Қазақ тілі ң дыбысы мен әрпі

#1 слайд
“Тауағаш орта мектебі”КММ Серғали Жұлдыз 3-сынып оқушысы Зерттеу жұмысының тақырыбы: Қазақ тіліндегі «ң» әрпі, дыбысы 2015-2016 оқу жылы

1 слайд

#2 слайд
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Бастауыш сыныптарда оқушылар н-ң екі түрлі әріп екенін білсе де, бақылау жұмыстары кезінде қате жібереді. Бірінші сыныпта оқып жүргенде, көп буынды сөздердің жазылуынан мен де қате жіберіп жүрдім. Тек жетекшімнің көмегімен үздіксіз жаттығулар, салыстырулар арқылы н-ң дыбыстарын ажырата алатын болдым. Мен сияқты оқушыларға көмек көрсету үшін «Қазақ тіліндегі «ң» әрпі, дыбысы »тақырыбында зерттеу жұмысын таңдадым.

2 слайд

#3 слайд
Зерттеу жұмысының мақсаты: 1. н-ң дыбысы мен әрпінің ерекшеліктерін зерттеу. 2. Фонетикалық тұрғыда «ң» дыбысы жайлы мәлімет жинау. 3. «ң» дыбысы кездесетін сөздерді қатесіз жазуға арналған жаттығуларды жүйелеу, жинақтау. 4. Ұйқас буын, сөздерді құрастырып үлгі ұсыну.

3 слайд

#4 слайд
Зерттеу міндеттері: Бұл зерттеу Қазақ тілі біліміндегі «ң» дыбысының құбылыстарын айқындауға арналады. Мұндай құбылыстарды көрсету үшін біз көркем әдебиетке, атап айтсақ, ертегілерге жүгіндік. Мәселен, балаларға арналған «Ер Төстік», «Қаңбақ шал», «Сыбызғы сыры», «Алдар көсе мен Шығайбай» ертегілерінен мысалдар теріліп алынды.

4 слайд

#5 слайд
ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ Жүйелеу Іріктеу Талдау Салыстыру Сипаттау

5 слайд

#6 слайд
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: “Ң” қатардағы көп дыбыстың бірі емес, Қазақ тілін әлемдік тілдерден, тіпті, туыс түркі тілдерінен де даралап, өзіндік сипатын көрсететін ерекше дыбыс.

6 слайд

#7 слайд
Зерттеу жұмысының құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі тараудан, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

7 слайд

#8 слайд
Қазақ тілінің тарихи даму жолы. Қазақ тілі – сан ғасырдан бері ата-бабадан мирас болып келе жатқан киелі дүние. Ол халықтың алтыннан да қымбат кені. Тіл – адам баласының әлем бейнесін тану жолындағы түсінігінің, ойының, сезімнің, идеясының, дүниетаны- мының көрінісі. Алғашқы зерттелулерде Қазақ тілі дыбыс жүйесі туралы, Қазақ тіліндегі дыбыстардың саны мен сапасы туралы бірізді пікір де, қазақша терминдер де жасалған жоқ. Нағыз ғылыми зерттеу А. Байтұрсынов пен Қ. Жұбанов еңбектерінен басталады деп білеміз. Негізгі бөлім Қазақ тілі фонетикасы туралы жалпы түсінік

8 слайд

#9 слайд
Қазіргі Қазақ тілінің фонетикалық жүйесі Фонетика (грек. дыбыстық, дауыстық) – тіл білімінің тілдің дыбыстық жағын зерттейтін саласы. Тіл білімінің басқа салаларымен салыстырғанда фонетика өз нысанының тілдік қана емес, материалдық жағын да – дыбыстарды жасайтын адамның дыбыстау жүйесін, яғни айтылым базасын, дыбыстың айтылымын, естілімін. Буын жеке дыбыстардан, сөз буыннан, сөйлем сөздерден құралады. Демек, сөз дыбыстардан тұрады. Ол – тіл дыбыстары.

9 слайд

#10 слайд
Дауысты 1. Кедергіге ұшырамай, еркін шығады. 2. Дыбысталу мүшелеріне күш түспей, оның қалпы жайдары болады. 3. Ауа баяу шығады. Дауыссыз 1. Кедергіге ұшырап тосқауылмен айтылады. 2. Тосқауылдан өту кезінде күш түседі. 3. Ауаның шығу қарқыны дыбысталу мүшелеріне күштірек болады.

10 слайд

#11 слайд
Дауыссыздардың басты ерекшеліктері: - дауыссыздардың жасалатын орны – ауыз және көмей қуыстары; - дауыссыздардың үн сапасында – жаңғырық болмайды; - дауыссыздар сөз ішінде жалқы тұрып буын құрай алмайды.

11 слайд

#12 слайд
ІІ ТАРАУ. «Ң» ДЫБЫСЫНЫҢ ҚОЛДАНЫСЫ Әр тілдің өзіне ғана тән төл дыбыстары болатынын қарапайым түрде былай түсіндірсек: бір тілдің дыбысталуы өте жағымды (қазақ, француз) болса, енді бір тілдікі мысалы қытай тілі шаң-шұң еткен өңкей ащы дыбыстар жүйесінен түзілген, алтай, якут тілдері дауыссыздар жүйесіне негізделгендіктен құлаққа түрпідей тиеді.

