#1 слайд
Есімдіктің морфологиялық құрылымы

1 слайд

#2 слайд
ЕСІМДІКТІҢ МОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРАМЫ Есімдіктер сан жағынан аса көп болмағанымен, есім сөз таптарының орнына орынбасар сөз қызметінде жұмсалады. Бірақ есімдер тобына жатып, олардың орнына қолданылғанымен, есімдіктер есім сөздердің ешқайсысының нақты мағынасын білдірмейді. Есімдіктердің морфологиялық жағынан түрленуі немесе түрленбеуі олардың өзі орнына қолданылатын сөз таптарының грамматикалық сипатына байланысты болады. Есімдіктерді толық қамтитын морфологиялық тұлғалар болмағанымен, олардың кейбір топтары өзіне тəн морфологиялық түрлену жүйесімен ерекшеленеді. Ондай ерекшеліктер есімдіктердің, əсіресе, септелу жəне көптелу жүйесімен сипатталады. Есімдіктер біркелкі жүйемен, заңдылықпен септелмейді, сондай-ақ септелу жүйесі барлық есімдіктерді қамтымайды. Олардың ішінде септік жалғауын мүлдем қабылдамайтын (əне, міне, қане) сілтеу мəнді есімдіктер де бар. Сол сияқты көптелу жүйесінде де біркелкі заңдылық болмайды. Көптік мағынаның лексикалық тəсіл арқылы берілуі жіктеу есімдіктерінің 1-2 жақтарына (мен, сен, біз, сендер) тəн болғанымен, біз есімдігін мен есімдігінің көпше түрі деп қабылдауға болмайды. Бұл жерде біз есімдігінің құрамындағы -з морфемасының да белгілі бір дəрежеде өзіндік ықпалы болады.

2 слайд

#3 слайд
Есімдіктер морфологиялық жағынан ғана емес, семантикалық жағынан да аса күрделі. Ғалымдар қазақ тіліндегі есімдіктерді мағыналық сипатына қарай түрліше топтастырады. А. Байтұрсынұлының еңбегінде есімдіктердің мынадай түрлері көрсе- тіледі: жіктеу есімдігісілтеу есімдігісұрау есімдігіжіктеу есімдігі танықтық есімдігі Мұндағы бірінші жіктеу есімдігі «сөйлеген кезде сөйлеушінің, тыңдаушының һəм бөгдедегілердің жігін ашатын сөздер» ретінде анықталып, бұл топқа мен,сен, сіз, ол, т.б. жіктеу есімдіктері жатқызылса, екінші жіктеу есімдігі «нəрсенің жігін айта сөйлегенде айтылатын сөздер» ретінде анықталып, оған жалпылау (бəрі, барша), өздік (өз) жəне белгісіздік (əркім, əрбір, əрқайсысы, т.б.) есімдіктері қатарында қарастырылатын сөздер жатқызылады.

3 слайд

#4 слайд
Ғалымдар Ə. Ибатов, А. Ысқақов, Н. Оралбайдың еңбектерінде есімдіктердің мағыналық жеті түрі көрсетіледі. Белгілі бір жаққа қаратыла, сол жақты көрсету үшін айтылатын есімдіктер жіктеу есімдіктері деп аталады. Жіктеу есімдіктеріне жақтық қасиет тəн. Бұл қасиет аталған есімдіктер қатарындағы мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, сіздер, олар жіктеу есімдіктерінің белгілі бір жаққа қатысы арқылы анықталады. Жіктеу есімдіктері Жіктеу есімдіктері морфологиялық тұрғыдан септік, тəуелдік жəне жіктік жалғауларын бірдей тұлғада қабылдамайды. Мəселен, олар негізгі жақтық мағынада қолданылғанда, тəуелдік мағына білдіретін -нікі/-дікі/-тікі жұрнақтарын ғана қабылдайды. Мысалы: менікі, сенікі, біздікі, онікі, т.б

