#1 слайд
Қандай сөз жасырылған? ҚАЙЫРЛЫ КҮН БАРШАҢЫЗҒА! Бүгінгі сабағымызға қош келдіңіздер! Ендеше бүгін не туралы білетін боламыз? Назарларыңызға шағын бейне үзінді ұсынамын.

1 слайд

#2 слайд
Кіріспе Ғаламдық проблемалар

2 слайд

#3 слайд
Экология – тірі ағзалардың бір-бірімен және қоршаған ортамен қарым-қатынасын зерттейтін биология ғылымының саласы. «Экология» (гр. oikos – үй, тұрақ, мекен; logos — ғылым) терминін ғылымға алғаш 1866 ж. неміс ғалымы Эрнест Геккель енгізді. Экологиялық зерттеу обьектісіне биологиялық макрожүйелер (популяция, биоценоз, экожүйе) және олардың кеңістіктегі динамикалық өзгерістері жатады. Лексика : Экология. Жер тағдыры - ел тағдыры. Грамматика: Көсемшенің -ғалы, -гелі, -қалы, -келі жұрнақтары

3 слайд

#4 слайд
1. Сөздік аман қалу – выжить апат – катастрофа ағза – организм бақа – лягушка бар пәрменімен – всей силой бой үйрену – привыкать белең алу – распространяться денсаулықты бұзу – навредить здоровью жұмыр жер – вселенная зат алмасу – обмен веществ заңды құбылыс – закономерное явление қоршаған орта – окружающая среда ластану – загрязнение минералдық зат – минеральное вещество назар аудару – обратить внимание өзгерістер – изменение өндіру – производить өндірістік – производственный секіру – прыгать сарапшы – эксперт тәжірибе – опыт тағдыр – судьба таза ауа – чистый воздух тіршілік – жизнь тозаң – пыль, пыльца кері әсер тигізу – нанести вред кенде қалу – оставаться в стороне күл-қоқыс – мусор қауіп төну – нависать в опасности қарыштап даму – стремительно развиваться қан айналым – кровообращение қалбыр – железная банка қағыс қалу – остаться на стороне қатты тұрмыстық қалдықтар (ҚТҚ) – твердые бытовые отходы қыздыру – подогреть түтін – дым түтінді тұман – туман, смок техногендік сипат – техногенный характер тау-тау – горой, очень много топырақ құнары – плодородие почвы тығыз байланысты – тесно связано улы қалдық – ядовитые остатки улы заттар – ядовитые вещества шіру – гнить, эрозия почвы шыны – стекло шаң – пыль химиялық – химический экологиялық жағдай – экологическое состояние

4 слайд

#5 слайд
2. Суретте қандай табиғат апаттары бейнеленген? Олар ненің салдарынан туындайды? Осы апаттарды өз көзіңізбен көрдіңіз бе? Сол кезде қандай сезімде болдыңыз?

5 слайд

#6 слайд
3. Сәйкестендіріңіз Жер сілкінісі Өрт Құрғақшылық Су тасқыны https :// wordwall.net/ru/resource/71646248

6 слайд

#7 слайд
4. Сөздерді тіркестіріңіз. 1) Назар а) алмасу 7) қауіп ж) қалдық 2) Тығыз ә) қалдық 8) улы з) төну 3) Заңды б) аудару 9) түтінді е) сынықтары 4) улы в) байланыс 10) шыны ғ) тұман 5) қатты г) заттар 11) таза к) бұзу 6) зат д) құбылыс 12) денсаулықты л) ауа https://learningapps.org/35494812

7 слайд

#8 слайд
6. Сөздерді кестеге бөліп жазыңыз. Таза ауа, экологиялық апат ,сенбілік жүргізу, ауаның ластануы, қоршаған ортаны қорғау, химиялық қалдық, күл-қоқыс, қоқысты қайта өңдеу, улы газдар, ағаш отырғызу, түтін, таза қала, қоқысты жәшікке салу ЭКОЛОГИЯ кері әсер оң әсер

8 слайд

#9 слайд
Тексеріңіз. ЭКОЛОГИЯ кері әсер оң әсер экологиялық апат, ауаның ластануы, химиялық қалдық, күл-қоқыс, улы газдар, түтін. Таза ауа , сенбілік жүргізу, қоршаған ортаны қорғау, , қоқысты қайта өңдеу, ағаш отырғызу, таза қала, қоқысты жәшікке салу.

