Шәкәрім Құдайбердіұлы / Презентация

#1 слайд

1 слайд

#2 слайд
Ұлыдан ұрпақтар қалса игі.. Абай мен Шәкәрім Құнанбай мен Шәкәрім Ақынның шығармашылық әлемі Өмірі Қажылық Алаш және Шәкәрім Л.Н.Толстой мен Шәкәрім Халық соты (А.Қарасартов пен Е.А.Бүкетов)

2 слайд

#3 слайд
Ш.Құдайбердиевтің шығармашылығы Өлеңдері Аудармалары Дастандары Прозасы ЗерттеулеріТрактаттары

3 слайд

#4 слайд
Шәкәрімнің дастандары “Еңлік-Кебек” “Қалқаман – Мамыр” “Жайлаудың басымен айтысы” “Қодардың өлімі” Дума “Шыныбақ” “Нартайлақ -Айсұлу”

4 слайд

#5 слайд
Кейіпкерлері Тақырыбы Жырдың тарихы Сұрақтар мен тапсырмалар Тест

5 слайд

#6 слайд
Құнанбай Өскенбайұлы (1804-1886) Абайдың әкесі, аға сұлтан, қоғам қайраткері. Әкесі Өскенбай Ырғызбайұлы Тобықты елін билеген беделді адам болған. Өскенбайдан басталған билікті оның ұрпағы 150 жыл бойы, кеңес өкіметі келгенге дейін қолдарынан шығарған жоқ. Құнанбай әуелі шағын ауылды басқарды, кейін болыс басқарушысы болып сайланып, Тобықты елін биледі. Келе-келе Дуанды басқаратын аға сұлтан дәрежесіне дейін жетіп, даланың беделді де білікті әкімдерінің қатарына көтерілді. Оның 4 әйелі болды. Бәйбішесі Әйбөбектен (Күнке) Құдайберді туды. Екінші әйелі Ұлжаннан Тәңірберді, Ибраһим (Абай), Ысқақ, Оспан; Айғыз деген әйелінен Халиулла, Смағұл, Кәмшат туған; төртінші әйелі Нұрғанымнан ұрпақ жоқ. 1846 жылы патша үкіметі қазақ даласындағы мал-жан санағы, жер-су, өзен-өлкені картаға түсіру, Ұлы жүз қазақтарын Россия өкіметіне бодандыққа алу сияқты түбегейлі мүдделерін іске асыру үшін экспедиция ұйымдастырды. Оның құрамына генерал Вишневскиий, Ивашкеевич, Адольф Янушкеевич сияқты Батыс Сібір әскери губернаторлығы кеңесінің шенді адамдарымен

6 слайд

#7 слайд
бірге жасы 40-тан енді ғана асқан ел әкімі Құнанбай да енгізілді. Олармен бірге жүрген бірнеше ай ішінде экспедиция мүшелері Құнанбайдың іскерлігі мен кісілігіне қатты риза болған. Янушкеевич өз күнделіктерінде «Құнанбай би Барақ сұлтаннан бір-екі жас үлкен. Бұл да бүкіл елге әйгілі адам. Қарапайым қара халықтан шыққан Құнанбай - жаратылысынан ақыл-парасат дарыған, керемет зерек, қара тілге шешен, байыпты, тыңғылықты кісі. Халқының қамын ойлайды. Оған жақсылық жасасам дейді. Елінің ежелгі жол-жобасына әрі құранда жазылған шариғат жолында аса жүйрік, Россия өкіметінің Қырғыздар жөніндегі заң ережелеріне өте жетік, қара қылды қақ жарған әділ, адал азамат. Құнанбай -халқының қамқоры. Жұрт пайғамбардай көреді. Сондықтан одан ақыл-кеңес алуға тіпті бір қиырдағы ауылдағы жас пен кәрі, бай мен кедей ағылып келіп жатады. Тобықты деген мықты рудың қалауымен ол болыстық қызметке сайланып қойылған. Елден ерен білгіштігінің арқасында бұл қызметті тасқаяқтай қағыстырып, тамаша жақсы атқарады. Оның айтқаны екі болмайды. Қабағын қақса, іс орнына келіп жатады. Жасынан ол сұлу жігіт екен. Қазір шешектің дағынан беті шұбар боп қалған. Құнанбай бұлбұлдай сайрап кеткенде, тыңдаған халайық бетінің бұжырын мүлдем ұмытады... Барақтың қасында ақсүйектерді (сұлтандарды) жан деуге болмайды, ал бай атаулы Құнанбайдың ұлтанына да тұрмайды», - деп жазған. Бұл Құнанбай жайындағы алғашқы жазба деректер. Әкесінің 40 жасынан асқан шағында дүниеге келіп, оның соңғы 40 жылдық өмірін өз көзімен көріп өскен Абай 1895 жылы баласы Әбдірахман дүниеден қайтқанда шығарған «арғы атасы қажы еді...» деген жоқтау, жұбату өлеңдер Құнанбай туралы бар шындықты айтып әкесінің ел сүйсінерлік ерен тұлғасын жасады.Абайдың суреттеуінше де Құнанбай – ізгі істерімен артына өлмейтін атақ қалдырған, мұңды-шерлі жоқ- жітіктердің қамқоршысы болған, ақылды, адал, жомарт, әділ адам. 70-тен асқанда Меккеге барып қажы атанған Құнанбай енді бұдан әрі (жалған дүние сөзіне араласпай) шымылдықтың ішінде тыныш жатып, құдайына құлшылық жасаумен өмірін өткізеді. Құнанбай жөнінде ел аузына аңыз-әңгімелер көп. Оның ел арасындағы беделін жыр еткен Балта, Қуанышбай сияқты ақындардың өлең жырлары бар. М.О.Әуезовтің сөзімен айтқанда, «Құнанбай басының қайшылығы көп болған. Ол – феодалдық дәуірдің, өз табының бел баласы, ісі мен мінезінде заманының айқын таңбасы бар» Құнанбай жайындағы өмірлік ақиқат материалдар Әуезовтің «Абай жолы » эпопеясында көркемдік шешімін тапқан. Тобықты елінің Құнанбайынан - әдебиеттік кейіпкер Құнанбай бейнесі жасалған. Құнанбайды толық танып білу - Абайды да мұқият оқып-зерттеуімізге септігін тигізеді.

