Дезоксерибонуклеин қышқылы

#1 слайд
ДНҚ - ды вирустардың репликациясы Орында ған: Айтжанова Орынбасар АрыстановнаҚостанай Мемлекеттік Педагогикалық Институты

1 слайд

#2 слайд
Пурины Пиримидины

2 слайд

#3 слайд
 Кез келген клетка бөлінер алдында оның ДНҚ молекуласы екі еселенеді және соның нәтижесінде ұрпақ клеткалары алғашқы аналық клеткадағыдай ДНҚ молекуласына ие болады. 1940 жылы Л.Полинг пен М.Дельбрюк ген (ДНҚ) өзінше бір бейненің қалыбы секілді, ол қалыпқа саз балшық құйып, оның формасын алуға, содан кейін осы формадан қалып етіп пайдаланған алғашқы форманы қайтадан жасауға болады деген пікір айтқан.

3 слайд

#4 слайд
Л. Полинг М. Дельбрюк

4 слайд

#5 слайд
Дезоксирибонуклеин қышқылы  ( ДНҚ ) - тірі организмдердегі генетикалық ақпараттың ұрпақтан-ұрпаққа берілуін,сақталуын,дамуы мен қызметін қамтамасыз етуіне жауапты нуклеин қышқылының екі түрінің бірі. ДНҚ- ның клеткадағы басты қызметі - ұзақ мерзімге РНҚ мен белокқа қажетті ақпаратты сақтау Б i р организмн i ң барлық клеткаларындағы ДНҚ молекуласының құрамы, құрылымы б i рдей болады да, жасына, ортадағы жағдайына тәуелд i емес. ДНҚ молекуласының нуклеотидт i к құрамы, құрылымы, т i збег i ндег i нуклеотидтерд i ң реттел i п орналасуы организмн i ң ерекше қасиет i н анықтайды. ДНҚ молекуласының полинуклеотид т i збег i ндег i нуклеотидтерд i ң рет i – ұрпақтан- ұрпаққа бер i лет i н генетикалық мәл i мет.

5 слайд

#6 слайд
Полинуклеотид т i збег i ндег i нуклеотидтерд i ң реттел i п орналасуы ДНҚ молекуласының б i р i нш i ретт i к құрылымы деп аталады. ДНҚ молекуласының ек i нш i ретт i к құрылымын 1953 ж. Уотсон мен Крик анықтады. ДНҚ құрылымының анықталуы ХХ ғасырдағы биологияның ең маңызды жаңалығы деп саналады. Уотсон мен Крик теориясы бойынша ек i полинуклеотид т i збег i нен құралған ДНҚ-ның молекуласы кең i ст i кте оң қос қабат спираль болып табылады. 

6 слайд

#7 слайд
Дезоксирибонуклеин қышқылы  (ДНҚ) – барлық тірі клеткалардың негізгі генетикалық материалы болып табылатын күрделібиополимер. ДНҚ-ның негізгі құрылымдық бірлігі – үш бөліктен құралған нуклеотид. Бірінші бөлігі – дезоксирибоза (бескөміртекті қант); екіншісі – пуриндік негіздер: аденин (А) мен гуанин (Г) және пиримидиндік негіздер: тимин (Т) мен цитозин (Ц); үшіншісі –фосфор қышқылының қалдығы. Нуклеин қышқылдарында мономерлік қалдықтар (нуклеотидтер) өзара фосфодиэфирлік байланыспен байланысқан. ДНҚ барлық тірі организмдердің болашақ ұрпағының құрылысы, дамуы және жеке белгілері туралы биол. мәліметті сақтап, оларды жаңадан пайда болатын клеткаларға бұлжытпай «жазу» жүйесінің негізі болып табылады.

7 слайд

#8 слайд
   1940 жылдың аяғында америкалық биохимик Э.Чаргафф (1905 ж.т.) әр түрлі организмдердің ДНҚ молекуласына талдау жасап, оның құрамындағы А мен Т, Г мен Ц негіздерінің молярлық мөлшері тең екенін көрсетті (бұны Чаргафф ережесі деп атайды).   Э.Чаргафф

8 слайд

#9 слайд
Чаргафф теориясы [ А ] + [ Г ] = [ Т ] + [ Ц ] = 50%

9 слайд

#10 слайд
Азотты негіздер спираль осіне перпендикуляр түрі нде орналасады. ДНҚ- ның үш сатылы құрылымының кеңістіктік моделін алғаш рет 1953 ж. америкалық ғалым Д.Уотсон (1928 ж.т.) мен ағылшын биологы Фрэнсис Крик (1916 ж.т.) жасады. Д. Уотсон

10 слайд

#11 слайд

11 слайд

#12 слайд
◦ 1952 ж. ағылшын биофизигі М.Уилкинс (1916 ж.т.) және т.б. ғалымдар рентгендік талдау арқылы ДНҚ молекуласы құрылымының спираль бойынша оң жақ оралымын (В – ДНҚ) жасады. 1979 ж. америкалық ғалым А.Рич (1929 ж.т.) молекула құрылымының сол жақ оралымын ( Z – ДНҚ) ашты. М.Уилкинс

