Ғылыми жоба "Ыбырай Алтынсариннің ғылыми мұрасы 5 сынып

#1 слайд
Ы.Алтынсариннің қазақ қоғамындағы және рухани дамуындағы рөлі мен маңызы

1 слайд

#2 слайд
Кіріспе Ыбырай Алтынсариннің негізінен тілді оқыту мәселелеріне арналған еңбектерінде ХХ ғасырдың ортасында өзекті болған дидактикалық проблемалар айқын көрініс тапты. Ғалым белгілі бір пәнді әдістемелік қамтамасыз ету мәселелерін зерттеді, бірақ мұны тек әдістемелік ұстанымдарға сүйеніп қана қоймай, сол кезеңде өзекті болған және бүгінде мұғалімдер үшін айтарлықтай қызығушылық тудыратын зерттеулердің негізгі бағыттарын жобалау арқылы жасады.

2 слайд

#3 слайд
Зерттеудің мақсаты: Қоғам қайраткері Ы.Алтынсариннің қазақ қоғамындағы және рухани дамуындағы ролі мен маңызын айқындау. Оның шығармашылық сан-салалы қырына зерттеу жасай отырып, білім саласындағы бастамашыл істеріне талдау жасау, педагогикалық мұрасын талдау, қорыту.

3 слайд

#4 слайд
Ыбырай Алтынсариннің жастық шағы және педагогикалық қайраткер ретіндегі қалыптасуы Ы. Алтынсарин Қазақстан тарихына көрнекті ағартушы, педагог, ақын, қоғам қайраткері ретінде енді.

4 слайд

#5 слайд
Туып-өскен жері Қостанай облысының Қостанай ауданы, Арқарағай. Осы өңірде, Тобыл өзенінің жағасынан топырақ бұйырған.

5 слайд

#6 слайд
Әкесінен ерте айырылған ол атасы Балғожаның қолында тәрбиеленді. Әкесі Жаңбыршин Орынбор шекаралық комиссиясының қызметінде болды және үстем топ арасында, әсіресе Орынбор даласындағы қазақтар арасында үлкен ықпалға ие болды. Сол уақытта Балғожа қазақ ауыз әдеби шығармашылығының білгірі, кейде өзі өлең жазатын, сөзге шешен болатын. 1850 жылы Балғожа би өзінің 9 жасар немересін Орынбор шекаралық комиссиясының жанындағы мектеп-интернатына орналастырады.

6 слайд

#7 слайд
Ыбырай еске түсіргендей, Орынбор мектебі оған көп нәрсе берді. Мұнда оқушылар орыс тілін, арифметиканы, орыс тілінде іс қағаздарын құрастыруды және т.б. үйренді. Бір таңқаларлығы, кішкентай Ыбырайдың мектеп бағдарламасынан басқа, Шекспир, Байрон, Пушкин, Лермонтов, Гете, Навои, Фирдоуси және оның рухани және адамгершілік әлеміне үлкен әсер еткен басқа да көптеген байыпты жазушыларға қызығушылық танытты. 1857 жылы жеті жыл оқудан кейін Ыбырайды ынталы оқушы және Үздік түлек ретінде Орынбор облысының бастығы В.Григорьевтің қарамағына аудармашы ретінде қалдырады.

7 слайд

#8 слайд
Содан кейін Алтынсарин Торғай уездік басқармасында іс жүргізуші, уездік бастықтың аға көмекшісі, уақытша уездік сот міндеттерін атқарды. Оның білімі, өткір ақыл-ойы мен байқағыштығы барлық жерде жоғары бағаланғанына қарамастан, бюрократиялық жұмыс қиынға соқты, өйткені Ыбырай балаларға сабақ беруді армандады. Міне, 1860 жылы Торғай облыстық білім басқармасы оған Орынбор бекінісінде (Торғай қ.) қазақ балалары үшін бастауыш мектеп ұйымдастыруды тапсырды.