7 слайд

#8 слайд
... Әкесінің ат жақты келген, ұзын сопақ басының құлақтан жоғарғы жері қаз жұмыртқасындай көрінеді. Онсыз да ұзын, үлкен бетіне, ұп-ұзын боп дөңгелей біткен сақалы қосылғанда, басы мен беті бір өңірдей. Сонда Құнанбайдың жалғыз сау көзі, оның көтеріңкі жал-тұмсығының сол иығына шығып алып, қалғымай, сақшыдай бағып, осы өңірді қалт етпей күзетіп тұрған сияқтанады. Қоя берсін, салғырттығы жоқ сергек, қатал күзетші. Жалғыз көз шүңет емес, томпақша. Тесіле, сыздана қарайды. Кірпігін де сирек қағады. Иығына бота ішігін жамылып, шалқия отырып сөйлеген Құнанбай, осы үйде әркімге қарамайды. Қарсысына таман отырған Сүйіндікке ғана қадалып сөйлейді.

8 слайд

#9 слайд
Құнанбай – Күңке Ботантай-Құдайберді – Дәметкен Шәкәрім-Айғайша Гүлнар Қапыр(Ғафур) Қабыш Ахат Зият Дәулет Нұрлан

9 слайд

#10 слайд
Шәкәрімнің Мәуен деген бәйбішісінен туған Сұпиян деген баласы ертеректе, жиырма бесінші жылдары қайтыс болып кеткен еді. Екінші өмірлік қосағы Айғаншадан тараған бес ұл, үш қыз сүйеді. Үлкен ұлы Қапыр(Ғафур) еш жазасыз, ешбір тергеусіз түрмеде жабылуы аса ауыр қасіретке әкеліп ұрындырады. Өр мінез, қайыспас Қапыр жалған жалаға шыдамай, түрмеде жатып, тамағын кездікпен орып жіберіп, шапши аққан қанға қарап жатып бейшара халде дүниеден өткен. Араға бірнеше күн салып, Қапырмен бірге қосақтала түрмеге жабылған Баязит деген ұлы да тап солай өзін-өзі өлтіреді.Шәкәрімнің Қабыш деген ұлы талма аурулы болғандықтан, сағалап еш жаққа кете алмай, Абай атасының қабірінің басына барып, қасиетті моланы айқара құшақтап жатқан қалпында аштан өледі. Бала-шағасыда аштықтан қырылады.Қажының тағы бір ұлы Ахат бұл кезде бидай салығын төлемеді деген өтірік жаламен сотталып кеткен болатын. Өзі қазаға ұшырар алдында , қыркүйек айында Шәкәрім кенже ұлы Зиятты Идаят деген ауыл адамына қосып, шекерадан өтетіндермен бірге Қытай асырып жіберіп үлгереді. Қоштасқандағы айтқаны: Менің өлігімді сен көрме, сенің өлігіңді мен көрмейін”. Ахаттан үш жас кіші Зияттың 28 –дегі кезі еді.