12 слайд

#13 слайд
Модель бойынша ДНҚ молекуласы қос тізбектен құрылған. Қос тізбек бір-бірімен азотты негіздер арасында пайда болатын сутекті байланыстар арқылы жалғасады. Бұл қос тізбекті негіздерге комплементарлық (ұқсас) принцип тән, яғни аденинге әдетте тимин, ал гуанинге цитозин сәйкес келеді. ДНҚ-ның бір-біріне қарама-қарсы бағытталған екі спиральді полинуклеотидті тізбегі бір осьті айнала оралып жатады. Уотсон мен Крик моделінің көмегімен ДНҚ-ның өздігінен екі еселену (репликация) қасиеті ашылды. Осы жаңалықтары үшін Уотсонға, Крикке және Уилкинске Нобель сыйлығы берілді (1962).

13 слайд

#14 слайд

14 слайд

#15 слайд
Екі еселену кезінде комплементарлы орналасқан азотты негіздердің сутекті байланысы үзіліп, ДНҚ жіпшелері екіге ажырайды да, екі ұқсас спиральді ДНҚ тізбегі пайда болады. ДНҚ-ның екі еселенуінің мұндай процесі жартылай консервативтік деп аталады, себебі жаңа түзілген ДНҚ молекуласында бір тізбек бұрынғы болады да, екінші тізбек жаңадан түзіледі. Осының нәтижесінде организмнің барлық клеткаларындағы генетик. материал өзгеріссіз қалады. Бұл ғыл. жетістіктер тірі организмнің тұқым қуалаушылығы мен өзгергіштігін молек. деңгейде түсіндіруге жол ашты.

15 слайд

#16 слайд
комплимента рлылық принципі: А Т Г Ц - - - - - - - - - - - - - - -

16 слайд

#17 слайд

17 слайд

#18 слайд
ДНҚ-ның бір тізбегі Яғни ДНҚ – ның бір тізбегінің ұзындығы 1 метрге тең

18 слайд

#19 слайд
ДНҚ-ны 1868 жылы швейцар физиологы, гистологы және биологы Иоган Фридрих Мишер атты ғалым ашқан. Іріңдеген жасушалар қалдықтарынан ғалым құрамына азот пен фосфор кіретін бейтаныс затты тауып алады. Алғашында бұл жаңа зат нуклеин деген атқа ие болады. Кейіннен Мишер бұл заттың қышқылдық қасиет көрсететінің байқайды. Осыдан кейін бұл жаңа затты нуклеин қышқылы деп атайтын болған. Алғашында бұл бейтаныс заттың биологиялық қызметі белгісіз болды, көп уақытқа дейін ДНҚ ағзадағы фосфордың қоймасы болып есептелінді. Оған қоса, XX ғасырдың басында ғалымдар ДНҚ-ның ақпаратты тасымалдай алмайтындығын айтқан, себебі олар ДНҚ-ның ақпаратты тасымалдау үшін құрылысы біртүрлі деп есептеді.

19 слайд

#20 слайд
ДНҚ – ның рентген құрылысын Розалин Франклин ашқан. 1920 - 1958

20 слайд

#21 слайд
Ф.Мишер Уақыт өте келе генетикалық ақпаратты наруыздар емес дәл осы ДНҚ тасымалдайтындығын дәлелдеді. Бұл ашылудың ең бірінші дәлелі О. Эвери, Колина Мак-Леода и Маклин Мак-Картидің бактериялардың трансформациясы (1944 жыл) тәжірбиесі болды. Тіпті XX ғасырдың 50 жылдарына дейін ДНҚ-ның нақты құрылысы мен ақпаратты ұрпаққа белілуінің әдісі белгісіз болды.

21 слайд

#22 слайд
ДНҚ-ның бактериалды плазмидтері

22 слайд

#23 слайд
Адамның бір хромосомасынан бөліініп алынған ДНҚ

23 слайд

#24 слайд
ДНҚ-ның қантының структурасы

24 слайд

#25 слайд
РНҚ-ның ДНҚ-дан айырмашылығы Мұның құрамында көмірсулы кұрамдас белік ретінде - рибоза, ал азотты негіздер ретінде аденин, гуанин, урацил, цитозин болады (тимин болмайды). РНҚ молекуласының ДНҚ молекуласынан айырмашылығы, оның әрбір молекуласы бір желілі болып келеді. РНҚ жасушалардың ядросында емес, жасуша цитоплазмасында болады. Әрбір жасушада РНҚ-ның үш түрі бар, олар: ақпараттық (аРНҚ), рибосомалық (рРНҚ) және тасымал (тРНҚ) болып келеді.

25 слайд

#26 слайд
Тест сұрақтары  1. 1948 жылы Э.Чаргафф нуклеин қышқылының құрамын анықтау үшін қолданған әдіс..  А) хроматографиялық әдіс; +  Б) биологиялық әдіс;  В) инициаци ялық әдіс;  Г) дайындық әдісі;  Д) химиялық әдіс.  2. Уотсон мен Криктің еңбегі...  А) РНҚ-ның құрылысын ашқан;  Б) храмотографиялық әдісті құрған;  В) организмдер мен оның сыртқы ортамен байланысын зерттеген;  Д) ДНҚ-ның құрылысын ашқан;+  Е) қоршаған ортаның ластануын зерттеген.

