Еріндігүлділер тұқымдасы 6 сынып

#1 слайд
Ерінгүлділер немесе Ерінгүлділер немесе тауқалақайлар тұқымдасы тауқалақайлар тұқымдасы (губоцветные или (губоцветные или яснотковые) – яснотковые) – LabiataeLabiatae, , LamiaceaeLamiaceae

1 слайд

#2 слайд
Жоғары сатыдағы өсімдіктер – Cormobionto.Жоғары сатыдағы өсімдіктер – Cormobionto. Жабық тұқымдылар немесе магнолиефиттер Жабық тұқымдылар немесе магнолиефиттер бөлімі – Angispermaie, Magnoliophyta.бөлімі – Angispermaie, Magnoliophyta. Қосжарнақтылар немесе магнолиопситтер классы Қосжарнақтылар немесе магнолиопситтер классы – Dicotyledones, Magnoliopsidae.– Dicotyledones, Magnoliopsidae. Раушандар тектес біріккен желектілер қатарлар Раушандар тектес біріккен желектілер қатарлар тобы – Melophyta sympetalae.тобы – Melophyta sympetalae. Ерінгүлдер немесе тауқалақайлар тұқымдасы Ерінгүлдер немесе тауқалақайлар тұқымдасы ( губоцветные или яснотковые ) – Labiatae, ( губоцветные или яснотковые ) – Labiatae, Lamiaceae.Lamiaceae. Ерінгүлділер классификациясы:

2 слайд

#3 слайд
Тұқымдасқа Тұқымдасқа 4 4 мыңдай түр жатады мыңдай түр жатады (200 – (200 – ден астам туысден астам туыс)). . Көпжылдық және бір жылдық шөптесін өсімдіктер, жартылай Көпжылдық және бір жылдық шөптесін өсімдіктер, жартылай бұталар, сиректеу бұталар. Антарктидадан басқа құрлықтардың бұталар, сиректеу бұталар. Антарктидадан басқа құрлықтардың барлығында өседі, бірақ түрлерінің ең көп тараған жерлері Жерорта барлығында өседі, бірақ түрлерінің ең көп тараған жерлері Жерорта теңізі жағалауының, Алдыңғы және Орта Азияның шөлді және теңізі жағалауының, Алдыңғы және Орта Азияның шөлді және шөлейт аудандары . Сабағы 4 қырлы. Жапырақтары кезектесіп шөлейт аудандары . Сабағы 4 қырлы. Жапырақтары кезектесіп орналасады. Жапырақтары қарапайым (жай жапырақтар), қосалқы орналасады. Жапырақтары қарапайым (жай жапырақтар), қосалқы жапырақшалары болмайды. Сабақтары мен жапырақтары безді жапырақшалары болмайды. Сабақтары мен жапырақтары безді түктермен немесе қабыршақтармен жабылған, олар эфир майларын түктермен немесе қабыршақтармен жабылған, олар эфир майларын бөліп шығарады. Гүлшоғыры әртүрлі тирстен тұрады. Гүлдері бөліп шығарады. Гүлшоғыры әртүрлі тирстен тұрады. Гүлдері зигоморфты, көп жағдайда екі ерінді, сиректеу актиноморфты гүлге зигоморфты, көп жағдайда екі ерінді, сиректеу актиноморфты гүлге өте жақын болады. Тостағанша жапырақшалары бірікен, қоңырау өте жақын болады. Тостағанша жапырақшалары бірікен, қоңырау тәрізді, түтік тәрізді немесе екі ерінді, әдетте 5 мүшелі.Күлтесі тәрізді, түтік тәрізді немесе екі ерінді, әдетте 5 мүшелі.Күлтесі барлық уақытта 5 мүшелі.Желектердің бірігуінің нәтижесінде барлық уақытта 5 мүшелі.Желектердің бірігуінің нәтижесінде күлтенің төменгі жағы трубка, ал жоғарғы жағы откиб (күлте күлтенің төменгі жағы трубка, ал жоғарғы жағы откиб (күлте алақаны) түзеді.алақаны) түзеді.

