Жасындай жарқ еткен ғұмыр

#1 слайд
Ғылыми жұмыс ОҢТҮСТІК ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСЫ ШАРДАРА АУДАНЫ ҰЗЫН-АТА ЖАЛПЫ ОРТА МЕКТЕБІ Тақырыбы: Жасындай жарқ еткен ғұмыр Орындаған: 6г сынып оқушысы Аралбайқызы Ақбота Жетекшісі: қазақ тілі мен әдебиеті пән мұғалімі Шахманова Лаура 2017-2018 ОҚУ ЖЫЛЫ

1 слайд

#2 слайд
Махамбет Өтемісұлы ( 1803 – 1846 )

2 слайд

#3 слайд
• Жоспар •І. Кіріспе. •Әрі қиын да, әрі сұлу тағдыр! Оның есімін атағанымызда, жүзі лапылдаған, көз жанары өңменіңнен өтетін, сөйлесе сөзі қиыпсал өткір, әрі ыстық, өнбойы өлең мен оттан өрілгендей жаралымы бөлек жарқын бейне көз алдымызға келеді. Үстінде сауыт, басында дулыға, бес қаруы түп-түгел. Астында сынық құлақ арғымағы, ерулі аты жетегінде, Исатайдың шашақты туының астында, батырдан сәл кейін сар желіп келе жатқандай. • Берқайыр Аманшин. •ІІ. Негізгі бөлім. 1.Атадан туған ардақты ер. (Махамбеттің өмірі жайлы ) 2.Ерлік пен елдіктің өшпес рухы. 3.Махамбет өлеңдері- асқақ рухтың үні. 4.Күйші-Махамбет. 5.Мұздан төсек төсенген, бұлттан шатыр жамылған -шешен тілді Махамбет. 6.Күн тұтылған күн. 7.17 жыл қорапта жатқан сүйек 8.Бостандықтың жолында қандай қиыншылық көрсе де, тәуелсіздік – Махамбеттің орындалған арманы • ІІІ. Қорытынды. •Махамбет! Бұл есім- өмірдегі қасіреттің синониміне, өнердегі қасиеттің символына айналған аса аяулы әрі ардақты ат. Көзі ашық, көкірегі ояу қазақтың бірде бірі бұл есімге бейтарап қарай алмайды. • З. Қабдолов. • 

3 слайд

#4 слайд
Махамбет кім? Батыр Аруақты ер Қолбасшы Күйші Ақын

4 слайд

#5 слайд
Атадан туған ардақты ер Елінің азаттығы жолында асау жырымен де, ержүрек ерлігімен де күреске түскен Махамбет Өтемісұлы 1804 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданында дүниеге келген. Махамбеттің әкесі - Өтеміс шешен, би адам болған екен. Оның төрт әйелінен Тоқтамыс, Бекмұхамбет, Махамбет, Қожахмет, Ыбырайым, Әйіп, Хасен, Ысмайыл, Сүлеймен, Досмайыл атты 10 ұлы болыпты. Махамбеттің:   Өтемістен туған он едік, Онымыз атқа қонғанда, Жер қайысқан қол едік, - деп жырлауы осыдан болса керек.

5 слайд

#6 слайд
Махамбет! Махамбет ... Білмеймін жел ме, сел ме Жыр да онымен бір тұлға теңесер ме... Әділетсіз дүниенің қабырғасын Махамбетше сөгер жан кездесер ме ... Ф.Оңғарсынова Өтемістен туған он едік Б Е К М А Ғ а Н Б Е Т Т О Қ Т А М Ы С М А Х А М Б Е Т Қ О Ж А Х М Е Т Ы Б Ы Р А Й Ы М Ә Й І П Х А С Е Н Ы С М А Й Ы Л С Ү Л Е Й М Е Н Д О С М А Й Ы Л Замана Адам Ерлік Е л Х а л ы қ