26 слайд

#27 слайд
 3.Ұзындығы 20 А болатын ДНҚ-малекуласына келетін сутектік байланысты белгіле:  А ) А = Г +  Б) Г = Ц  В) Т = А  Г) Ц ≡ Г  Д) Ц = Т  4. Уотсон мен Крик жасаған қорытындысы..  А) ДНҚ молекуласында пурин-пиримидиндік сутегілік байланысы үзіледі.  Б) ДНҚ-ның құрылысы РНҚ-мен ұқсас;  В) ДНҚ – нің полинуклеотид тізбегі спиральдік формада болады; +  Г) ДНҚ тізбектерінің қайтадан қосылып, қос спираль түзеледі;  Д) ДНҚ молекуласының құрылысы өте жеңіл;  5. Прокариоттардың ДНҚ – сының құрылысы ... ұқсас.  А)бір тізбекті сақиналы;  Б) бір тізбекті линия:  В) жұптасқан екі тізбекті линия;  Г) қос спиральді сақина тәрізді; +  Д)ұщтары жабысқақ.

27 слайд

#28 слайд
 6. Белгілі болғандай 2 тізбекті ДНҚ өзінің жоғары тұрақтылық қасиетімен ерекшеленеді. Қандай рНмәнінде ДНҚ-ның екінші реттік және үшінші реттік құрылымы өзгермейді  А) рН 2,5 - 10,5  Б) рН 3,5 - 9,5  В) рН 5,5 - 8,5 +  Г) рН 6,5 - 7,5  Д) рН = 7  7.ДНК ның «үлкен қыртыс» колденінен деп аталатын неге тең:  А) 10 А 0  Б) 11 А 0  В) 12 А 0  Г) 17 А 0 +  Д) 20 А 0  8. ДНК ның « кіші қыртыс » колденінен і деп аталатын неге тең ::  А) 6 А 0  Б) 7 А 0  В) 11 А 0 +  Г) 13 А 0 Д) 20 А 0

28 слайд

#29 слайд
 9. ДНҚ синтезін қорғайтын антимолярлық препаратты ата:  А) хлоромин, хинакрин +  Б) коахицин, синтомицин  В) саркомицин, антрамицин  Г) дауномицин, ногаломицин  Д)барлық жауап дұрыс  10. ДНҚ редупликациясын тудыратын бірнеше қатар заттар бар , нәтижесінде ДНҚ матрицасымен байланыстырады:  А) хлорокин  Б) хинакрин  В) антрациклинді антибиотиктер +  Г) пептид табиғатының антибиотигі  Д) хинарокин  11. ДНК – полимераза қорғалуынан ДНҚ синтезінде жанама әсер ететін зат:  А) хинакрин  Б) антрамицин +  В) цис - Pt (II) (NH 3 ) 2 Cl 2  Г) N - этиленмалеимид  Д) настидик қышқылы

29 слайд

#30 слайд
 12. ДНҚ синтезін қорғайтын антимолярлық препаратты ата:  А) хлоромин, хинакрин +  Б) коахицин, синтомицин  В) саркомицин, антрамицин  Г) дауномицин, ногаломицин  Д) коахицин , ногаломицин  13. ДНҚ да кездесетін минорлы негізді ата :  А) 5-оксиметилуранил +  Б) 5-метицитозин  В) N6 - метиладенин  Г) 1-метилгуанин  Д) N2 - метилгуанин

30 слайд

#31 слайд
 14. ДНҚ ның 1- ші қатарының ұзындығын көрсет, егер құрамына 160 нуклеотид кірсе :  А) 1200 А  Б) 864 А  В) 1564 А  Г) 2048 А  Д) 5440 А +  15. ДНҚ ның екінші және үшінші қалыпқа келу процесін ата:  А) денатурация  Б) ренатурация +  В) гибридизация  Г) редупликация  Д)репликация

31 слайд

#32 слайд
Сұрақтар  1.ДНҚ мен РНҚ- ның айырмашылығы  2.ДНҚ-ның анықтамасын бер  3.ДНҚ молекуласының бірінші реттік құрылымы  4.РНҚ-ның анықтамасын бер  5.Модель бойынша ДНҚ қандай тізбектен құрылған  6.Нуклейн қышқылының құрамында қандай заттар бар  7.ДНҚ-ны зерттеген ғалымдар туралы не айтасыздар  8.Генетикалық ақпаратты нәруыздар емес ДНҚ тасымалдайтынын қандай ғалым дәлелдеді  9.Нуклейн қышқылының клеткада орналасуы

32 слайд

#33 слайд
 10.Қос тізбек қандай принцпке тән  11. Олардың айырмашылығы неде  12.Нуклейн қышқылдарында қандай қалдықтармен байланысқан  13.ДНҚ-ның негізгі біріншілік құрылымы  14.Д. Уотсон туралы не айтасыздар  15.Ф.Крик нені дәлелдеді

33 слайд