3 слайд

#4 слайд
Тауқалақайлар тұқымдасына жататын өсімдіктер Тауқалақайлар тұқымдасына жататын өсімдіктер бойында көп мөлшерде, жағымды иіс шығаратын бойында көп мөлшерде, жағымды иіс шығаратын эфир майының болуына байланысты парфюмерия эфир майының болуына байланысты парфюмерия өндірісінде (өндірісінде (розмарина розмарина – Rosmarinum және – Rosmarinum және лавандалаванда – – Lavandula ), тамақ өнеркәсібінде (Lavandula ), тамақ өнеркәсібінде (мускат шалфейімускат шалфейі – – Salvia sclarea) және медицинада (Salvia sclarea) және медицинада (бұрыш жалбызыбұрыш жалбызы – – мята перечная – Mentha piperita, мята перечная – Mentha piperita, сасықшөпсасықшөп – – пустырник – Leonurus, пустырник – Leonurus, шалфей шалфей туысының түрлері – туысының түрлері – Salvia ,Salvia , насыбайгүл насыбайгүл – базилик Ocimum , – базилик Ocimum , жебіржебір – тимьян – тимьян – Thymus ) кеңінен қолданылады. Кейбір өсімдіктер – Thymus ) кеңінен қолданылады. Кейбір өсімдіктер сәнді болып келеді, сондықтанда оларды гүл өсіру сәнді болып келеді, сондықтанда оларды гүл өсіру шаруашылығында пайдаланады (шаруашылығында пайдаланады (шалфей блестящийшалфей блестящий – – Salvia splendes дәрілік, Salvia splendes дәрілік, сайсағыз – сайсағыз – иссоп иссоп лекарственный – Hyssopus officinalis).Мындай түрлері лекарственный – Hyssopus officinalis).Мындай түрлері арамшөптер болып табылады арамшөптер болып табылады ақ тауқалақайақ тауқалақай (Lamium (Lamium album) ,album) ,қайызғапшөпқайызғапшөп туысының түрлері (чистец - туысының түрлері (чистец - Stachus), Stachus), пикульникпикульник (Galeopsis) және басқалар. (Galeopsis) және басқалар.

4 слайд

#5 слайд
Лаванда Лаванда ((Ағылшын тіліндеАғылшын тілінде оны: “lavender” деп оны: “lavender” деп атайды) – ерін гүлдер тұқымдасына жататын хош атайды) – ерін гүлдер тұқымдасына жататын хош иісті өсімдік. иісті өсімдік. Лаванданың байырғы мекені – Жерорта теңізінің Лаванданың байырғы мекені – Жерорта теңізінің жағалауы және соның айналасы. Қытайдың Тянь-жағалауы және соның айналасы. Қытайдың Тянь- Шань тауының солтүстігіндегі Іле сияқты өңірлер, Шань тауының солтүстігіндегі Іле сияқты өңірлер, Францияның Пловансымен бір ендікте Францияның Пловансымен бір ендікте жатқандықтан, әрі ауа райы да, топырағының жатқандықтан, әрі ауа райы да, топырағының сипаты да соған ұқсас болғандықтан, Қытай сипаты да соған ұқсас болғандықтан, Қытай лавандасының өсіп-өнген мекені осы өңір. лавандасының өсіп-өнген мекені осы өңір. Лавандадан денсаулықты сақтайтын өнімдер, иісті Лавандадан денсаулықты сақтайтын өнімдер, иісті материалдар, дәрі-дәрмек жасау салалары бойынша материалдар, дәрі-дәрмек жасау салалары бойынша жетілдіру құндылығы аса жоғары. жетілдіру құндылығы аса жоғары. Лаванда – Lavandulа - Лаванда Лаванда – Lavandulа - Лаванда

5 слайд

#6 слайд
Лаванда – Lavandulа - Лаванда

6 слайд

#7 слайд
Бұрышты жалбызБұрышты жалбыз (лат. (лат. Mentha piperitaMentha piperita) - ) - ерінгүлділер тұқымдасына жататын өткір хош ерінгүлділер тұқымдасына жататын өткір хош иісі бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Негізінен иісі бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Негізінен оны дәмдеуіш ретінде қолданады. Еуропа мен оны дәмдеуіш ретінде қолданады. Еуропа мен Азияда өседі, Солтүстік Америка табиғатына Азияда өседі, Солтүстік Америка табиғатына бейімделген. Жап-жасыл жапырақтарын бейімделген. Жап-жасыл жапырақтарын шыбық тәріздес етіп тегіс кеседі және ақшыл шыбық тәріздес етіп тегіс кеседі және ақшыл қызыл лаванда гүлдерінің ұзақ сақталған қызыл лаванда гүлдерінің ұзақ сақталған гүлшоғырымен қоса кептіреді. Бұрышты гүлшоғырымен қоса кептіреді. Бұрышты мятаның майын тәтті пісірімдерге және мятаның майын тәтті пісірімдерге және шайнамалы резеңкелерге (сағыз), тіс шайнамалы резеңкелерге (сағыз), тіс пасталарына, дәрі-дәрмектерге хош иіс беру пасталарына, дәрі-дәрмектерге хош иіс беру үшін қолданады. Майдың құрамында ұзақ үшін қолданады. Майдың құрамында ұзақ жылдар бойы тыныштандыратын дәрілердің жылдар бойы тыныштандыратын дәрілердің құрамына қосылып келе жатқан ментол болады.құрамына қосылып келе жатқан ментол болады. Бұрышты жалбыз –Mentha piperita – мята перечная Бұрышты жалбыз –Mentha piperita – мята перечная