6 слайд

#7 слайд
•  Махамбет Өтемісұлы - Исатай Тайманұлы бастаған көтерілістің көсемі әрі жалынды жыршысы, халқының азаттығын көксеген күрескер, ел бастаған батыр, қазақтың өр рухты ақыны. Бала кезінен мұсылманша, орысша білім алды. Руы-Кіші жүздің Беріш руынан.Әкесі Өтеміс елге ықпалды би болған. Өтемістің әкесі-Құлмәлі. Мәлі деген қазаққа бір соғыста қолға түскен тұтқын екен.мәлі тұқымы парсы патшасы Нәдіршенің нәсілі екен. Құлмәлі есейіп, бір бөлек ел болған. Орныққан мекені: Гурьев уезі (Атырау жері) Тайсойған деген жер. Ол тұқымнан батыр да, шешен де шыққан екен дейді. 1824-1828 жылдары Орынбор қаласында Жәңгір ханның ұлы Зұлқарнайынның қасында болды. 1829 жылы Махамбет Ішкі Ордаға Жайықтан жасырын өтті деген айыппен ұсталып, Калмыков бекетіндегі абақтыға 2 жылдай қамалды. 1831 жылы түрмеден қашып шықты, бірақ артынша ақталды. 1834 жылы Исатай батырмен бірікті.

7 слайд

#8 слайд
•Расымен де, ақын өз басын мақтағаннан гөрі қандыкөйлек жолдасы Исатайдың ерлігін жиірек жырлап отырады. Бұл – Махамбет батыр болмады деген сөз емес, ақынның кішіпейілділігі болса керек. Өйткені Махамбеттің ерліктері көзі тірісінде-ақ аңызға айналған көрінеді. Бірде Исатай:   •– Жұрт осы сені “батыр-батыр” дейді. Кәні, батыр болсаң, мені қорқытшы, - депті-мыс. •–   Қой, ағасы, сізді қорқыту қайда, біз сияқты жаман ініңізге? – деп әдеп сақтаған Махамбет әуелде оның сөзіне көнбейді. Исатай да айтқанынан қайтпайды. Ақыр болмағасын: •–   Жарайды, ендеше, - дейді Махамбет. – Мен қазір мына төбенің ар жағына кетейін. Сосын соның басынан бері қарай шауып түсемін. Мен атойлап келе жатқанда кім осы орнында тапжылмай тұрып қалса – сол менен қорықпағаны. •Соны айтады да, Махамбет төбені айналып өтіп, көзден ғайып болады. Сәлден кейін төбенің басында аппақ ала шаң бұрқ етеді де, Махамбет “Ағатай! Ағатай!” деп ұрандап, төбеден төмен қарай құлдилап, бұларға дүрсе қоя береді. Сонда шаңның ішінде 40 найза самсап келе жатыр екен дейді. Исатайдың қасындағы сарбаздарының бәрінің аттары осқырып-пысқырып, кейін шегіншектейді. Тек астында Жолдыкүрең деген аты бар Исатай ғана тапжылмай тұрып қалады. Көміп кеткен шаңның астынан жұрт “Ассалаумағалейкүм, ағасы!” деп атынан түсіп, Исатайдың алдына тізерлеп отыра кеткен Махамбетті көреді. Ерлік пен елдіктің өшпес рухы

8 слайд

#9 слайд

9 слайд

#10 слайд
Шаруалар көтерілісі 1828 – 1829 1837 - 18471836 – 1838 Бөкей хандығында көтеріліс басталды. Исатай - Махамбет бастаған көтеріліс Кеңесары Қасымұлы бастаған көтеріліс 1837 жыл “ Ереуіл атқа ер салмай ” Жалғыздыққа сәл бой алдырған кезең “ Мұнар күн ” “ Жалғыздық ”

10 слайд

#11 слайд
Махамбет- ақын әрі күйші

11 слайд

#12 слайд
Махамбет айтулы күйші, сазгер де болған. "Өкініш", "Қайран Нарын", "Жұмыр қылыш", "Терезе", т.б. күйлері күйтабаққа жазылды. Махамбет өлеңдері 1908, 1912, 1925 ж. Қазан, Орынбор, Ташкент қалаларында жарық көрді. Шығармалары 1939-89 жылдар арасында 8 рет жеке кітап болып шықты, оқулықтар мен жинақтарға енді. Оның өмірі мен шығармашылығы жөнінде Х.Досмұхамедов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, З.Қабдолов, Х.Сүйішәлиев, С.Қирабаев, Ә.Дербісәлин, Р.Бердібаев, М.Мағауин, Қ.Сыдиықов, т.б. ғалымдар мен қаламгерлер зерттеулер, мақалалар жазды, пікірлер айтты. Азаттық идеясын Махамбетше жырлаған ақын қазақ даласында кемде-кем. Намысшыл, тегеурінді жыр легі Махамбет талантының қайнар көзі, тың үрдіс бастауы. Еділ үшін егестік, Жайық үшін жандастық, Қиғаш үшін қырылдық, Тептер үшін тебістік. Теңдікті, малды бермедік, Теңдіксіз малға көнбедік,- деп тебіренген ақын қынабына түспеген мұқалмас семсердей жарқылдап, "тастай қатты тағдыр" мен ажал алдында да тайсалмаған жауынгер.

