Жазушы Д.Досжан әңгімелерінің тілі

#1 слайд

1 слайд

#2 слайд
Жазушы әңгімелері бойынша антонимдік қолданыстардың үстеу сөз табы арқылы жасалуы: Ертеден қара кешке жақ жаппай шырылдайтын» (Д.Досжан «Ергежейлі», 50 – бет). « Ертеңгісін – кешкісін аудан орталығынан құлайтын қасқа жолға тігілемін, жоқ...жоқ...жоқ» (Д.Досжан «Ақыл иесі», 78 – бет). Жазушы бір-біріне кереғар мағынадағы сөздерді, яғни антонимдерді қолдану арқылы айтар ойын нақтылап, ажарландырады. Мөлшер үстеулердің қатысуымен жасалған антонимдік жұптар: «Алтынбала – алпыс үйлі қосүйеңкі қой фермасының меңгерушісі: үлкеннің сөзін жерге тастамайтын, кішінің сәлемін тәрік етпейтін сыпайы жігіт – тін» (Д.Досжан «Ақыл иесі», 63 – бет). Мекен үстеулердің қатысуымен жасалған антонимдік жұптар: «Мұржа үздік – создық ақшыл – көкшіл түтін лоқсыса – қазанында еттен төмен, шайдан ілгері – палау ма, жұқпа ма, тұшпара ма, соның бірі болғаны» (Д.Досжан «Ергежейлі», 58 – бет). Жазушы қолданған антонимдік қатынаста тұрған сөздердің семантикасы бізді қоршаған ортада, дүниеде болып жатқан қайшылықтарды дөп басып береді, стилистикалық қызметте қолданылады.

2 слайд

#3 слайд
Жазушы әңгімелері бойынша антонимдік қолданыстардың етістік сөз табы арқылы жасалуы: « Көршілер: «Бүгін хан сарайында жарты әлемнен жиналған білімпаздар сайысы болады екен, әлгілердің әрбір сөзі інжу маржан секілді, естіген де арманда, естімеген де арманда», - деп бар тәуірін иықтарына іліп кетіп бара жатады» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 5 – бет). ««Әрқалай іске талпын, талпынба, нәтижесі не болары бәрі Алладан, бір Алланың әмірінен», - дейді ыңырси тіл қатып» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 6 – бет). «Байқағаны, темір қақпа электр тетігі арқылы өздігінен ашылып – жабылады екен» (Д.Досжан «Ақыл иесі», 78 – бет). Мысалдардағы етістіктен келетін антонимдер де қарама- қайшылық құбылысты жеткізуде қимыл-әрекет процесін көрсетуге бейім екендігі байқалады. Етістіктен болған антоним сөздердің қимыл-әрекет динамикалығын әсерлі жеткізу мүмкіндіктері молдығын, әрі сөз жасау қабілеті бар тұлғалар екендігін анықтауға болады. Көркем әдебиет тілінің өзіне тән сипаты, табиғаты, ерекше белгісі бар. Ол – көркем дүние тілінің коммуникативтік қызметімен қатар, эстетикалық қызметті атқаруы. Шебер жазушы кейіпкер тілін әрлеп, оның сөз қолданысына поэтикалық өң береді. [5, 95 бет].

3 слайд

#4 слайд
Жазушы әңгімелері бойынша антонимдік қолданыстардың сын есім сөз табы арқылы жасалуы: «Жазған нәрсем өмірлі, мәңгілік болсын десең – жалған сөз қоспағаның ләзім, - дейді әлгі әулие сабырлы үнмен, - халық кітап сөзіне балаша иланады, әйтсе де жалған сөз жадынан тез шығады, шыншыл сөз кісінің есінде мәңгі мақталады, жатталады» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 8 – бет). «Яғымусқа қос бөлмесі тиді, онысы ауызғы және төргіге бөлінетін» (Д.Досжан «Ергежейлі», 51 – бет). Жоғарыда келтірілген мысалда жазушы антонимдік жұпты сөзжасам тәсілі арқылы жасап, өз ойын айқын, нақты жеткізу мақсатында тиімді қолданған.