7 слайд

#8 слайд
CасықшөпCасықшөп ((LeonurusLeonurus) — еріндігүлділер тұқымдасына ) — еріндігүлділер тұқымдасына жататын екі не көпжылдық шөптесін өсімдіктер.жататын екі не көпжылдық шөптесін өсімдіктер. Еуразияның қоңыржай белдемінде 15 түрі өседі. Еуразияның қоңыржай белдемінде 15 түрі өседі. Қазақстанда Тобыл — Есіл, Балқаш — Алакөл Қазақстанда Тобыл — Есіл, Балқаш — Алакөл алқабында, Ақмола, Ақтөбе, Қостанай облыстарында, алқабында, Ақмола, Ақтөбе, Қостанай облыстарында, Алтай, Тарбағатай тауларында, Күнгей, Жетісу Алтай, Тарбағатай тауларында, Күнгей, Жетісу (Жоңғар), Теріскей Алатауларында кездесетін 4 түрі бар:(Жоңғар), Теріскей Алатауларында кездесетін 4 түрі бар: жасыл сасықшөп (жасыл сасықшөп (L. glaucescensL. glaucescens) ) Түркістан сасықшөпі (Түркістан сасықшөпі (L. turkestanіcusL. turkestanіcus) ) қабықшалы сасықшөп (қабықшалы сасықшөп (L. panzerіoіdesL. panzerіoіdes) ) бозғылт сасықшөп (бозғылт сасықшөп (L. іncanusL. іncanus)) Cасықшөп – Leonurus - пустырник Cасықшөп – Leonurus - пустырник

8 слайд

#9 слайд
Бұлар тау баурайларында, өзен жағалауларында, жол жиегінде, Бұлар тау баурайларында, өзен жағалауларында, жол жиегінде, бұталардың арасында өседі. бұталардың арасында өседі. Биіктігі Биіктігі 50 — 20050 — 200 см см аралығында, тамырсабақты өсімдік. аралығында, тамырсабақты өсімдік. 44 қырлы сабағы қырлы сабағы түзу өседі, сырты түкті. түзу өседі, сырты түкті. Жапырақтары қалақ тәрізді, саусақ салалы. Тостағанша жапырақшалары Жапырақтары қалақ тәрізді, саусақ салалы. Тостағанша жапырақшалары жіңішке конус пішіндес. жіңішке конус пішіндес. Күлтелері алқызыл, жоғарғы еріні ақ түсті. Күлтелері алқызыл, жоғарғы еріні ақ түсті. Көп гүлді гүлшоғыры жапырақ қолтығына орналасқан. Көп гүлді гүлшоғыры жапырақ қолтығына орналасқан. Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — көп жаңғақша. Жемісі — көп жаңғақша. Cасықшөптің құрамындаCасықшөптің құрамында алкалоид (алкалоид (0,009 — 1,97%0,009 — 1,97%) ) эфир майы (эфир майы (0,04 — 0,15%0,04 — 0,15%) ) илік заттар (илік заттар (2,3 — 8,2%2,3 — 8,2%) ) С витамині бар. С витамині бар. Cасықшөп – Leonurus - пустырник

9 слайд

#10 слайд
НасыбайгүлНасыбайгүл (Ocіmum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір (Ocіmum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық хош иісті шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Іле, Күнгей жылдық хош иісті шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шань тауларында өсетін 1 Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шань тауларында өсетін 1 түрі – камфорлы Насыбайгүл(O. basіlіcum) бар. Оның биіктігі 20 – 60 түрі – камфорлы Насыбайгүл(O. basіlіcum) бар. Оның биіктігі 20 – 60 см. см. Гүлдері ақ не ақшыл күлгін түсті, тостағанша жапырақшаларынан Гүлдері ақ не ақшыл күлгін түсті, тостағанша жапырақшаларынан ұзын болады. ұзын болады. Күлтелері қос ерінді (төменгі еріні бүтін, тегіс, Күлтелері қос ерінді (төменгі еріні бүтін, тегіс, жоғарғы еріні 4 бөлікке бөлінген), аталықтары – 4. Шілде – тамыз жоғарғы еріні 4 бөлікке бөлінген), аталықтары – 4. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақ, қара-қоңыр түсті, айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақ, қара-қоңыр түсті, сырты жылтыр. Хош иісті өсімдік болғандықтан парфюмерияда сырты жылтыр. Хош иісті өсімдік болғандықтан парфюмерияда және сабын қайнатуға, тағамға салуға пайдаланылады.және сабын қайнатуға, тағамға салуға пайдаланылады. Насыбайгүл – Ocimum – базилик Насыбайгүл – Ocimum – базилик

