылы аутизмі бар баланың сөйлеу тілін жан-жақты дамыту.

6 слайд

#7 слайд
1. Ойын технологиясын қолдану Мақсаты: аутизмі бар баламен қарым-қатынас орнату. «Айналма» ойыны Ойын барысы: нұсқаушы балалар арасынан барлық баламен амандасып, əр баламен қол алысып амандасатын баланы таңдайды. Сол бала айналма ортасында болатын баланы таңдайды. Барлық балалар қолдарынан ұстап, шеңбер құрады. Ортадағы баламен амандасады. Ортаға балалар кезекпен тұрады. Сəлемдескен кезде мына сөздер айтылады: Балақайлар, тұрайық; Шеңбер құра қалайық; Сен де менің досым; Мен де сенің досың; Барлығымыз доспыз. Қарым-қатынасты дамыту.

7 слайд

#8 слайд
«Қуыршақпен ойна» жаттығуы. Мақсаты: Зейінді дамыту. Ойын барысы: түрлі тақырыптар бойынша сюжеттік-рольдік ойындар жүргізу. Мысалы, «Дүкенге барамыз», «Қонақта». Қуыршақ балаға əлеуметтік рольдерге кіруге көмектеседі.

8 слайд

#9 слайд
«Артығын тап» жаттығуы Мақсаты: қозғалыстық ойындарын дамыту. Ойын барысы: нұсқаушы берілген суреттердің ішінен артығын табуды тапсырады. Мысалы, қияр, асқабақ, сəбіз, алма. Артығы: алма.

9 слайд

#10 слайд
2.  Глобалды оқыту əдістемесін қолдану. Ерте жастағы аутист-балаларды оқытуда глобалды оқыту əдістемесін қолдану барынша тиімді болып табылады. Глобалды оқыту – баланың бүкіл сөзді толығымен қабылдауы (жазылуына қарап). Арнайы жаттығулар арқылы біз сөздерді бөліктері бойынша глобалды оқытамыз. Сөздің бөліктері, буындар, жеке əріптер. Мысалы: ма-ма, па-па, а-ға, ал-ма, ал-м-ұрт. Аталмыш əдіс арқылы бірте- бірте қалыпты оқуға өтуге болады деп санаймыз. Ең алдымен балаға күнделікті қолданыста жүрген сөздерді үйретуден бастаймыз. Олар: ана, əке, аға, апке, ата, апа т.б. Біраз уақыт өткеннен кейін ұзақ сөздерді қосуға болады. Мысалы: қуыршақ, машина, кітап, ойыншық т.с.с., яғни біз бұл кезеңде де балаларың күнделікті қолданатын, айналасындағы заттарға сүйенеміз. Келесі кезеңде біз жақын адамдардың аттарын қосып жазамыз. Мысалы, Айгүл мама, Асқар аға, Жанна тəте т.б.

10 слайд

#11 слайд
-тапсырма. Нұсқаушы балаға қарапайым заттық суреттерді көрсетеді. Суреттің астында алдын ала даярланған заттың аты жазылған. Балаға берілетін тапсырма: алдын ала даярланған жазуды тиісті суреттің астына қою қажет. Алынатын суреттер: машина, автобус, кеме, қайық, ұшақ, тік ұшақ т.б. -тапсырма. Дəл осы тапсырма, тек осы жолы тапсырма күрделене түседі. Яғни, суреттер іс- əрекетті сипаттайды, сөйлем екі сөзден тұрады. Мысалы, машина жүрді, кеме жүзді, ұшақ ұшты т.б., бала тиісті сөз жазылған карточканы сəйкес суретпен біріктіруі қажет.

11 слайд

#12 слайд
-тапсырма. Тапсырма ерекшелігі — заттың сынына мəн беру. Яғни түсіне, көлеміне, пішініне. Мысалы, қызыл машина, сары автобус, үлкен қайық т.с.с. балаға берілетін тапсырма тиісті сөз жазылған карточканы сəйкес суретпен біріктіруі қажет. Əр тапсырада 3 суреттен берілген. 1-суретті дұрыс тапқаны үшін — 2 ұпай, дұрыс жауап бермеген жағдайда 0 ұпаймен бағаланады. Сонымен қатар: 7-9 ұпай — жоғарғы деңгей; 3-5 ұпай — орташа деңгей; 0-2 ұпай — төменгі деңгей.

