"Тұяқтылар фасциолезы"

#1 слайд
Мал фасциолезін балау және алдын алу шаралары

1 слайд

#2 слайд
Тұяқтылар фасциолезы  Аурудың анықтамасы: Тұяқтылар фасцелиозы жіті немесе созылмлы өтетін, баурдың зақымдануымен, дененің сарғыш тартуымен, ас қорыту жүйесінің бұзылуымен сипатталатын үй және жабайы жануарлардың трематодоз ауруы. Кей кездері трематодоз адамға қауіпті. Сорғыш құрттар өт жолдарында мекен етеді.  Жіктелуі: Топтама: Plathelminthes ( жалпақ құрттар ) Тап: Trematoda ( сорғыш құрттар ) Тегі: Digenea ( дигенеалық ) Тек тармағы: Fasciolata Тұқымдасы: Fasciolidae Туыс: Fasciola Түрлері: F.hepatica ( бауыр фасциола,жәй,кәдімгі ) F.gigantica( алып фасциола )

2 слайд

#3 слайд
 Құрылысы: Трематодалардың жалпы сипаттамасын жоғарыда айтып шықтық, сондықтан фасциолардың тек қана ерекшелігін айтамыз, сыртқы көзге көрінетін белгілері туралы:  1 .Кәдімгі фасциола - жапырақ тәрізді, ұзындығы 2-3 см,ені 0.8-1.2см. Құрттың тұмсық жағы сіәл шығыңқы келеді де, көптеген тікенекшелермен жабдықталады. Ауыз бен құрсақ сорғыштарының арасы өте жақын орналасады. Ішкі мүшелері: тармақталған, ішегі қос жынысағзалары, тұқымдасы ағаштың бұтағындай көптеген тармақтар құрайды. Денесінің тұтастай ортасын екі ен алып жатады ал, сыртқы екі шетін уыздық жайлайды. Уыздығ өте жақсы дамыған.Ал, жатыры, тұқымдық және басқа да аналық мүшелері сорғыштың алдыңғы жағында болады. Жатыр иерелеңдеген, тұқымдық - бұғының мүйзіне ұқсас.  2.Алып фасциола -сүлік сияқты ұзынша келеді. Тұрқы 1.5 – 1.5 *3.5 – 7.5 см. блады. Ішкі мүшелерінің орналасуы кәдімгі фасциоланыкіндей, онда айырмашылығы шамалы.

3 слайд

#4 слайд

4 слайд

#5 слайд
Кәдімгі фасциоланы ң микроскопи ялық көрінісі

5 слайд

#6 слайд
Алып фасциоланың макроскопиял ық көрінісі.

6 слайд

#7 слайд
 Даму циклы: Фасциолдар - биогельминттер, өсіп -өнуіне екі ие керек. Фасциолез қоздырушысының иелері:  Ақтық иелері қой,ірі қара, ешкі. Олармен қоса әр түрлі үй және жабайы тұяқтылар. Қоздырушы олардың бауырында, яғни өт жолдарында мекендейді. Ақтық иелердің саны жалпы алғанда шамамен 40 жетеді.  Аралық иелері - ұлулур, тұщы суда өмір сүретіндер, Limneidae тұқымдасқа жататындар. - кәдімгі фасциоланың аралық иесі - Limnae truncatula ( кіші таспа ұлу, тұщы судағы кіші ұлу ) . - алып фасциоланың аралық иесі – L . auricularia ( құлақша таспа ұлу, тоғандарда өмір сүретін жәндіктер ) .

7 слайд

#8 слайд
Даму циклы

8 слайд

#9 слайд
Аралық иесінің денесінде өтетін сатылары: мирацидий, спороциста, редия, церкарий.