10 слайд

#11 слайд
СайсағызСайсағыз(Hyssopus) — (Hyssopus) — еріндігүлділереріндігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде жартылай бұта. шөптесін өсімдік, кейде жартылай бұта. Қазақстанда тау бөктерлерінде, өзен Қазақстанда тау бөктерлерінде, өзен жағалауында, қау-бетегелі далалық жағалауында, қау-бетегелі далалық алқаптарда өсетін 4 түрі бар. Жиі алқаптарда өсетін 4 түрі бар. Жиі кездесетіні — күмәнді сайсағыз (Hyssopus кездесетіні — күмәнді сайсағыз (Hyssopus ambіguus). Оның биіктігі 25 — 40 см, сабағы ambіguus). Оның биіктігі 25 — 40 см, сабағы төрт қырлы, көп бұтақты. төрт қырлы, көп бұтақты. Маусым — шілде айларында гүлдеп, Маусым — шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Тұқымы — үш тамызда жеміс салады. Тұқымы — үш қырлы жаңғақша. Сайсағыз — дәрілік қырлы жаңғақша. Сайсағыз — дәрілік өсімдік, халық медицинасында оны өсімдік, халық медицинасында оны қақырық түсіруге, тыныс жолдары қақырық түсіруге, тыныс жолдары қабынғанда, сондай-ақ, қолқа демікпесіне, қабынғанда, сондай-ақ, қолқа демікпесіне, неврозға, стенокардияға, ревматизмге неврозға, стенокардияға, ревматизмге қарсы қолданады. Құрамында эфир майы қарсы қолданады. Құрамында эфир майы болғандықтан парфюмерияда болғандықтан парфюмерияда пайдаланылады. Гүлінен ара бал жинайды.пайдаланылады. Гүлінен ара бал жинайды. Сайсағыз – Hyssopus offikinalis – иссоп лекарственный Сайсағыз – Hyssopus offikinalis – иссоп лекарственный

11 слайд

#12 слайд
Тауқалақай Тауқалақай (Lamiura album) — ерінгулділер тұқымдасына (Lamiura album) — ерінгулділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөп өсімдігі. Тауқалақайдың зәрлі бездері жататын көпжылдық шөп өсімдігі. Тауқалақайдың зәрлі бездері болмайды. Сабағы онша бұтақтанбайды, гүлі — ақ түсті, болмайды. Сабағы онша бұтақтанбайды, гүлі — ақ түсті, апрельден бастап күздің аяғына дейін гүлдеп тұрады. Тауқалақай апрельден бастап күздің аяғына дейін гүлдеп тұрады. Тауқалақай тоғайлы, таулы жерлерде өседі. Мұның күлтелерін ел арасында тоғайлы, таулы жерлерде өседі. Мұның күлтелерін ел арасында емге жұмсайды. Тауқалақайдың құрамында тері илейтін зат, қант, емге жұмсайды. Тауқалақайдың құрамында тері илейтін зат, қант, ламиин алкалоиды, эфир майлары, сапониндер бар. ламиин алкалоиды, эфир майлары, сапониндер бар. Тауқалақайды қазақша кейде бойқалақай, кейде аққалақай деп те Тауқалақайды қазақша кейде бойқалақай, кейде аққалақай деп те атайды.атайды. Тауқалақай – Lamiura album – ястностка горная Тауқалақай – Lamiura album – ястностка горная

12 слайд

#13 слайд
ҚАЙЫЗҒАҚШӨПҚАЙЫЗҒАҚШӨП (Stachys) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын (Stachys) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Қоңыржай бір және көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Қоңыржай және субтропиктік аймақтарда кездесетін 300-ден астам түрі белгілі. және субтропиктік аймақтарда кездесетін 300-ден астам түрі белгілі. Талас Алатауы, Қоржынтау, Алтай, Тарбағатай, Іле Алатауының Талас Алатауы, Қоржынтау, Алтай, Тарбағатай, Іле Алатауының тастақ...

13 слайд