Ашық сабақ: Химиялық элементтердің тірі және өлі табиғатта таралуы және адам ағзасындағы рөлі

#1 слайд
Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Масақ орта мектебінің Химия пәнінің мұғалімі Донтаева Токжан Жапайқызы

1 слайд

#2 слайд
Х имиялық элементтердің тірі және өлі табиғатта таралуы және адам ағзасындағы рөлі.

2 слайд

#3 слайд
Сабақтың мақсаты: - химиялық элементтердің табиғатта таралуы, адам өміріндегі элементтердің биологиялық ролі жайлы түсінік қалыптастыру; - химия ғылымына деген дүниетанымдық диалектикалық көзқарастар қалыптастыру. Ғылыми түсініктерін молайту; - Оқушыларды өз ойын, пікірін еркін айтуға, алғырлыққа тәрбиелеу.

3 слайд

#4 слайд
Сабақ “АЛТЫН САҚА” ойыны түрінде өтеді.

4 слайд

#5 слайд
Негізгі кезеңдер: • І. Табалдырық – бағдарлау кезеңі. • ІІ. Әудем жер – үй тапсырмасын пысықтау кезеңі. • ІІІ. Қозыкөш – ойлану, тану кезеңі. • ІҮ. Беласар – жаңа тақырыпты меңгеру кезеңі. • Ү. Жолайрық – бекіту тапсырмалары. • ҮІ. Алтын көмбе – шығармашылық кезеңі. • ҮІІ. Қоржын ілу – үйге тапсырма.

5 слайд

#6 слайд
І – кезең. Табалдырық. Алдарыңызда тор көздерде сөз тіркестері берілген, сол сөздерден металдарды қатыстыра отырып мақал - мәтел құрайсыздар. Әрбір дұрыс жауапқа 1 асық беріледі.

6 слайд

#7 слайд
Қызыл Алтын Жасыл Сары Көк

7 слайд

#8 слайд
САБЫР ТҮБІ – САРЫ АЛТЫН.

8 слайд

#9 слайд
ТҮЙЕ ҚОРҒАСЫНҚОЙ ЕШКІ ЖЫЛҚЫ

9 слайд

#10 слайд
ҚОЙДЫҢ СҮТІ – ҚОРҒАСЫН.

10 слайд

#11 слайд
ТАС КҮМІСАҒАШ ЖАПЫРАҚ ТАУ

11 слайд

#12 слайд
АРПА - БИДАЙ – АС ЕКЕН, АЛТЫН - КҮМІС – ТАС ЕКЕН.

12 слайд

#13 слайд
СОҚ ТЕМІР ҰР ЖАР БҰЗ

13 слайд

#14 слайд
ТЕМІРДІ ҚЫЗҒАНДА СОҚ.

14 слайд

#15 слайд
КҮМІС БЕСІК АЛЮМИНИЙ ТЕМІР АЛТЫН

15 слайд

#16 слайд
ЕЛ ІШІ – АЛТЫН БЕСІК.

16 слайд

#17 слайд
ІІ – кезең. Әудем жер. / үй тапсырмасын сұрау /. Үй тапсырмасы бойынша сұрақтар беріледі. Әрбір дұрыс жауапқа 1 асықтан беріледі.

17 слайд

#18 слайд
І І І - к е з е ң . Қ о з ы к ө ш

18 слайд

#19 слайд
Бұл кезеңде үш сурет жасырылып, сіздерге балама жауаптары оқылады. Ненің суреті екенін анықтап, осы заттың құрамына қандай элементтер кіретінін айтып бересіздер.

19 слайд

#20 слайд
1970 жылы Есік қаласынан табылған бай қазына мүсін.

20 слайд

#21 слайд
Құрамы жеті металдан тұратын 1399 жылы Түркістанда жасалған баға жетпес қолөнер туындысы.

21 слайд

#22 слайд
Ертедегі ер азаматтар қолданған, пайдаланған бұйымдар.

