Литосферадағы қозғалыстар несімен қауіпті

#1 слайд
Сабақтың тақырыбы : Литосфералық тақталар қалай қозғалады?

1 слайд

#2 слайд
Мақсатқа жету үшін мынаны білу қажет: • Литосфера тақталары қалай және неліктен өзара әрекеттеседі? • Литосфералық тақталардың өзара әрекеттесуі барысында жер бедерінің қандай формалары пайда болады?

2 слайд

#3 слайд
Ғалымдар лиосфералық тақталар қозғалысының үш бағытын анықтайды: 1. Дивергенция – бұл литосфералық тақталардың алшақтау үдерісі, мұнда плиталар бір-бірінен қарсы жаққа қозғалады; 2. Конвергенция – бұл литосфералық тақталардың соқтығысу үдерісі, мұнда тақталар бір-біріне қарай қозғалады; 3. Ығыспалы орын ауыстыру – тақталар бір-біріне қатысты сырғиды және параллель түрде қозғала алады.

3 слайд

#4 слайд
Литосфералық тақталардың дивергенциясы немесе алшақтауы Ерітілген магма жоғарыға көтеріле отырып, литосфера жиектерін ығыстырады және жер қыртысының созылу аймағын қалыптастырады. Осы аймақта жоғарыға өрлейтін магма ағындары өозғалатын үзілулер мен жарықтар пайда болады. Кейіннен дивергенция рифтинг және спрединг арқылы көрініс табады. Рифтинг – бұл тереңдіктегі жарықтардың қалыптасу үдерісі, ал тереңдіктегі жарықтардың жиынтығын рифт деп атайды.

4 слайд

#5 слайд
Литосфералық тақталардың алшақтауы

5 слайд

#6 слайд
Жер қыртысы жұқалау болатын мұхиттар түбінде ең көп жарық қалыптасады. Осы жарықтардың бойымен магма жоғарыға қарай көтеріледі және мол мөлшерде базальт лавасы төгіліп, мұхиттық жер қыртысының жаңа аумақтарын түзеді. Осылайша спрединг деп аталатын жаңа мұхиттық жер қыртысының ұлғаю үдерісі жүреді. Төгілген лава орнында алып қыраттар түріндегі жер қыртысының жаңа аумақтары пайда болады. Оларды Ортамұхиттық жоталар деп атайды, Шығыс-Тынық мұхит қыраты, Солтүстік Атлантикалық және Оңтүстік Атлантикалық жоталар айқын мысалдарға жатады. Жоталардың ұзындығы 80 мың шақырымды құрайды. Мұндай жарықтар материктерде де қалыптасады, оларды рифт жарықтары деп атайды. Ірі материктік аймақтар Африкада орналасқан, бұл – Ұлы Шығыс Африка жарығы ( жарықтың ұзындығы – 6000 км, ені – 80-120 км ). Ал Еуразияда ол Байкал көлінің түбінен өтеді. Әдетте бұл жарықтар суға толы.

6 слайд

#7 слайд
Шығыс Африка жарығы

7 слайд

#8 слайд
Тақталардың конвергенциясы немесе соқтығысуы Жер астеносферасындағы конвекционды ағындардың артуы литосфералық тақталардың соқтығысуына әкеледі. Бұл орындарды екі үдеріспен қатар жүретін жер қыртысының қысылу аймағы деп атайды: 1. Бір литосфералық тақтаның екінші бір тақта астына келуін субдукция деп атайды. 2. Бір литосфералық тақтаның екеінші тақтаға жақындауын обдукция деп атайды. Литосфералық тақталардың шекарасында мұхиттық жер қыртысымен қатар материктік жер қыртысы да орналасуы мүмкін, сондықтан конвергенция: - Екі материктік жер қыртысы арасында; - Екі мұхиттық жер қыртысы арасында; - Материктік және мұхиттық жер қыртысы арасында орын алуы мүмкін.

8 слайд

#9 слайд
Ғылымда екі материктік қыртыстың соқтығысуын коллизия деп атайды. Екі материктік қыртыс қалыңдығы жағынан күшті болып келеді, сондықтан олар бір-бірін үлкен күшпен қысады. Бұл осы тақталар жиектеріндегі тау жыныстарының қатпарларға мүжілуіне, вулканизмге, таулы аймақтардың түзілуіне және жер сілкіністеріне әкеліп соқтырады. Мысалы: Еуразия және Үнді-Аустралия тақталарының шекарасында Гималай таулары пайда болды.

9 слайд

#10 слайд
Материктік литосфералық тақталардың коллизиясы немесе соқтығысуы

10 слайд

#11 слайд
Мұхиттық жер қыртысы басқа бір мұхиттық қыртыспен соқтығысқан кезде, тақталардың бірі екіншісінің астына жылжиды және мантия тарапынан жұтылады. Бұл ретте үстіңгі тақтада арал доғасы қалыптасады. Арал доғасы – жанартау аралдарының тізбегі. Алеут, Курил, Мариана аралдарын арал доғаларының мысалы ретінде атауға болады. Мұхиттық жер қыртысы материктік қыртыспен соқтығысқан кезде, жіңішке мұхиттық литосфера тақтасы материктік тақта астына батады. Бұл ретте терең су науаалары, мысалы: Перу науасы, тау жоталары – Анд пайда болды.

11 слайд

#12 слайд
Субдукция – материктік және мұхиттық литосфералық тақталардың соқтығысуы

12 слайд

#13 слайд
Ығысып жылжу немесе параллель қозғалыс Қозғалыстың бұл түрінде литосфералық тақталардың бір-біріне өзара қысым жасауы орын алмайды. Тақталар параллель, алайда әркелкі жылдамдықпен қозғалады, сондықтан өзгертуші жарықтар пайда болады. Тақталардың ығысып жылжуы кезінде жер бедерінің жаңа формасы қалыптаспайды, бірақ жер бедерінің ағымдағы формаларында пішіндік өзгерістер орын алады. Жер бетінде өзгертуші жарықтар аз ( Сан-Габриель және Сан-Хасинто ), алайда Солтүтік Америка тақтасын Тынық мұхит мақтасынан бөліп тұратын Сан-Андреас жарығы осыған мысал бола алады. Жарықтың ұзындығы – 1300 км. Осы жарық бойында жер сілкіністері үздіксіз болып тұрады. Қорытындылай отырып, конвекция арқасында литосфералық тақталардың үздіксіз қозғалыста болатынын айтуға болады. Литосфералық тақталардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде жер бедерінің ағымдағы формаларының сырт келбеті өзгеруі мүмкін. Литосфералық тақталардың шекарасында орын алатын үдерістер әрқашан да тау түзілу, вулканизм, жер сілкіністері үдерістерімен қатар жүреді.

13 слайд

#14 слайд
Литосфералық тақталардың параллельді қозғалысы

14 слайд

#15 слайд

15 слайд

#16 слайд
Бекіту сұрақтары: 1. Литосфера тақталары қалай және неліктен өзара әрекеттеседі? 2. Литосфералық тақталардың өзара әрекеттесуі барысында жер бедерінің қандай формалары пайда болады? 3. Субдукция және обдукция дегеніміз не? 4. Дивергенция деген не? 5. Конвергенция деген не?

16 слайд

#17 слайд
Назарларыңызға рақмет!

17 слайд