9 слайд

#10 слайд
7. Бағандағы сөздерді мағынасына сай сәйкестендіріңіз. 1. Адамға ең бірінші қажет нәрсе а) шаң, тозаң 2. Суда, құрлықта өмір сүретін жәндік ә) шыны сынықтары 3. Адам денсаулығына зиян нәрселер б) ауа 4. Ешқашан шірімейтін қалдық в) бақа https://wordwall.net/ru/resource/71647701

10 слайд

#11 слайд
8. Сөздерді тиісті жолға жазыңыз. ағза, тағдыр, зат алмасу, қан айналым, тіршілік, қатты тұрмыстық қалдықтар, өндірістік, техногендік, минералдық, сарапшы, тау-тау, қалбыр, топырақ. Кім? Не? Қандай? ..

11 слайд

#12 слайд
Тексеріңіз. Кім? Сарапшы Не? Ағза, зат алмасу, қан айналым, тіршілік, қатты тұрмыстық қалдықтар, қалбыр, топырақ. Қандай? Өндірістік, техногендік,минералдық, тау-тау.

12 слайд

#13 слайд
ҚОҚЫСТЫҢ ТАБИҒАТТА БҰЗЫЛУ МЕРЗІМІ: Есіңізде болсын! Қағаз – 1 ай. Ағаш таяқ – 4 жыл. Сырланған тақтай – 13 жыл. Жүн шұлық – 1 жыл. Бір реттік қағаз ыдыс – 5 жыл. Шыны шөлмек – ешқашан. Қаңылтыр құты – 100 жыл Алюминий құты – 500 жыл. Пластик шөлмек – 500 жыл. https ://youtu.be/QqvKm99EKE0?si=6lIpSPFLc3PWwbs 2

13 слайд

#14 слайд
Аймақ – қала, кент, аудан орталығы, ауыл. 9. Сұрақтарға жауап беріңіз. 1. Қазақстанның қай аймағында тұрасыз? 2. Сіз тұратын аймақтың ауа райы және табиғаты қандай? 3. Ол жерде табиғат аясында демалатын орындар бар ма? 4. Аймақтың халық саны шамамен қанша деп ойлайсыз? 5. Ол жерде ірі кәсіпорындар бар ма? Қандай кәсіпорындар? 6. Кәсіпорындар қандай өнім шығарады? 7. Аймақта қоқыс төгетін арнайы орындар бар ма?

14 слайд

#15 слайд
11. Төмендегі үзінділерді оқыңыз. ЖАНУАРЛАР ДА «СӨЙЛЕЙДІ» Қаздың «га-га-га» дегені «тезірек, тезірек жүріңдер!» деген мағынаны білдіреді. Ал одан гөрі ұзағырақ «га-галаса»: «мына жерде жем бар, біраз аялдайық» дегені. Пілдер басын, тұмсығымен құлағын қимылдатып, ыммен «сөйлеседі». Олар осы әдіспен көңіл күйлерін өте жақсы білдіреді. Қазірге дейін пілдің бас, тұмсық, құлақ қимылдарының 19 түрінің мағынасы белгілі болған. Тілдесу жүйесі ең көп дамыған жануар – дельфин. Дельфиндер тілінің «халықаралық» тіл екендігі де дәлелденді. Бұл үшін Тынық мұхитта ұсталған дельфиндер мен Атлантика мұхитында өскен дельфинді телефон арқылы «сөйлестіріліп» көрілді. Сонда олар 8 мың шақырым жерде тұрып-ақ бір-бірінің айтқанын түсініп, бір-біріне жауап қайтарған. www.aktobegazeti.kz ЖОҒАРЫДА БЕЙНЕЛЕНГЕН ЖАНУАРЛАР ҚАЛАЙ ТІЛДЕСЕДІ? ҮЗІНДІЛЕРДЕН ҚАНДАЙ ҚОРЫТЫНДЫ ШЫҒАРУҒА БОЛАДЫ? ҚОРЫТЫНДЫЛАРЫҢЫЗ БЕСТЕН КЕМ БОЛМАСЫН

15 слайд

#16 слайд
Экологиялық мәселелер Шығу себептері Қоршаған ортаға, адамға зияны 1 . Озон қабатының бұзылуы 2. Ғаламдық жылыну 3 . Парникті эффект 4. Әлемдік мұхит мәселелері 5. Жердің ластануы13. Кестені толтырыңыз

16 слайд

#17 слайд
6. Жауап беріңіз. Қандай экологиялық апаттарды айта аласыз?5. Пікір білдіріңіз . Қай апаттың алдын алуға болады? Жер сілкінісінің алдын алуға болады/алдын алуға болмайды . себебі, ............................. Өрттің алдын алуға болады/алдын алуға болмайды . Құрғақшылықтың алдын алуға болады/алдын алуға болмайды . Су тасқынының алдын алуға болады/алдын алуға болмайды .

17 слайд

#18 слайд
Аталған экологиялық апаттардың алдын алу үшін не істеу керек? Сұрақтарға жауап беріңіз.