12 слайд

#13 слайд
Мұздан төсек төсенген, бұлттан шатыр жамылған- шешен тілді Махамбет Махамбет мұрасында шешендік сөздердің жанрлық түрлері, атап айтқанда, шешендік толғау, шешендік нақыл, шешендік арнау және т.с.с. бар. Шешендік нақыл түріне бір мысал келтірейік: Бұл дүниенің жүзінде, Айдан ару нәрсе жоқ, Ол түнде бар да, күндіз жоқ. Күннен ару нәрсе жоқ, Ол күндіз бар да, түнде жоқ. Мұсылманшылық кімде жоқ, Тіл де бар да, дін де жоқ. Көшпелі дәулет кімде жоқ, Бір де бар да, бір де жоқ.

13 слайд

#14 слайд
Күн тұтылған күн Махамбеттің өмірі қандай трагедияға толы болса, өлімі де сондай қайғы-мұңға толы. Жан жолдасы Исатайдан айырылып, өзін бассыз қалған денедей сезінген ақын бірде: •Ау, қызғыш құс, қызғыш құс, •Қанатың қатты, мойның бос. •Исатайдан айырылып, •Жалғыздықпен болдым дос,   – дейді. Соған қарамастан, ақын халықты қанаушы топпен күресін жалғастыра берді. Нәтижесінде Махамбеттің соңына шам алып түскен Баймағамбет Айшуақов арнайы жасақ құрып, батырды тірідей ұстап әкелген адамға 1000 сом, басын әкелгенге 500 сом сыйақы тағайындайды. Ақынның қалай өлтірілгені туралы Баймағамбет сұлтан 1846 жылы 5 қарашада Орынбор шекаралық комиссиясына жазған хатында: “Мен шекаралық комиссияның талабына байланысты Махамбетті тұтқынға алу мақсатында 15 адамнан жасақ құрдым. Ол жасақта Ықылас Төлеев, Жүсіп Өтеулин, Жаңаберген Боздақов, Төрежан Тұрымов және Махамбеттің ағайыны, жайық беріш Мұса Нұралиндер болды. Жасақ Махамбет ауылына жарты шақырымдай қалғанда киіз үйден Махамбеттің інісі Хасен және бес қазаққа қосылып Махамбет те шықты. Олар қашу мақсатында үй сыртынан қашықтау жерде байлаулы тұрған аттарына қарай беттеген мезгілде Төрежан Тұрымов атымен шауып барып, Махамбеттің байлауда тұрған атын босатып жібереді. Махамбет жасақшыларға қарсыласып, қолындағы қанжармен ұмтылғанда Жүсіп Өтеулиннің қанжарды қағып қалу мақсатында жазатайым тиген бір ғана шоқпар соққысынан қаза тапты”, - деп жазған.

14 слайд

#15 слайд
Махамбеттің соңғы сөзі Керуен тірлік бөктерді де бойға азап, Бұлың-бұлың белдер асып шаршаған Бұл жалғаннан кетіп жатты қанша адам. Қазанына қожа болған жай қазақ, Екеуімізге “Егіз бе?” деп тамсанған.