4 слайд

#5 слайд
Жазушы әңгімелері бойынша антонимдік қолданыстардың есімдік сөз табы арқылы жасалуы: « Әне шақырады, міне шақырадымен отырғанда қарны ашады, жүрегі сазады» (Д.Досжан «Ергежейлі», 58 – бет). Әдебиет теориясын зерттеуші – ғалым В.В.Виноградовтың «...Жазушының өз шығармасында қолданылған және іс жүзіне асырылған семантикалық сөз біріктіру ережелері, бейнелі немесе сөзбен ой білдіру, сөйлемді таңдау, пайдалану, әр түрлі тілдік стильдердің өзара тоғысуы және араласуы өз тарапынан ұлттық әдеби тілді байытуды және кеңейтуі мүмкін» [5, 97 – 98 бет] деген пікірін ескере келе жазушы Д.Досжан өз әңгімелерінде оқиғалар жүйесін қарама – қарсы қойып суреттеуде, оларды бір – бірімен қатар қойып салыстыруда антонимдік қатынастардың мағыналық топтарын ұтымды пайдаланып, үлкен суреткерлік рөл атқарған деп айтуға толықтай негіз бар екендігі байқалады.

5 слайд

#6 слайд
Синонимдер « Есте жоқ ескі мезгілде Балқы жерінде Жалаледдин Руми есімді ақылгөй әңгімешіл, бәйітшіл, қауырсын қаламы көптеген кітаптар туғызған білімпаз кісі өмір сүріпті» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 5 – бет). Ақылгөй, білімпаз, ақылшы, көреген, данагөй, ақылман – білгір де білімдар [ҚТСС, 52 бет]. Әңгімешіл, бәйітшіл, әңгімеқой, әңгімеқұмар – әңгімені жақсы айтып, жақсы тыңдайтын [ҚТСС, 118 бет]. Сөйлемде қатар тізбектелген синонимдік қатарлар ақылгөй, әңгімешіл, бәйітшіл, білімпаз сөздерін қолдану арқылы шығарманың эстетикалық қызметін күшейте түскен. Адамның біліміне, жеке қасиетіне қатысты синонимдерді қолданып, кейіпкердің мінезін, даралығын анықтап тұр.

6 слайд

#7 слайд
«Қақ күмістен соғылған көземен ақын, сері, сыпа, сал ішкен» (Д.Досжан «Қымыз», 45 – бет). Сері, сал, сылқым – әдемі киініп, сауық – сайран құратын өлеңші, әнші жігіт [ҚТСС, 476 бет]. «Сері» деген сөз арабтың сир (сейір) – қыдыру, кезу деген сөзінен туып, серуен, сайран салу мағынасына айналып, сонан сері деген келтірінді ұғымға ие болған. Сонымен қатар қыпшақ тілінің ХІІІ ғасырдағы ескерткіші Кодекс Куманиксте «сері» (шері) әскер мағынасында қолданылғандығы айтылады. Бұл пікірді С.Е.Малов анықтап берген. Сал-сері  — дәстүрлі қазақ қоғамында ерекше өнерпаздықпен байланысты ұғым.  Сал сөзінің этимологиясы серіктес жігіттерімен ауылға таяғанда әдейі аттан құлап, ауыл қыздары үйге көтеріп алып кіргенше , сал болған адамша тырп етпей жата беретін іс-әрекеттен туындаған. Сал айрықша киімдерімен ерекшеленген. Жазушы қазақ халқына ғана тән ыдыстың ерекшелігін айтуда осы сал, сері, сылқым сөздерін тиімді қолданған.

7 слайд

#8 слайд
Жазушы Д.Досжан әңгімелері тіліндегі таносуб тәсілі арқылы жасалған синонимдердің қолданысы: «Жалпы жұмысшылар бәйгі дегенді көктен түскен көлденең олжа деп түсінеді, содан ақшаның бет – жүзіне қарамайды» (Д.Досжан «Кісі ақысы», 24 – бет). Бет, жүз, әлпет – адамның көз, мұрын, ауыз орналасқан алдыңғы жағы [ҚТСС, 152 бет]. «Қалғандары күрт құлағанша сезген жоқ, қайта жиын – тойда, отырыста : «татып алмайсың, сірә молда боларсың», «дүние жиып байығалы жүрсің бе?», «ұжым бастығынан өсір райкомға барарсың тегі» деп қажап, әжуалап бітетін» (Д.Досжан «Қымыз», 31 – бет). Жиын, той, отырыс, той – думан, той – дүрмек, ойын – сауық, сауық – сайран, ду – думан, ду – дүрмек, қызық – думан, той – тамаша, той – тобыр, той – томалақ, ырду – дырду – әр түрлі қуанышпен байланысты өтілетін дүрмекті жиын [ҚТСС, 544 бет].