10 слайд

#11 слайд
Кәмилә Қапырқызы: “1931 жылы атам (әкемнің әкесі) Шәкәрім жазықсыз жаланың құрбаны болып жапан- түзде атылғаннан кейін, “бай-құлақтың ұрпағы ретінде” шешеміз Мәкей екеуімізді Қарауыл селосына алып келіп, бір иесіз, қараңғы үйге қамады. Мен ол кезде 12-13 жасар жасөспірім қыз бала едім. Әлі ақыл тоқтатып, төңіректе болып жатқан қанды оқиғаларға көз жіберіп, көңіл жеткізетін шақ емес. Менің бар есімде қалғаны – азынаған суық күздердегі от жағылмаған тастай қараңғы үй. Екінші бір осы уақытқа дейін есімнен шықпай келе жатқан көрініс - әлгі үйдегі егеуқұйрық тышқандардың көптігі. Өздері соншалықты аш болса керек, әлде адам демі мен иісін сезгендіктен бе, сәл қозғалмай тым-тырыс отырып қалсақ болды, жан-жақтан жылтыңдап, тықырлатып шыға келе бастайды. Сөйтсем шешемнің жолға деп ала шыққан , қоржынға салған азын-аулақ еті бар екен, егеуқұйрықтардың жеуге ұмтылып жүргені сол екен ғой. Сол түні шешем екеуіміз қараңғы қапас түнді кірпік айқастыпмай өткіздік. Егеуқұйрық тышқандардың шабуылынан аман –есен шыққанмен, ертеңінде екінші бір жан қинайтын азапты тергеу, тексеруге түстік.

11 слайд

#12 слайд
Фатих Насиболлаұлы: Мен Шәкәрімнің ең сүйікті кенже қызы Гүлнардан туған тоғыз баланың бірімін. Қазір тоғыздан Бәтен екеуіміз ғана қалдық. Көбісі қиыншылықта, жоқшылық кезінде дүние салды. Әкеміз Нәсиболла Ұлы Отан соғысынан кейін қайтыс болды. Ал атам Мұхамеджан “Абай жолы” романында айтылатын әйгілі әнші Майбасардың Мұхамеджаны. Анам Гүлнар (1912-1970) Шәкәрім атаның шығармаларын жүйрік білетін.

12 слайд

#13 слайд
Мереке Зиятов: Менің әкем Зият Қ ытайға асқаннан кейін сондағы Алтай аймағының Сарсүмбе қаласына келді. Сол қалада орысша, арабша, парсы мен шағатайша төрт түрлі тіл білетін Сейітқазы Нұртаев деген оқымысты кісі бар екен, өзі Көкшетау Айыртау жағының қазағы. Сол Сейтқазы менің туған нағашы атам болады. Ол Шәкәрімнің баласы Зияттың шекарадан өтіп келгенін естіп, шақыртып алып, өзінің үлкен қызы Мүнираны оған қалыңсыз қосады. Сол заманда, ол жақта қалың малсыз үйлену қиын. Әкем Сарсүмбеде баспахана бастығы болып тұрады. Шешем Мүнира мұғалім болды. Ол ұйғыр, орыс тілдерін жақсы білген. Менен бұрын бір ұл туып шетінеп кетіпті. 1938 жылы мені қырқымнан шығарған күні түнде Үрімжіде әкемді ұстап алып кетеді, сол кеткеннен әкем Зият жоқ. Еш хабары болмады. Не болып, не қойғанын ешкім білмейді.

13 слайд

#14 слайд
Шәкәрімнің прозалық шығармалары “Ұждан” “Жан мен тіршілік туралы “Үш анық” “Адам баласының шын бақытты Өмірі туралы әңгіме “Қолшатыр бұйрығы” “Әділ-Мария” романы

14 слайд

#15 слайд
Дубровский әңгімесі Шәкәрімнің аудармалары “Ләйлі- Мәжнүн” “Том ағайдың балағаны” Лев Толстойдың әңгімелері Дума