22 слайд

#23 слайд
І Ү - к е з е ң . Б Е Л А С А Р

23 слайд

#24 слайд

24 слайд

#25 слайд

25 слайд

#26 слайд
ЖЕР ҚЫРТЫСЫНА КӨП ТАРАЛҒАН ЭЛЕМЕНТТЕРДІҢ МАССАЛЫҚ ҮЛЕСІ (%) СУТЕК

26 слайд

#27 слайд
Табиғатта көп кездесетін металдар қатарына жатады: • Al (8,8%) • Fe (4,65%) • Ca (3,6%) • Na (2,64%) • K (2,5%) • Mg (2,1%) • Tі (0,57%)

27 слайд

#28 слайд

28 слайд

#29 слайд
Темір Темірдің рөлі денсаулық үшін өте зор. Темір жетіспесе анемия (қаназдық) ауруы пайда болады . Бұл элементтің ағзадағы тәуліктік мөлшері — 11-30 мг. Адам қанында 3 г жуық темір бар. Оның мөлшері көрсетілген шамадан азайса, қанның қызыл жасушасының түзілуі бұзылып, тыныс алу қызметі нашарлайды. Темір ағзаға сырттан түседі, тамақтың құрамындағы темір ионы он екі елі ішектің жоғарғы бөлігінде қанға сіңеді.

29 слайд

#30 слайд
Темірдің биологиялық ролі Тірі ағзаның тіршілік әрекетінде темір үлкен роль атқарады Темір қанның гемоглобинінде болады, темір қосылыстарын қаназдық аурын емдегенде, әлсірегенде пайдаланады. Темір көбінесе, көкөністерде етте, кептірілген жемістерде, шоколадта болад

30 слайд

#31 слайд
Кальций Адам ағзасында 1000-1200 грамм кальций болады, соның 99 пайызы сүйекте, тіс кіреукесінде.Елімізде жарты миллионға жуық адам остеопороз ауруының зардабын тартуда. Ал бұл тікелей осы кальций элементінің жетіспеуінен туындайды екен. Кальций сүйектің саулығы мен беріктігін сақтайды. Кальций сүтте, жалпы ағарғанда, балықта, теңіз өнімдерінде көп болады .

31 слайд

#32 слайд

32 слайд

#33 слайд
Йод Қалқанша безі мен гипофиздің жұмысын жақсартады. Радиация әрекетінен қорғап, радиоактивті йодтың жиналуын ескертеді. Бұл элементтің жетіспеуі негізгі зат алмасу процесін төмендетеді. Ағзадағы йодтың аз болуы ең әуелі орталық жүйке жүйесіне әсер етеді. Йод жетіспеушілігі иммундық жүйені әлсіретеді, ісік дамуының қатерлілігін арттырады, ең алғашқы кезекте қалқанша безінің ауруын қоздырады. Йод ас тұзында болады. Соңғы уақытта ұнды да йодпен байытып жүр.

33 слайд

#34 слайд

34 слайд

#35 слайд
Мыс Егер ағзада мыс жетіспесе, бауырда қорланған темір гемоглобинмен байланысқа түсе алмайды. Мыстың мөлшерінің аз немесе көп екендігінің көрсеткіші — адамның шашы. Мыстың мөлшері төмендеген кезде немесе жетіспеген жағдайда шаш тез ағарады. Мыс қанға оттегінің өтуін қамтамасыз етеді. Мыс ағзаға тағам арқылы түседі. Әсіресе, теңіз тағамдарында, қырыққабатта, картопта, қалақайда, жүгеріде, сәбізде, алмада көбірек кездеседі. 

35 слайд

#36 слайд
Алюминий Алюминий адам ағзасында маңызды физиологиялық қызмет атқарады. Дәнекер, эпителий ұлпаларының қалпына келуіне әсер етеді. Оның мөлшері асып кетсе де ағзаға зиянды әсер етеді. Негізінен алюминийді улы, зиянды (иммундыулы) элементтер қатарына жатқызады.

36 слайд

#37 слайд
Магний Магний жүйке ұлпаларының жұмысын жақсартады, сүйек түзуге қатысады. Адамға күніне шамамен 400 мг магний керек. Магний жетіспеген кезде көңіл-күй құбылады. Адам ашуланшақ, жылауық болады, ұйқысы. Магний жасыл жапырақты көкөністерде, авокадо, балықта және кептірілген цитрусты жемістерде, нанда, сұлының жармасында, сүт тағамдарында, жаңғақтарда көп болады.