12 слайд

#13 слайд
3.  Сенсорлық интеграция əдістемесін қолдану. Сенсорлы интеграция терапиясы баланың қоршаған орта тітіркендіргіштеріне тым қозып отырғанын немесе қоршаған ортаның аса əсер етпегенін болжап, анықтауға көмектеседі. Мақсаты – мидың сенсорлы ақпаратты өңдеуін жүзеге асыру. Сол арқылы бала күнделікті өмірде сол ақпаратты қолдана алады. Сенсорлы интеграцияның мысалдары: гамакта тербелу (кеңістікте бағдарлану); музыкаға билеу (есту жүйесі); бұршақ толтырылған қораптармен ойын (тактильді сезімдерін дамыту); туннельде жорғалау (кеңістікте бағдарлану жəне жанасу); қозғалып тұрған шариктерге жанасу (көру сезімі мен тактильді бағдарлануы); орындықта айналу (тепе-теңдік жəне көру қабілетіне əсер); бөренеде тепе-теңдік ұстап тұру (тепе-теңдік сақтау) [6].

13 слайд

#14 слайд
4. Ақпараттық технологияны қолдану əдісі бойынша «Дэльфа–142,1» тренажерын қолдану «Дэльфа–142.1» логопедиялық тренажеры баланың ауызша жəне жазбаша сөйлеу тілін жан- жақты дамыту, түзету бағдарламасының кешені түрі болып табылады. Ол кез келген дыбыс, əріп, буын, сөз, сөйлем сияқты сөйлеу тілінің бірліктерімен жұмыс жүргізуге, мынадай логопедиялық міндеттерді: сөйлеудің грамматикалық-лексикалық жақтарын дамыту мақсатымен тыныс алуды жəне дауысты түзету, сөйлеу бұзылыстарын түзету үрдісіне ойын элементтерін қосу, сөздік материал мен жаттығу типтерін жан-жақты қарастыруға, түрлі мақсатқа сай материалдарды қолдануға (суреттер, əріптер, буындар, сөздер, сөйлемдер), баланың жеке мүмкіншіліктерін ескере отырып, деңгейлік тапсырмалар беруге, логопедиялық жұмыспен қатар баланың қабылдауын, зейінін, еске сақтауын дамытуға мүмкіндік береді. Тренажерлар зиятында ауытқуы бар, тірек-қимыл аппаратында бұзылысы бар, сөйлеу бұзылысы бар балалардың психологиялық ерекшеліктеріне жəне қабылдау ерекшеліктеріне сəйкес жасалады.

14 слайд

#15 слайд
Жаттығулардың құрылымы «Дыбыс» мəзірі: «Мерекелік торт», «Алау», «Шырша», «Шалқан» жəне «Бүршік» ойындары дұрыс, сапалы, бір қалыпты тыныс алуды қалыптастыру үшін берілген. Сонымен қатар бұл жаттығулар ринолалиясы жəне ринофониясы бар балалардың мұрындық реңкін түзеуге қолданылады; «Көбелек», «Ертегілік сарай» жəне «Диірмен» ойындары бірлескен сөздерді немесе сөз тіркестерін айтуға ықпал етеді; «Бауырсақ», «Сусиыр» жəне «Жанартау» жаттығулары экрандағы жануарлардың əрекетіне қарап, түрлі дауыстағы дыбыстарды айтуға көмектеседі. Мысалы, сусиыр аузын қатты ашқан сайын «а» дыбысы қатты шығады;  «Ғарыш атқышы» жəне «Отшашу» жаттығулары қысқа дыбыстарды жылдам əрі анық айтуға ықпалын тигізеді; «Паровоз» жəне «Батпырауық» жаттығулары дауыссыз дыбыстарды айтуға септігін тигізеді. С, ш, х жəне ф дыбыстарын дұрыс айтқанына қарай паровоздың түтіні күнге, əуе шарына, жалауға дейін көтеріледі. Дыбыс айту дұрыс болмаса, паровоз түтіні өзгереді.