8 слайд

#9 слайд
Кітаби фразеологизмдер «Шындығында өкіл қазақ тіліне жетік, ел сырын, жер қасиетін тереңнен танитын көкірегі ояу, көзі ашық сақа кісі екен» (Д.Досжан «Кісі ақысы», 19-20 – бет). Көкірегі ояу, көзі ашық – білімді адам, тереңнен ойлайтын жан [ҚТФС, 144 бет]. «Бал татитын тәтті қымыз әзірлейтін әдемі саба дүниеге осылайша келеді» (Д.Досжан «Қымыз», 36 – бет). Дүниеге келді – туды, жаратылды, пайда болды [ҚТФС, 85 бет]. « Сыр мінез жануарлар жер бауырлай бүлкектетті кеп» (Д.Досжан «Қымыз», 47 – бет). Сыр мінез – жақсы таныс, мұңдас кісілер туралы айтылады [ҚТФС, 265 бет]. Жазушы сыр мінез фразеологизмін жылқы малының сол жердің табиғатын, ой – шұқыр, тауы мен қырларын барлығын жақсы біледі деген мағынада қолданған.  

9 слайд

#10 слайд
«Алыс – жақыннан мұның үйіне бас сұғып, сәлемдесіп: «Хал сұрасып шығайыншы», - деген ағайын кісілердің мына жазушының сөзден, бөтен әңгімеден саппа тыйылып, тұйықтанған мінезін, сұрын көріп, о тобалап түңілді» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 7 – бет). Саппа тыйылды [Сап тыйылды] – тез тыйылды, қоя қойды, таусылды [ҚТФС, 250 бет]. «Жүзіктің көзінен өткендей пысық, еті тірі : ортақ шаруаға менікі – сенікі демей араласып жүре береді» (Д.Досжан «Кісі ақысы», 17 – бет). Еті тірі – пысық, ширақ, қолынан іс келетін [ҚТФС, 97 бет]. Жазушы әңгімелер тілінде бейтарап сипаттағы фразеологизмдерді кеңінен қолданған. Қаламгер шығармада халықтың фразеологиялық байлығын өзіне ғана тән шеберлікпен қолдана білген.Олардың қаламынан шыққан нақыл сөздер халықтық үлгімен құрылған. Мазмұны терең, тұрпаты көркем сөздер, жазушының өзіндік дара үнін танытады.

10 слайд

#11 слайд
«Қашыртқыға салған ылди жігітінің соңынан сүмеңдеп жетіп, борт еткізіп жұлып алады, алады да ат басын шүңейтке бұрады » (Д.Досжан «Қымыз», 33 – бет). Ат басын бұрды – бұрылды, бағытын өзгертті [ҚТФС, 34 бет]. «Ілгеріде ауылға бір сері түсіп, қымыз ішпей жатып алғанда, атам бейшара осы қақ күміс көзені ат шаптырып Саураннан алдырған еді» (Д.Досжан «Қымыз», 45 – бет). Ат шаптырды – 1) Ат жарыстырды, бәйге тікті. 2) Хабаршы жұмсады, кісі жіберді [ҚТФС, 36 бет]. Келтірілген контекстегі ат сөзі арқылы жасалған фразеологизмдер сөйлемде әр түрлі мағыналарды беріп тұр. Бұрылды, бағытын өзгертті сөзін ат басын бұрды фраземасы алмастырса, хабаршы жұмсады, кісі жіберді тіркесін ат шаптырды фраземасы алмастырып тұр.

11 слайд

#12 слайд
« - Бұл күнде қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған тоқшылық заман» («Д.Досжан «Кісі ақысы», 24 – бет). Қой үстіне бозторғай жұмыртқалады – тыныштық, бейбіт заман [ҚТФС, 188 бет]. Қой – қазақ танымында материалдық жетістіктің және ортаңғы әлемнің символы. Қой қазақ халқында жуастықтың, момындықтың белгісі. Халқымызда қойға байланысты мақалдар да көп ұшырасалы. Мысалы, «Қой үріккен жағына жүрмейді», «Сүтсіз қой маңырауық» т.б

12 слайд

#13 слайд
Авторлық өңдеуге түскен фразеологизмдер «Кітапхана іші көбіне қара көлеңке болып, көзі сіркеленіп, жанарының нұры ерте қайта бастапты » (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 5 – бет). Жанарының нұры қайтты[Жанары кетті, қайтты, сөнді, тайды] – көзінің нұры тайды [ҚТФС, 102 бет]. «Малдас құрып, сілкініп, қалам мен қағазға қайыра үңілді, жақсы сөз бен көз майымды аямайын деп бекінді (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 7 – бет). Көз майын аямады [Көз майын тауысты] – қадалып көп іс істеді [ҚТФС, 143 бет]. « Көктен аяғы салбырап түскендей бұл неғылған керемет деп аңқиған күйі отыра беріпті» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 7 – бет). Көктен аяғы салбырап түскендей [Көктен түсті] – діни. 1) Жоғарыдан (аспаннан) келді, тәңірі жіберді. 2) Ойламаған жерден, тұтқиылдан пайда болды, күтпеген жерде келе қалды [ҚТФС, 149 – 150 бет].