37 слайд

#38 слайд

38 слайд

#39 слайд
Натрий Натрий өкпеде, мида, бүйректе, жұлын сұйықтығында, сүйек ұлпасында болады. Адам ағзасында (қанда және ұлпаларда) 250- 300 г NaCl б олады, тамақпен 10-15 г күнделікті толықтырылып отырады. ТАс тұзының зиянды мөлшері 5г/кг. Қанда 0,9 % NaCl бар, физиологиялық ертіндінің концентрациясы да дәл осындай, ол қанның плазмасын уақытша ауыстыру үшін қолданылады.

39 слайд

#40 слайд
АЛТЫН Алтын күмістің бактерицидтік қасиетін арттырады. Ағзадағы иммундық процесті қалыпты етеді. Көне Греция мен Римде алтынды (пластинкаларын) ауызға салып, тамақ ауруларын емдеген екен. Сондай-ақ қазіргі медицинада да алтын қоспалары кеңінен қолданылады.

40 слайд

#41 слайд
КҮМІС Күміс әшекей тынышсыз, күйгелек, күмәншіл адамдарды сабырға шақыруда белгілі бір дәрежеде қызмет атқарады. Күмістен жасалған алқаның мойында, жүзіктің аты жоқ саусақта болғаны қан қысымын төмендетсе, сол қолдың сұқ саусағына салынған жүзік ішек жолдары қызметін жақсартып, әжімнің алдын алуға көмектеседі.

41 слайд

#42 слайд
Бейметалдар Белгілі 110 химиялық элементтің 22-сі бейметалдарға жатады.Бейметалдар топырақ массасының 84 % -ін, өсімдік массасының 98,5 %- ін, адам денесінің массасының 97,5 %- ін құрайды. Бейметалдардың ішінде сутек пен гелий s- элементке, ал қалғаны р- элементтерге жатады. Бейметалл атомдарының электронтартқыштығы, иондану энергиясы, және электртерістілігі жоғары болады. Олардың жоғарғы оксидтері қышқылдық қасиет көрсетеді. Периодта атомдық нөмірі артқан сайын бейметалдық қасиеті күшейеді. Сондықтан электрон қосып алуға бейімділігі жоғары және тотықтырғыш қасиеті басым болады.

42 слайд

#43 слайд
Бейметалдардың адам өміріндегі маңызы Оттек – жер бетінде ең көп таралған элемент. Адам ағзасының 65 %- і байланысқан оттектен тұрады. Оттек биохимиялық процестерге қатысады, тірі ағзаның тыныс алуын қамтамасыз етеді. Сутек ең маңызды қосылыс судың құрамына кіреді. Ал су жердегі тіршіліктің бастауы, сусыз тіршілік жоқ. Хлор ауыз суды зарарсыздандыруға қолданылады. Хлордың маңызды қосылысы – ас тұзы. Ас тұзын адам жылына орта есеппен 5-7 кг пайдаланады. Азот, күкірт және фосфор тірі ағзаға қажет нәруыздың құрамына кіреді. Фосфор тісті және сүйектерді қатайтады. Көміртек адам, жануар, өсімдік ұлпасын құрайтын органикалық заттардың құрамына кіреді. Фосфор, оттек, күкірт зат алмасу үрдісіне қатысады.Өмірлік маңызы бар элементтерге селен, кремний, көміртек, йод, фтор, оттек, фосфор, азот, күкірт т.б. жатады. Адам денесі химиялық элементтерден құралып, нәтижесінде тірі ағзаны толтырады. Ағзаның қалтқысыз жұмыс істеуі үшін химиялық элементтердің маңызы зор.

43 слайд

#44 слайд
Көміртек Көміртек тірі организмдердің негізгі құрам бөлігі, себебі ол барлық органикалық заттардың құрамында болады: көмірсу, нәруыз, майлар мен нуклеин қышқылдары. Адам терісі тыныс алуға да қатысады, тәулігіне тері арқылы 7-9 г көмірқышқыл газын бөліп, 3-4 г оттегін сіңіреді. Сондықтан теріні таза ұстау керек. Адам дем шығарғанда бөлінетін газдың құрамында 4 % көмірқышқыл газы бар.