15 слайд

#16 слайд
«Əріп» мəзірі:  «2 бөліктен əріп құрастыр», «4 бөліктен əріп құрастыр», «Əріп жина» əріптің оптикалық контурын бекітуге арналған. Олар деңгейлерге байланысты бөлінеді. Осы үш тапсырмада бала құрастыратын əріпті таңдай алады;  «Суреттер» сөздегі алғашқы əріпті табуға, анықтауға арналған. Сонымен қатар ұқсас фонемды əріптерді анықтауға ықпал етеді; «Том жəне Тим» дауыссыз дыбыстардың жұмсақ-қаттылығына қарай дыбысты талдауын қалыптастырады. «Буын» мəзірі:  «Сиқырлы құдық» жаттығуы алғашқы оқу дағдыларын қалыптастыруға арналған. Сол арқылы балалар қиын буынды сөздерді айтуға жаттығады.

16 слайд

#17 слайд
«Сөз» мəзірі:  «Тығылмаш» жаттығуы арқылы сөзге дыбыстық талдау жасауға жаттығады. Стимулды материалды таңдауға байланысты (суреттер, аудио) фонемды қабылдауын жан-жақты дамытуға болады;  «Мозаика» жаттығуы сөздің жазылуын тануға жəне сөзді тұтас оқуға үйретеді. Еске сақтау мен қабылдауды түзетеді. «Сөйлем» мəзірі:  «Сөйлемді қалпына келтір», «Сөйлем құрастыр», «Түсіп қалған сөзді қой», «Сөйлемді аяқта» жаттығулары сөйлеу тілінің лексика-грамматикалық жақтарын дамытуға арналған. Ол балаға сөздер мен сөйлем арасындағы мағыналық жəне грамматикалық байланысты қоюға жаттықтырады.

17 слайд

#18 слайд
«Мəтін» мəзірі:  «Мазмұндау», «Əңгімелеу», «Сурет бойынша əңгімелеу» жаттығулары байланыстырып сөйлеу тілін дамытуға арналған. «Мазмұндау» бөлімінде берілген тақырып бойынша əңгімелеуге арналған көмекші сөздер, сұрақтар, сөздіктер берілген. «Суретке қарап əңгіме құрау» бөлімінде суретшілердің 21 түрлі картиналары берілген (портрет, сюжетті суреттер, пейзаж). Əр суретке, оның эмоциялық мағынасына сəйкес музыкалық үзінді таңдалған. Ол баланың суретті сипаттауына көмектеседі. «Сөздікпен жұмыс» жəне «Белсенді сөздігін қалпына келтіру»: Тренажерда базалық сөздік енгізілген. Ол жалпы көлемі бойынша 4,5 мың сөзден тұратын 63 сөздіктен тұрады. Ол жалпы жəне тақырыптық сөздер («Киім», «Тамақтар», Мектеп» т.с.с.), сонымен қатар сөздіктер фонетикалық принцип бойынша құрылған). Баланың жеке мүмкіншіліктерін ескере отырып, деңгейлік тапсырмалар беріліп, логопедиялық жұмыспен қатар, баланың қабылдауын, зейінін, еске сақтауын дамытуға мүмкіндік берілді.

18 слайд

#19 слайд
Аутизмі бар балалардың оқытуда, қарым-қатынасқа түсуін, əлеуметтік ортаға бейімделуін, сөйлеу тілін қалыптастыруда, психикалық үрдістерін дамытуда кешенді түзете-оқыту əдістерін жүйелі қолданып, пайдалану үдерісіне сараптаулар мынадай қорытынды жасауға мүмкіндік беріп отыр: тəжірибелік топтағы балалардың психикалық функцияларын қалыптастыру сапасы жоғарылады; аталмыш жаттығуларды, тапсырмаларды орындауда балалардың белсенділігі, қызығушылығы арта түсті; аутизмі бар балаларға жүргізілген эксперименттен кейін балалар мен педагог арасындағы қарым-қатынас жаңа қарқын алады.

19 слайд

#20 слайд
Шығармашылық даму әлеуметтік-тұрмыстық бейімделу үшін оңалту процесінде күшті импульс болып табылады. Осылайша, жұмыс орнын тазартуға деген ұмтылыс ынталандырылады, қимылдарға жауап беру, қарапайым нұсқауларды орындау, назар аудару қабілеті дамиды, қорқыныш көрінісі азаяды. Сенсорлық сезімдер, қабылдау, көріністер мақсатты т...

20 слайд