15 слайд

#16 слайд

16 слайд

#17 слайд
 17  жыл қорапта жатқан сүйек1966 жылы Ноэль Шаяхметов атты антрополог бет-бейнесін жасау мақсатымен Махамбеттің бет-бейнесін жасаймын деп, қабірін қазуға барады. Бұл туралы жанында бірге болған дәрігер Қабижан Әбисатов “Аңыз адам” журналына берген сұхбатында былай әңгімелейді: “1966 жылы 9 шілдеде Махамбет бейітінің басына келдік. Ноэль Шаяхметовтің басшылығымен қазу жұмыстары басталып кетті. 20-30 см тереңдегенде лақаттың орта шенінде күрек бір қатты нәрсеге тиді. Ноэль қолындағы құралымен күрек тиген нәрсені топырақтан босата бастады, ол адамның бассүйегі болып шықты. Қарақұс сүйегінің үстінде бір мойын омыртқа мен екінші мойын омыртқаның жартысы жатты. Бассүйектен төрт терең жарақат көрдік. Ноэльдің қатыңқы қабағы ашыла бастады: “Денеден бөлек жатқан бассүйектегі жарақаттарға және тістерінің санына қарағанда бұл, біріншіден, айуандықпен мерт болған адамның басы, екіншіден бұл бас денесінен шабылып алып. Кейін жерленген, үшіншіден, жасы шамамен 40 пен 50 арасындағы адамның басы. Осыған қарап бұл Махамбеттің бассүйегі деп айтуымызға болады”, - деді. Тағы да екі күрек биіктігіндей топырақ алғаннан кейін киіз үй сықырлауығының жарықшақтарына тап болдық. Сықырлауық астындағы лақаттың орта шенінен адамның қол сүйектерін, сәл төменірек жамбас, ұршық, бел омыртқаларын таптық”. Сонымен не керек, Ноэль Шаяхметов Махамбет сүйегін Алматыға алып кетіп, 1967 жылы оның скульптуралық мүсінін жасайды. Ал ғалым Мәскеуге көшерінде Махамбеттің сүйегі салынған қорапты Алматыда тұратын апасының үйінің жертөлесінде қалдырып кетіпті. Сұрауы болмай, сүйек 17 жыл бойы қағаз жәшікте, жертөледе жатқан. Тек 1983 жылы ғана Атырау жұртшылығы Махамбеттің сүйегін алдырып, бұрынғы орнына қайта жерлейді.

17 слайд

#18 слайд
•Бостандықтың жолында қандай қиыншылық көрсе де, тәуелсіздік – Махамбеттің орындалған арманы •          Ел үшін жанын қиған асыл азамат тірі кезінде ғана емес, өлгеннен кейін де тыныштық көрмеді. Басынан бір айырылған дене, жамбасы тиген қара топырақтан екі айырылып айдаладағы жертөледе қорапта жатты. Қандай өкінішті...   •Тек түрмеде ғана емес, өзін өмірбойы қапаста жүрген адам ретінде сезінген, содан құтылудың жолында қазақ тарихында басын берген жалғыз ақынның өмір тарихы осындай. Жазушы Берқайыр Аманшиннің тілімен айтсақ: “Махамбет халық көңілінің тұнығындағы   ең асылын – еркіндікті, теңдікті, жақсы тұрмысты аңсаған арманын, ата жауына деген қаны қатқан өші мен кегін, азаматтың антқа берік адалдығы мен арыстандай ерлігін көкке көтере мадақтады. Махамбет жырларын оқыған адам тез тұтанып, терең тебіреніп, Исатай сарбаздарының сапында айқасқа кіргендей, жеңіс қуанышын, жеңіліс күйігін бірге кешкендей сезінеді. Ақынның құдіретті сөзінің күні бүгінге дейін сыры кеткен жоқ, сыны түскен жоқ”.

18 слайд

#19 слайд
Қорытынды сөз •Махамбет – осы тәуелсіз Қазақстанда шындық үшін, ар үшін, тіл үшін күресіп жүрген Мұхтар Шаханов секілді ақындардың рухани ұстазы: •Нағыз ақын әр кезеңде өзін қағып үлестен, Ұлттық рухи мүдде шыңы – шындық үшін күрескен. Шындық кәусар ақындыққа болу керек асыл ән, Шындықты айтып ер Махамбет айырылған басынан. «Ақындар аз сын сағатта сөзден ісі зорайған», Десектағы «Абай қашан жол іздепті оңайдан?» Ел, ұлт жайлы сырларымен, Жыры биік тұрғанымен, Ісі үшін мен Махамбетті биік қоям Абайдан! Бұл адамдық ұстанымым қалыптасқан талайдан. •Кім таныса Махамбетті шындығынан танысын. Халқын мұңға қалдырғанмен, Сатқынға бас алдырғанмен, Еңкейтпестен сақтай білді ол ұлтының өр намысын. Жұрт сондықтан пір тұтады Махамбеттей арысын!.. …………………………………. Күрес әлі жүріп жатыр шындық үшін, ар үшін…

19 слайд