4 слайд

#5 слайд
Сілтеу есімдіктері Сілтеу есімдіктері негізгі лексикалық мағынасы жағынан аралық қатынасты білдіреді. Сілтеу есімдіктеріне бұл, осы, сол, анау, мынау, сонау, осынау, əне, міне, ана, мына тəрізді нұсқау, сілтеу мағынасындағы сөздер жатады. Сілтеу есімдіктері мағыналық сипатымен қатар морфологиялық құрамы жағынан да аса күрделі. Сөйлемде белгілі бір грамматикалық категорияның көрсеткіштерімен түрленуі не түрленбеуі олардың қай сөз табының орнына жұмсалуына байланысты. Егер анықтауыштық қызметте тұрса, онда септік, көптік жəне тəуелдік жалғауларын қабылдамайды. Ал зат есімдердің орнына қолданылса немесе заттанған жағдайда зат есімнің грамматикалық категорияларының көрсеткіштерімен түрленуге бейім болады. Сілтеу есімдіктерінің синтаксистік қызметі де бірдей емес. Мəселен, міне, əне, сонау, осынау, түу есімдіктері бастауыш жəне толықтауыш, бұл, ол есімдіктері баяндауыш, міне, əне есімдіктері анықтауыш қызметін мүлдем атқармайды.

5 слайд

#6 слайд
Сұрау есімдіктері Заттар мен құбылыстардың атын, санын, сапасын, мекенін, мезгілін, амалын білу мақсатында қолданылатын сөздер сұрау есімдіктері деп аталады. Қазақ тіліндегі сұрау есімдіктеріне кім, не, қанша, неше, қай, қайсысы, қалай, қандай, қашаннан, қашанғы нешінші, т.б. осы түбірлерден өрбіген сұрау мəнді сөздер жатады. Сұрау есімдіктері морфолологиялық жағынан септелу, көптелу, тəуелдену жəне жіктелуі бойынша бір-бірінен ерекшеленеді. Олардың ішінде кім, не, қайсы, нешеу сияқты сұрау есімдіктері грамматикалық жағынан көптік, септік, тəуелдік жəне жіктік жалғауларымен түрленіп, өзгеруге бейім болса, қайдан, қайда, қалай, т.б. сұрау есімдіктері толық түрленбейді. Өздік есімдігі Сөйлеуші не сөйлемдегі субъекті басқа заттар мен құбылыстардан өздік есімдігі арқылы бөлініп көрсетіледі. Бұл есімдіктің басқа топтардан ерекшелігі: бір ғана өз сөзінен жəне осы сөздің тəуелденген (өзім, өзің, өзіңіз, өзі, өзіміз, өздерің, өздеріңіз, өздері) түрлерінен жасалады.

6 слайд

#7 слайд
Белгісіздік есімдіктері Заттар мен құбылыстарды жəне олардың сан, сапа, мезгіл, амал, мекен, т.б. белгілерін нақтылы түрде атамай, көмескі түрде көрсететін сөздер белгісіздік есімдіктері деп аталады. Қазақ тіліндегі белгісіздік есімдіктеріне біреу, кейбір, кейбіреу, қайсыбір, бірнеше, бірдеме, əрбір, əрне, əркім, əрқалай, əлдене, əлдекім, əлденеше, əлдеқайдан, əлдеқашан, əлдеқалай тəрізді белгісіз мəнді сөздер жатады. Белгісіздік есімдіктерінің өзіне тəн арнайы морфологиялық түрлену жүйесі болмағанымен, олардың əрқайсысы мағынасы жағынан қандай сөздер екеніне жəне қай сөздермен біріге қолданылуына байланысты əртүрлі сөз таптарына бейім болатындықтан, сол сөз таптарының грамматикалық формаларымен түрленеді. Мысалы: Бірнешеуі жеткізбей жосып əлек етсе, кейбіреулері мойындарына түскен құрықтарды жұлып əкетіп, бар жылқыны үркітті (М. Əуезов). Күтушілер болса, əрқайсысы өзді-өз үйлеріне алатын қонақтардың руларын алдын ала білетін (М. Əуезов). Морфологиялық түрлену жүйесі тұрғысынан болымсыздық есімдіктері көптік жалғауларын тек заттанған жағдайда, тəуелдік жалғауымен бірге қабылдайды. Мысалы: түктері жоқ, дымдары қалмады, ештемелері қалмады,

7 слайд

#8 слайд
Жалпылау есімдіктері Белгілі бір заттар мен құбылыстарды жинақтап айту үшін қолданылатын сөздер жалпылау есімдіктері деп аталады. Жалпылау есімдіктеріне бəрі, бар, барша, барлық, күллі, бүкіл, тамам, түгел тəрізді жалпылау мəнді сөздер жатады.

8 слайд