8 слайд

#9 слайд
Ыбырай 1864 жылы қаңтарда салтанатты түрде ашқан бұл мектепте ол орыс тілі мұғалімі болып жұмыс істеуге мәжбүр болды. Алтынсариннің ағартушылық қызметі осылай басталды. 1869 жылы дарынды мұғалім Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып тағайындалды. Бұл лауазымда ол өмірінің соңына дейін жұмыс істеді.

9 слайд

#10 слайд
Ыбырай Алтынсарин өлкедегі бастауыш халық мектептері үшін, ең алдымен қазақтардан мұғалімдерді даярлауға көп еңбек сіңірді. Оның бастамасымен Троицкіде мұғалімдер мектебі ашылып, біраз уақыттан кейін Орынборға ауыстырылды. Алтынсарин зайырлы халық мектептерін ұйымдастырып қана қоймай, олар үшін балаларды оқыту мен тәрбиелеудің дидактикалық принциптерін әзірледі, оқу және әдістемелік құралдар жазды, жыл сайын әр мектепке барып инспекторлық қадағалауды жүзеге асырды.

10 слайд

#11 слайд

11 слайд

#12 слайд

12 слайд

#13 слайд
Ыбырай Алтынсарин өлкедегі бастауыш халық мектептері үшін, ең алдымен қазақтардан мұғалімдерді даярлауға көп еңбек сіңірді. Оның бастамасымен Троицкіде мұғалімдер мектебі ашылып, біраз уақыттан кейін Орынборға ауыстырылды. Алтынсарин зайырлы халық мектептерін ұйымдастырып қана қоймай, олар үшін балаларды оқыту мен тәрбиелеудің дидактикалық принциптерін әзірледі, оқу және әдістемелік құралдар жазды, жыл сайын әр мектепке барып инспекторлық қадағалауды жүзеге асырды.

13 слайд

#14 слайд
• 1857 жылы Ыбырай Алтынсарин мектепті сәтті бітіріп, Орынбор шекаралық комиссиясының жанында қалып, үш жылға жуық хатшы болып жұмыс істеді. Мұнда ол өзінің білім деңгейін жетілдіруді жалғастырды, туған тілінің тарихын, әдебиетін, шығыс, орыс және батыс еуропа мәдениетінің ғылыми еңбектері мен көркем шығармаларын мұқият оқып, зерттеді.

14 слайд

#15 слайд
Ұстаздық-ағартушылық қызметке қоса Ыбырайға басқа да жұмыстарды атқару жүктеледі. Орынбор генерал- губернаторының тікелей тапсыруы бойынша Торғайда төрт рет уездік судья болып (1868—1874), торғай уездік бастығының аға жәрдемшісі (1876—1879) қызметін атқарады.

15 слайд

#16 слайд
• Торғай уезіндегі халықтық білімі жөніндегі инспектор лауазымында ол өзін көрнекті ұйымдастырушы, талантты педагог, танымал жазушы-ағартушы және ірі қоғам қайраткері ретінде көрсете білді. "Мектептер – қырғыздардың, қазақтардың білім алуының басты бұлағы, - деп жазды Ыбырай Алтынсарин ... оларға барынша деген үміт артамыз, оларда қырғыз (қазақ) халқының болашағы да бар".

16 слайд

#17 слайд

17 слайд

#18 слайд
Алтынсариннің күш- жігерінің арқасында қазақ даласында білім алу кең таралды. Оның бастамасымен және жинаған қаражатына 1884 жылы Торғай, Іле, Ырғыз, Николаевск, Ақтөбе қалаларында болыстық мектептер ашылды, ал 1887 жылы Ы.Алтынсарин Ырғызда бірінші әйелдер мектебінің ашылуына қол жеткізді. Осы уақытта Алтынсариннің тікелей қатысуымен Орск қаласында мұғалімдер семинариясы және Торғайда қолөнер училищесі ашылды.

18 слайд

#19 слайд
Ыбырай оқу-ағарту жұмыстарына өз заманының ең озық әдістемелерін қолдана отырып, білімнің балаларға ана тілінде берілуіне айрықша мән береді. «Қазақ хрестоматиясы» атты оқулық, «қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы» атты дидактикалық оқу құралын жазды. Бұл кітаптарындағы оқушыны отан сүйгіштікке, еңбекке, кісілікке — тәрбиелейтін ғибратты шығармалары ешқашан да өзінің мән-мағынасын жоймақ емес.