15 слайд

#16 слайд
Абай мен Шәкәрім Шәкәрім жеті жасынан әкеден жетім қалғаннан кейін Абайдың тікелей тәрбиесінде болады. Өскен ортасының аса бай дәстүрлері мен Абай ағасының тәрбиесі табиғатынан зерек Шәкәрімнің жетімдік көрмей өсуіне ғана емес, оның талантты ақын, парасатты ой иесі болуына да зор ықпал жасады. Шәкәрім- Абайдың нағыз мұрагерлерінің бірі, бірі болғанда - бірегейі. Абай шәкірттерінің ішіндегі көп жасағаны да, көп жазғаны да - Шәкәрім. Мұхтар Әуезов “Абай ақындығының айналасы” атты мақаласында “Абайдың дәл өзі тұсында, өз дәуірінде еңбек еткен” ақындар туралы айта келіп: “Мұндай ақын төртеу, -дейді. – Оның екеуі – Ақылбай, Мағауия – Абайдың балалары... Қалған екеуі – Көкбай, Шәкәрім. Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірттері, Абайдан аталық, ағалық, ұстаздық тәрбие алудан басқа, оның өлең мен қара сөздерін оқушы әрі таратушы, бағалаушы, тұтынушы болудан басқа, бұлар Абай басшылығымен өз жандарынан жырлар да жазған...” Ұлы ақын дүниеден өткен соң халық Шәкәрімді Абайымыз деп танып, ерекше құрметтеген. Әкеміздің бір шешесінен туған Ибраһим мырза, - дейді Шәкәрім шежіре кітабында. – Қазақ ішінде Абай деп атайды. Сол кісі мұсылманша һәм орысша ғылымға жүйрік һәм Алланың берген ақылы да бұл қазақтан бөлек, дана кісі еді. Ер жеткен соң сол кісіден тағылым алып, әр түрлі кітаптарын оқып, насихатын тыңдап, аз ғана ғылымның сәулесін сездім”, - дейді (“Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі” Орынбор, 1911, 72-б.) Шәкәрім ауылдан ұзақ шығып, ешбір оқу орнында оқымаған адам еді. Оның мектебі де, университеті де – Абай.

16 слайд

#17 слайд
Кейіпкерлер галереясы Жырдың дауы “Қалқаман –Мамыр” Жырдың тарихы

17 слайд

#18 слайд
Шәкәрімнің өмірлік жолы Шәкәрімнің аты, еңбегі елге тараған болғанымен, оның өмірбаянынан мағлұматымыз аз. Шәкәрім 1858 жылы, ескіше 11 шілдеде дүниеге келген. Бес жасында оқуға беріліп, жеті жасына дейін оқу оқиды. Құдайберді 1866 жылы дүниеден өткен соң Шәкәрім жеті жасында жетім қалды. Жеті жасынан бастап өлең жазады. Шәкәрім әкеден жетім қалды деген аты болмаса, жетімдік көрмеген, Құнанбайдың ерке немересі болып өскен.Туғанынан талантты, табиғи дарынды, әр нәрсенің сырын білуге құштар, зерделі, зерек, қабілетті, талапты деген қасиеттер Шәкәрімге тән. Жастық шағынан бастап жан –жақты өнерін Шәкәрім өмір бойы шыңдап, өркендетіп, өсіріп отырған. Жасы он бестен асқанда, ақылы кемелденіп, ой өрісі тереңдеп өсе бастаған Шәкәрім ғылым жолына ойысып, ақындық өнерін де жарыққа шығара бастады. Ақын өзі туралы былай дейді: Кетермін, артта жазған сөзім қалар, Кейінгі талапты жас қолына алар Бірі жөн, бірі теріс айыпты деп, Таласып өздерінше сынға салар. Шәкәрім бір сайлау болыс болып, ел басқару ісіне еріксіз араласады. Өмірінің осы кезін өкінішті бір кезеңі деп біледі.

18 слайд

#19 слайд
“Жиырма мен қырықтың арасы; жас өмірдің сарасы, бос өткенін қарашы”,- деп налиды. Көзін ашып, өсіп, өзгерген санамен, жаңарып, жаңғырған ұғыммен ғылым дүниесіне терең бойлауға берік бекінеді. Шығыс тілдерін, орыс тілін емін-еркін меңгеруге бой ұрады. Шәкәрім Меккеге барып, қажылық борышын атап “қажы” атанады. 1909-1910 жылдар ел ортасын тастап, оңаша елсізге кетіп, оқу, ойлау, жазумен болған. Асыра сілтеу әсіресі Шәкәрімнің елінде- Шыңғыстауда асқынданқырап кеткен еді. Аудандық ГПУ Шәкәрімді –бай, жуан, қажы яғни жау деп қана білген. Және жападан жалғыз жүруі күдіктерін күшейте түсті.Сол кезде Шыңғыстауда “банды” дейтін пайда болған. Аудандық ГПУ бастығы Абзал Қарасартов қасында адамдары бар, “қашқын бандыларды” қууға шығады. Оларға ауданға бет алып келе жатқан Шәкәрімді кездестіреді. Көре сала, сөзге келместен Шәкәрімді аты...

19 слайд