44 слайд

#45 слайд
Кремний Кремний шеміршектің, қантамырлары қабырғаларының , жүректің қақпақшаларының және ішектің дәнекер ұлпаларының иілгішітігі мен серпімділігіне жауап беретіндігі анықталды. Егер кремний жетіспесе терінің , шаш пен тырнақтың аурулары пайда болады. Кремний 70-тей минералды тұздар мен витаминдердің метаболизміне қатысады. Ол жетіспесе кальций, темір, кобальт, марганец, фтор т.б. заттардың сіңірілуі төмендеп, зат алмасу бұзылады.

45 слайд

#46 слайд
Фосфор Фосфор — күш-қуат көзі. Қаңқаның мықтылығы құрамындағы фосфор мен кальцийдің мөлшеріне тығыз байланысты. Фосфордың мөлшері кальцийден бір жарым есе көп болуы керек. Ондай болмаған жағдайда тепе-теңдік мөлшерін белгілі бір деңгейде ұстап тұру үшін жеткіліксіз мөлшерін сүйектегі қордан алады. Фосфор ақуызы мол ет, сүт өнімдерінде кездеседі.

46 слайд

#47 слайд

47 слайд

#48 слайд

48 слайд

#49 слайд
Ү – кезең. Жолайрық. / білімді бекіту кезеңі /

49 слайд

#50 слайд
ҮІ – кезең. Алтын көмбе. / мақал - мәтел айтып, жұмбақтар шешеді /

50 слайд

#51 слайд
Өз елім - ... бесігім.

51 слайд

#52 слайд
Өз елім - алтын бесігім.

52 слайд

#53 слайд
Ескі мата бөз болмас, Ескі ... біз болмас.

53 слайд

#54 слайд
Ескі мата бөз болмас, Ескі темір біз болмас.

54 слайд

#55 слайд
Ақыл арымас, ... шірімес.

55 слайд

#56 слайд
Ақыл арымас, Алтын шірімес.

56 слайд

#57 слайд
... еріте білмеген ірітер, Теріні илей білмеген шірітер.

57 слайд

#58 слайд
Темірді еріте білмеген ірітер, Теріні илей білмеген шірітер.

58 слайд

#59 слайд
Аз сөз - ... Көп сөз - ...

59 слайд

#60 слайд
Аз сөз – алтын, Көп сөз – күміс.

60 слайд

#61 слайд
Бірінші буыным тасқын су, Екінші буыным мал құлағына салынатын белгі. Қандай химиялық элементпін?

61 слайд

#62 слайд
Жауабы: Селен

62 слайд

#63 слайд
Бірінші бөлігім көп емес, Екінші бөлігім тілсіз жау деген мағынада. Қай химиялық элементпін?

63 слайд

#64 слайд
Жауабы: Азот

64 слайд

#65 слайд
Бірінші буыным жалқы есімге қойылатын сұрақтан тұрады. Екінші буыным сан есім. Өзім қай элементпін?

65 слайд

#66 слайд
Жауабы: НЕОН

66 слайд

#67 слайд
Қыздырып соқсаң иленеді, Балға мен төстен именеді.

67 слайд

#68 слайд
Жауабы: Темір

68 слайд

#69 слайд
Тынысым, ырысым, Ол жоқ жерде жойылмақ жүрісім.

69 слайд

#70 слайд
Жауабы: Оттек

70 слайд

#71 слайд
Сыныптан шықпайды, Тимесең жұқпайды. Жәрдемінсіз бұл заттың Оқушы сабақ ұқпайды.

71 слайд

#72 слайд
Жауабы: Бор

72 слайд

#73 слайд
Ү І І - к е з е ң . Қ О Р Ж Ы Н І Л У . / ү й г е т а п с ы р м а б е р у /

73 слайд

#74 слайд
1 . “Элементтер” сөзжұмбағын құрастыру. 2 . Химиялық элементтер жайлы қызықты деректер.

74 слайд

#75 слайд

75 слайд