19 слайд

#20 слайд
Ы.Алтынсарин орыс графикасы негізінде қазақ тілінде оқулықтар, әліпби және жазу ісінде зор еңбек сіңірді. Сонымен қатар, Алтынсарин қазақ мектептеріне арналған Орыс тілі оқулықтарын әзірлеуге қатысты. Ы. Алтынсарин жазған және басып шығарған кітаптардың қатарына: екі бөлімнен тұратын "Қазақ хрестоматиясы" (1879), 1889 жылға жататын "Қырғыздарды орыс тіліне оқытуға бастапқы басшылық"(1879) және "Мактубат" ("Хрестоматия").Алтынсариннің әдеби мұрасына өзі жазып, өңдеген аудармалар, өлеңдер, әңгімелер, ертегілер, этнографиялық очерктер мен қазақ ертегілері енеді. Оның шығармаларының тақырыбы әртүрлі. Алтынсаринді қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы деп атайды.

20 слайд

#21 слайд
Тек қана оқу-ағарту жұмыстары емес, Ыбырай сонымен бірге сол кездегі қоғамдық — саяси өмірге сергек араласып, ғылым-білімге, еңбек пен өнерге, дінге, этнографияға қатысты мақалалар жазды. Оның, әсіресе, көркем еңбектері қазақ әдебиетінің қалыптасуына айрықша ықпал етті. Ыбырай есімі берілген аудан, ауылдар, оқу оырндары, көшелер, жер атаулары Қазақстанның түкпір- түкпірінде кездеседі.

21 слайд

#22 слайд
•Ы. Алтынсарин орыс және қазақ халықтары достастығының сенімді жақтаушысы болды. Ол демократиялық орыс әдебиетін насихаттады, орыс педагог-жазушылары К. Д.Ушинский мен Л. Н. Толстойдың тәжірибесін пайдаланды.

22 слайд

#23 слайд
•Ол мектепте қандай жабдық болуы керек екенін ойлап тапты: ыңғайлы жиһаз, жиналмалы тақта, 2 немесе 4 төмен дөңгелек үстел, кітаптар мен жазу керек-жарақтарын сақтауға арналған сандық. Ол, мектеп – мақсатқа жетуді қамтамасыз ететін (ақыл-ой, адамгершілік, баланың жетілуі) білім беруі керек деп санады.

23 слайд

#24 слайд
•Алтынсарин – орыс графикасы негізінде қазақ балаларына арналған қазақ және орыс тілдері оқулықтарының авторы: «Қырғыз хрестоматиясы» екі бөлімнен (1879); «Қырғыздарды орыс тіліне оқытуға бастапқы басшылық» (1879). Қырғыз хрестоматиясы К.Д. Ушинскийдің «Балалар әлемі» үлгісімен және орыс педагогикасының басқа да классиктерінің оқу құралдары бойынша құрастырылды. Ол келесі бөлімдерден тұрады: Өлеңдер, балалар әңгімелері мен ертегілері, оқушылардың туған-туыстарына жазған хаттарының үлгілері. Ересектер үшін әңгімелер Ауызша шығармашылықтан алынған үлгілер Мақал-мәтелдер

24 слайд

#25 слайд
•«Қырғыз хрестоматиясына» кіріспе мақаласында Ы.Алтынсарин былай деп жазды: «Өзінің алғашқы еңбегі ретінде нағыз хрестоматияның кейбір кемшіліктері болуы мүмкін; бірақ мен өзімді әлі де із-түзсіз кетпейтініне және алғашқы оқу кітабы сияқты мақсатына сай келетініне сенемін». Алтынсариннің «Қырғыздарды орыс тіліне оқытудың алғашқы нұсқаулығы» атты кітабы келесі бөлімдерден тұрады: Зат есім Сын есім Сан есім Есімдік Үстеу мен шылау Қосымша Етістік және етістіктің қазақ тілінен орыс тіліне аударма үлгілері бар.