13 слайд

#14 слайд
Мақал - мәтелдер « Періштені жолдан тайдырған алтын болса, әлгідей жігітті аздыратын кісі ақысы – ау» (Д.Досжан «Кісі ақысы», 22 – бет). Алтын көрсе, періште жолдан таяды. ‹Ауыспалы мағынада: алтын, күміс байлық – дәулет – адамды жолдан тайғызып, пендешілік кейпіне келтіретін алдамшы заттар. Адам тұрмақ, жаны пәк, іс әділ періште екеш періште де алтын – күміс байлықты көргенде өз жолынан тайып, азғындыққа барады. Демек, адамды азғырып, ақ жолдан тайдырып, пендеуи іс – әрекетке апаратын – дүниеқорлық, дүниеқоңыздық жаман пиғыл› [Ә.Қайдар «Халық даналығы», 252 – бет].

14 слайд

#15 слайд
« Сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді деген осы да» (Д.Досжан «Қымыз», 35 – бет). Сырлы аяқтың сыры кетсе де, сыны кетпейді. ‹ 1. Бір заманда ағаштан ойылып, әсемденіп жасалып, іш – сырты сырланған аяқ (ыдыс) уақыт өте келе тозып, сыртындағы бояуы кетіп, бұрынғы көркін жоғалтса да, әсем тұлғасын сақтап қалатыны белгілі. 2. Ауыспалы мағынада: бір кезде келбеті келген, бітім – тұлғасы сұлу келіншектің жылдар өтіп, қартая бастағанда өңі өзгерсе де, бұрынғы дене бітімі, яғни сұлулықтың ізі әлі сақтағандығы сөз болып тұр› [Ә.Қайдар «Халық даналығы», 484 – бет].

15 слайд

#16 слайд
Авторлық афоризмдер 1.«Қожаға ерген тері арқалайды, төреге ерген ер арқалайды, әулиеге ерген ауа жайылып, әркімге күлкі болып қиялынан айрылады деген сөз рас шығар» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 11 – бет). 2.«Жүрегіңнің түбінде кір қалмаса ғана жүрек сөзін айта аласың» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 13 – бет). 3. « - Жартылай жазушы – оқырман көзбояушысы, жартылай тәуіп – жан садақасы, жартылай молда – иман садақасы, жартылай машайық – жаратқан ие алдаушысы, жартылай сопы – сайтан сыбайласы, - деп аз кідіріп аңырайып алқара аспанға қарап алды да, түпсіз терең аспаннан ой маржанынбір – бірлеп үзіп отырғандай сезілді» (Д.Досжан «Жақсы кітап қалай жазылады?», 13 – бет).

16 слайд

#17 слайд
Тағам атауларына қатысты диалектизмдер 1. Апам қазандық түбінде жұқпа жайып отыр екен. Сүтке салған жұқпа жеңсік асым, етігімді шешкенде, төр алдына шәнигенде, шаршағанымды ұмытып кеңкілдеп күле беріппін» (Д.Досжан «Ақыл иесі», 69 – бет). Жұқпа (Жамбыл: Жуалы, Талас; Шымкент, Түлкібас) – нанды жұқалап жайып, қазанға жапсырып пісірген нан [ҚТДС, 297 бет]. 2. «Келіге түйіп, қауызын алған бидайы баданадай бөртіп, қатығынан май кілкіп, ішсең тоймайсың» (Д.Досжан «Ақыл иесі», 72 – бет). Қатық (Орал, Жәнібек; Ауғанстан, Иран) – айран [ҚТДС, 435 бет].

17 слайд

#18 слайд
Уақыт, өлшем, бірлік атауына қатысты диалектизмдер 1. « - Ілкі қазақта әкеге қарсы қарап сөз сөйлеген арам шығарсың осы сен» (Д.Досжан «Кісі ақысы», 28 бет). Ілкі (Ақтау, Ойыл; Орал, Казталовка) – алғаш, ең алғаш, бірінші рет [ҚТДС, 775 бет]. 2. «Ұлы Отан соғысының басталған жылы ғой деймін, тоғыс айы қайтып, егіс орағы біткен кезде ергежейлі ке...

18 слайд