18 слайд

#19 слайд
Тексеріңіз. • 1. Озон қабатының бұзылуын болдырмау • 2. Ғаламдық жылынуды болдырмау • 3. Әлемдік мұхит мәселелерін шешу • 4. Жердің ластануын тоқтату • 5. Қандай шаралар жасау / жасамау керек? • 1. Бұзылған озон қабатын қалпына келтіру • 2. Жер-жүзіндегі көмірқышқыл газының бөлінуін азайту • 3. Құқықтық, экологиялық мәселелерді шешу • 4. Ол үшін, заңнамалы түрде әрекет ету • 5. Әлемдік деңгейде ынтымақтастықтағы бірлескен шаралар жүргізу.

19 слайд

#20 слайд
1. Оқыңыз. 1-мәтін. Әрбір мемлекет пайда болғалы бері мынадай 3 фактор ға баса назар аударып келеді. Олар: мемлекеттік саясат, экономикалық бағыт және экологиялық жағдай. Бұл үшеуі бір - бірімен тығыз байланысты. Экономика мен саясаттың өзгеріп тұруы – заңды құбылыс, ал экологиялық апатты тоқтату немесе бағытын өзгерту – өте күрделі құбылыс. Осындай ластануға адам ағзасы үйренгелі бері бұл өзгерістерді тіптен сезбейтін болған. Адам денесіне енген улы заттар ағзаға кері әсерін тигізіп, денсаулығын бұзады. Ағзада күрделі патологиялық өзгерістерге алып келеді. Осындай жағдайлар пайда болғалы бері ғалымдар көптеген тәжірибелер жасаған. Мысалы, екі бақаны алып, бірінші бақаны ыстық су құйылған стаканға салады. Сонда әлгі ыстық суға салынған бақа бар пәрменімен стаканнан секіріп шығып, аман қалады. Ал екінші бақаны суық су құйылған стаканға салып, стаканды біртіндеп қыздырады. Температураның біртіндеп көтерілуіне бойы үйренген бақа, ең соңында ыстық суға пісіп өледі. Осы тәжірибеден нені аңғаруға болады? Қазіргі кезде адамзаттың тағдыры, екінші бақаның тағдырына ұқсап кетеді. Қоршаған орта, айналамыз біртіндеп ластанғалы бері оған бойымыз үйреніп, қоршаған ортадағы қатты қалдықтарға, ластанған суларға, ауаға мән бермейміз. Ал осы ластанулар біздің өмірімізге қаншалық қауіп әкелетіні айтпаса да түсінікті.

20 слайд

#21 слайд
2-мәтін. Ауа зат алмасуды арттырады, қан айналымын жақсартады, ағзаның қорғаныс күшін нығайтады, ауруларға қарсылықты күшейтеді. Алайда, техника қарыштап дамығалы бері таза ауаға қауіп төніп тұр. Тек адам денсаулығына емес, барлық тіршілікке қауіпті. Қоршаған орта улы қалдықпен, химиялық заттармен ластанғалы бері көптеген ауруларды туғызып, адам өлімін көбейтіп, тіпті климат өзгеріп ауа райына да тікелей әсер етуде. Түрлі шаң, тозаң ауаға көтеріліп, біз дем алатын ауаны ластайды. Әсіресе, зауыт, фабрикалары бар қалалардағы ауада зиянды заттар көп болатыны мәлім. Түрлі көліктерден бөлініп шығатын шаң, тозаңдар, қоқыстар да ауаға тарайды. Адамдар да ойсыздықтың салдарынан ауаға зиян келтіріп отыр. Деректерге сүйенсек, елімізде 3,5 миллион тонна ауаны ластайтын қалдық бөлінеді екен. Ірі қалалардағы ауаның ластануы қауіпті шегіне жетті. Сырттан қарағанда олардың үстін түтінді тұман басып жатқанын көреміз. http://abai.kz/content .

21 слайд

#22 слайд
2. Мәтіннен экологияға кері әсер ететін құбылыстарды теріп жазыңыз. . ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... ..................................................................... .................................................. 3. Бұл құбылыстардың қандай салдары болады? Жазыңыз. • .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... .......................................................... ......