12 слайд

#13 слайд
Дыбыстар дауыс қатысына және жасалуына қарай: Үн мен салдырдың қатысына қарай Қатаң Ұяң Үнді Айтылу жолына қарай Ызың Шұғыл Діріл Жасалу жолына қарай Тіл Ерін Тіл алды Тіл ортасы Тіл арты

13 слайд

#14 слайд

14 слайд

#15 слайд
Ң Үнді Тіл арты Шұғыл дауыссыз Мұрын жолмен Дауыссыз дыбыс

15 слайд

#16 слайд
Біріншіден, «ң» дыбысы Қазақ тілінде сөз басында кездеспейді (алайда,1- сыныпқа арналған «Қазақ тілі » оқулығында ң әрпінің бас әрпі неліктен көрсетіліп тұрғаны түсініксіз жайт), екіншіден, «ң» дыбысы жабық буында анық естіледі. Мысалы:(сәңқой, казаңғап,Есеңгелді).

16 слайд

#17 слайд
Балаларға арналған ертегілерден біраз мысалдар келтірсек. Мәселен, «ң» дыбысы сөздің бірінші буынында кездесетінін көруге болады: «Кемпір-шалға аң мен құстың етін қақтап үйіп береді де, Төстік жолға шығады.»( «Ер Төстік» ертегісінен) ; «Қысқасы өзің - күң, балаң - құл болады. Ойымдағыдай жақсы істемесеңдер бастарың алынады, - депті.» («Сыбызғы сыры» ертегісінен) ; «Бұрын, бұрын, бұрында Қаң-бақ шал деген шал болыпты.» («Қаңбақ шал» ертегісінен ). Екінші және үшінші буында да кездеседі: «Та-ңер-тең Шығайбай жолға кетпек, болып, бәйбішесіне қонаққа көрсетпей маған нан беріп жібер,— дейді.» («Алдар көсе мен Шығайбай» ертегісінен) немесе «Тұруға мұршасы келмей жатқан шал ша-ңы-раққа қараса, ша-ңырақ-тың күлдіруішінде керулі тұрған кер бие-нің төстігі көзіне түседі» ( «Ер Төстік» ертегісінен).

17 слайд

#18 слайд
1-жаттығу «ң» дыбысын созып айту, ұқсас дыбыстармен кезекпен буын айтқызу арқылы «ң» дыбысын айтқызуға дағдыландыру. Мысалы: ан-аң, он-оң, ын-ың, өн-өң, ін-ің, ұн-ұң. 2-ЖАТТЫҒУ Жоғарыда берілген сөздерді диктофонға жазып алда, сол сөздерді жатқа жаз.

18 слайд

#19 слайд
3-ЖАТТЫҒУ Өзіңе таныс (ң) дыбысын дұрыс айта отырып, бір буынды сөздерді оқы, жазылуын есте сақта. Аң–заң–лаң– маң–оң–паң–таң–шаң–ең–жең–кең–мең–рең–сең–тең–көң– өң –мың–тың. 4-ЖАТТЫҒУ Өзіңе таныс (ң) дыбысын дұрыс айта отырып, көп буынды сөздерді оқы, жазылуын есте сақта. Аңға – даңғаза – жаңа – жаңбыр – заңдар – ұңғы – қаңғыбас – лаңкес – маңдай оңқай – паңданба – саңырауқұлақ. 5-ЖАТТЫҒУ «ң» дыбысы қатысқан жаңылтпаштарды жаттап, қайталау. Сол кезде баланың есте сақтау қбілеті жақсарады және (ң) дыбысын қайталай айта берсе (н) дыбысынан айыра алады.

19 слайд

#20 слайд
1. Шұңғыл шұңқыр, Шұңқыл шұңғыл. Шаң-шаң-шаң, жаңбыр жаумай, Аула шаң.   2. Атты таң, Болма таң. Шың-шың-щың, тау басында биік шың. Таң-таң-таң бүгін ерте атты таң.

20 слайд

#21 слайд
Деңгейлік тапсырма 1. Сурет бойынша кестені толтыр.   2. Сөздерді қатыстырып сөйлем құра. 3. Шығармашылық тапсырма: Ж_____ жауды. Қ_____ ұшты. Қ_____ соғылды. Ш_____ тепті.   Ж_______ ж_______ ж_______ . Қ______ қ______ қ______. Қ________ қ_______ қ________. Ш______ ш______ ш______.

21 слайд

#22 слайд
79 % 21% 2-4 сыныптар дұрысы қателері

22 слайд

#23 слайд
1 2 3 0 5 10 15 20 25 2 3 4 20% 10% 23% Сынып Көрсеткіш

23 слайд

#24 слайд
Қорытынды Кезінде түрколог В.Радлов «Әлем тілдерінің ішінде мен үш тілді ұлы деп білемін. Ол―орыс, француз, Қазақ тілдері»―деп баға берсе, тағы бір әйгілі түрколог С.Е.Малов: «Түркі халықтары ішіндегі ең суретшіл образды тіл―қазақ тілі. Қазақтар өзінің шешендігімен де, әсем ауыз әдебиетімен де даңқты»―деген болатын. Қорыта келгенде , «Қазақ тіліндегі «ң»әрпі, дыбысы» атты зерттеу жұмысында «ң» дыбысының айтылу, жазылу ерекшелігіне байланысты нәтиже жасалды, «ң» дыбысын айтуды үйретудің бірнеше әдіс-тәсілдері, фонетикалық жаттығулар мен балаларға арналған Қазақ ертегілерінен мысалдар теріліп көрсетілді.

24 слайд