25 слайд

#26 слайд
•ХХ ғасырдың 20-шы жылдарына дейін қазақтар араб графикасымен жазғанын, кейін латын әліпбиіне, кейін кириллицаға көшкенін білесіздер. Кел, балалар, оқылық, Оқығанды көңілге Ықыласпен тоқылық. Мал дәулеттің байлығы, Бір жұтасаң жоқ болар, Оқымыстың байлығы, Күннен- күнге көп болар, Еш жұтамақ жоқ болар.

26 слайд

#27 слайд
•Ыбырай Алтынсарин Қазақстандағы Ушинскийдің педагогикалық идеяларының алғашқы хабаршысы болды. Міне, оның принциптері:  Оқудың соңы – білім.  Оқу – инемен құдық қазғандау.  Ғалым алға, үйренбеген артқа қарай жүреді.  Өміріңнің соңына дейін білім үйрен.  Ғалым ағымға қарсы жүзеді.  Сауатты адам өлмейді, сауатсыз адам өмір сүре алмайды.  Жақсы ой мен жақсы сөз - жақсы істерге жетелейді.  Маған жақсы мұғалім бәрінен де қымбат, өйткені мұғалім – мектептің жүрегі.  Аз жұмысты қиынсынсаң — көп жұмысқа тап боласың. Азға қанағат қылмасаң — көптен құр қаласың. Алдыңа келсе, әділдігіңді аяма. Әр нәрсенің сыртына қызықпа, асылы ішінде.

27 слайд

#28 слайд
•Ы. Алтынсарин туралы үлкен естеліктер бар. Оның құрметіне өмендегідей ескерткіштер мен оқу орындары ашылды: Кентауда Ыбырай Алтынсаринге ескерткіш 2013 жылдың мамыр айында ашылды. КСРО-да Арқалық педагогикалық институтына есімі берілді. КСРО-да Алтынсарин ауданының Обаған орта мектебіне есім берілді Алтынсариннің құрметіне Қостанай облысының Алтынсарин ауданы аталды Алтынсариннің құрметіне Қостанай облысындағы Рудный әлеуметтік- гуманитарлық колледжі аталды Көрнекті педагогтың құрметіне 2007 жылы Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі ведомстволық награда — "Ыбырай Алтынсарин" төсбелгісін тағайындады. Оның құрметіне Алматы қаласында даңғыл аталған. Қапшағай қаласында № 1 Алтынсарин атындағы орта мектеп бар № 159 Алматы гимназиясы Алтынсарин есімімен аталады.

28 слайд

#29 слайд
Ы. Алтынсариннің көпжақты қызметі қазақ халқының экономикалық, мәдени және рухани дамуына ықпал етті. Ы.Алтынсарин көрнекті ағартушы, педагог, жазушы және қазақтарды озық, демократиялық мәдениетке баулу ісіне үлкен үлес қосқан қоғам қайраткері болып табылады.

29 слайд

#30 слайд

30 слайд

#31 слайд
Ыбырай Алтынсаринге арналған ескерткіш

31 слайд

#32 слайд
Ыбырай Алтынсарин мұражайы

32 слайд

#33 слайд
Ыбырай Алтынсарин шығармашылығының қазақ әдебиеті тарихында маңызы зор. Көрнекті ағартушы, педагог, ақын және аудармашы, қазақ реалистік прозасының алғашқы үлгілерін жасаушы Алтынсарин қазақ даласын жоғары мәдени құндылықтар әлеміне баулығандардың бірі болды. Ы. Алтынсариннің көпжақты қызметі қазақ халқының экономикалық, мәдени және рухани дамуына ықпал етті. Бүгінгі таңда Ыбырай Алтынсаринді қазақтың алғашқы педагог-жаңашылы, этнограф-ғалымы, фольклористі ғана емес, қазақ әдеби тілінің негізін қалаушылардың бірі деп атауға мол шығармашылық мұрасы мүмкіндік береді. Қорытынды

33 слайд

#34 слайд
Ұсыныстар:  Ы.Алтынсариннің еңбектері орта мектептің таңда курстарында өткізілсе: Ы.Алтынсарин бұрышы ашылса.

34 слайд