22 слайд

#23 слайд
АУАНЫ КӨЛІКТЕРДЕН ШЫҒАТЫН ГАЗДАН ҚОРҒАУ ЖОЛДАРЫ 7. Оқыңыз • 1-мәтін Жыл сайын әлемдегі әрбір қала тұрғыны 250-300 келі қатты тұрмыстық қалдықтар (ҚТҚ) «өндіреді» екен. Жаһандану үрдісі белең алғалы бері бүгінгі шақта одан ауыл тұрғындары да кенде қалып жатқан жоқ. Енді осы цифрды жұмыр жерді мекендейтін 7 миллиард адамға көбейтіп көріңіз. Оған өндірістік, техногендік қоқысты қосып байқаңызшы. Жер бетінде жиналған ҚТҚ мен қоқыс көлемін ойлаудың өзі қорқынышты. Қайран жер қалай шыдас беріп тұр десеңізші! • 2-мәтін Сарапшылар дерегі бойынша жыл сайын елімізде 700 миллион тонна өнеркәсіптік қоқыс пен қалдықтар жиналатын болса, оның 250 миллионы денсаулыққа қауіпті улы заттар көрінеді. Осы зиянды қоқыс шығару бойынша өңірлерге орын беретін болсақ: Қарағандының тау-кен және кен байыту кешендері (29,4 пайыз) бірінші орынды, Шығыс Қазақстан облысы (25,7 пайыз) екінші орынды иеленгелі тұр, ал тиісінше 17,0 пайыз және 14,0 пайыз қоқыс «өндіретін» Қостанай мен Павлодар облыстары үшінші орынды бөліскелі тұр.

23 слайд

#24 слайд
• 3-мәтін. ҚТҚ мен қоқыс «өндіруден» Қазақстан дүние жүзіндегі ең дамыған елдерден қағыс қалып тұрған жоқ. Қазір қазақ даласында 22 миллиард тонна қалдықтар мен қоқыс жиналыпты. Оның 16 миллиард тоннасы техногендік - минералдық қалдықтар болса, 6 миллиард тоннасы адам ағзасына аса қауіпті химиялық қалдықтар екен. Адамдар күн сайын тау-тау қылып күлқоқысқа тастайтын пластмасса құтылар жер бетінде 500 жылға дейін, кәдімгі полиэтилен пакеттері 200 жылдан астам уақыт бойы шірімей, жатып алады екен. Ал консерві қалбырлары мен шыны сынықтары 1 мың жылға дейін жер қойнын ластап, «жегі құртша» топырақ құнарын жеп жатады. Қазақстандағы ҚТҚ мен күл-қоқыстың 97 пайызы далаға төгіледі. Тек 3 пайызы ғана өртеледі. Ал Германияда ҚТҚ мен күл-қоқыстың 30 пайызы, Жапонияда 30 пайызы, АҚШ- та 27 пайызы, Швейцарияда 25 пайызы қайта өңделеді. Ж. Жағыпарұлы www.i-news.kz 8. Мәтінде бұл сандардың не үшін қолданылғанын айтыңыз. 250 300 7 700 29,4 25,7 17,0 14,0 22 16 6 500 200 1 97 3 30 27 9. Топтық жұмыс . Жұмыс шарты: Картадағы қалалардың атауларын қағазға жазып, ешкім көрмейтіндей бүктеледі де араластырып ортаға қойылады. Сосын кезек бойынша қағазды алып қай қала түскенін оқиды, бірақ қай қала екенін өзінен басқа ешкім білмеуі тиіс. Сол аймақтың экологиялық проблемалары туралы және қала туралы ақпарат береді. Басқалар қала атауын табуы тиіс.

24 слайд

#25 слайд
К артадағы қалалар бойынша қай қала екенін атамай, аймақты ң э кологи я лық проблемалары туралы ж ә не қала туралы ақпарат бері ңіз.

25 слайд

#26 слайд
Сөзжұмбақ «Экология» https://wordwall.net/ru/resource/71914725

26 слайд

#27 слайд
Етістік түбірі + ғалы/гелі бері; + ғалы/гелі + қалып етістіктері + а/е/й бастады. Көсемшенің бір формасы -ғалы, -гелі, -қалы, -келі қосымшалары арқылы жасалады. Көбінесе қозғалыс мағынасындағы етістіктерді сипаттайды. Бұл жұрнақ арқылы кез келген етістіктен көсемше туындай бермейді. Мен сізбен татулас қалы келдім. Көсемшенің -ғалы, -гелі, -қалы, -келі жұрнақтары жалғанған етістік жіктелмейді. -ғалы, -гелі, -қалы, -келі арқылы етістіктің өткен шағы мен келер шағы жасалады. Мен университетті аяқта + ғалы бері биыл он бес жыл болды. (өткен шақ) Ол үйге кел + гелі бері ешкіммен сөйлеспеді. (өткен шақ) Мен қазір киноға бар + ғалы жатырмын , сен барасың ба? (келер шақ) Бұл мысалдар өткен шақ пен келер шақты білдіреді. Бұл мағына үшін -ғалы, -гелі, -қалы, -келі қосымшалары бар көсемшеге бері және кө...

27 слайд