9 слайд

#10 слайд
Берілу жолдары

10 слайд

#11 слайд
Фасциоланың даму циклының нобайы: Фасциолалар - диксендік биогельминттер, яғни даму айалымында екі ие қатысады: ақтық және арлық ие. Жалпы дамуы 8-9 айда бітеді. Ақтық иеде, яғни тақ тұяқтыларда фасциолаларда 5-6 жылға дейін өмір сүреді. Имаго ( қос жынысты сатысы ) өзара немесе айқас ұрықтанудан кейін жұмыртқа бөледі, 2 аптадан кейін жұмыртқаның ішінде мирацйдий пайда болады,ол аралық иесіне енеді, аралық иесінің денесінде жансыз дамиды және спороциста, редия, церкарий сатылары өтіп (2.5 - 3 ай көлемінде ) , сосын церкарий сыртқы ортада түсіп, қабықтанып адолескарий сатысына айналады, жем шөппен, сумен ақтық иесінің асқорыту жүйесіне түседі, ішектен лимфа қан тамырларымен бауырға жетіп , 2-3 айда ересек сатысына ( имаго ) айналады.

11 слайд

#12 слайд

12 слайд

#13 слайд
Балау, дигностикалау:  Фасцелиозга диагнозды мал тірі кезінде және өлексені тексергенде қоюға болады. Тірі кезінде эпизоотологиялық деректерге, клиникалық белгілеріне және лабораториялық зерттеулер нәтижелеріне сүйеніп ауруды анықтайды. Эпизоотологиялық деректер  Малдың фасцелиозі Қазақстанның оңтүстік- шығысында, оңтүстігі мен басында жиі кездеседі. Респкбликаның оңтүстік - шығысында көбінесе кәдімгі фасциола тіркелсе, оңтүстік- батысымен, батысында алып фациола табылған. Фасциолез үй тұяқтыларының барлығына жұғады, бірақ, бұл ауруға көбіне қой мен ірі қара шалдығады да, осы түліктер өлім-жітімге жиі ұшырайды.

13 слайд

#14 слайд
 Бауыр құртпен барлық жастағы мал жайылымға шығысымен залалданады, бұл сорғыштарға қозы, бұзау жиі шалдығады да, көптеген жағдайда ол өлім-жітімге жиі ұшырайды. Сонымен қатар 1-2 жасқа дейінгі төлдер арасында бұл ауру жиі кездеседі. Ал, кейбір жағдайда сақа малдың да өлімі болады. Қазақстанда фасциолез әсіресе, жаздың соңғы айларында білінеді де,түлік шығыны күзде, қыста және ерте көктемде орын алады. Біз айтып отырған мал ауруы, Республиканың оңтүстік жылы аймақтарында жылдың барлық маусымында тіркеледі. Бұл гельминтоз, әсіресе көлшікті, сазды, ылғалды алқаптарда және жаңбырлы жылдары көп кездеседі. Аталған сулы мекендерде фасциоланың жұмыртқасымен адолескарий ұзақ уақыт мерзім өлмейді де, сондай-ақ, мұндай биотоптарда сорғыштардың аралық иелері ұлулар жаз айларында тез көбейеді.

14 слайд

#15 слайд
 2. Клиникалық белгілері: Фасциолалар малға әр түрлі әсерлер келтіреді.  Трофикалық, механикалық, инокулярлық, токсикалық әсерлерінтигізеді. Фасциолез малдың клиникалық сырт белгілеріне қарай екі түрде өтеді: жіті немесе созылмалы.  Жіті түрі: Жас құрттардың денеге енген сәтінен ересек сатысына жетуіне дейінгі мерзімді қамтиды, 2-2 ,5 айға созылады. Көбінесе күзде тіркеледі , ұсақ тұяқтыларда, әсіресе олардың төлінде - қозы мен лақтарда жиі кездеседі. Дертке шалдыққан жануардың денесінің қызуы көтеріледі,жем шөпке зауқы шаппайды, өздігінен отай алмайды.Іші кебеді, ауыздың, танаудың, көздің кілегейлі қабықтары қансызданып, бозарып кетеді. Жүрек соғуы жиілейді, тынысы тарылып, демігеді. Бауырдың жалпы көлемі ұлғаяды, оң жақ қабырғаларының ернеулерін бармақпен басқан кезде мал ауырсынады. Ас қорыту жүйесі бұзылады. Кейде іші қатып ал, кейле тышқақтайды, нәжісіне қан араласады. Бірнеше күннің ішінде титықтап арықтап, өліп қалады.

15 слайд

#16 слайд
 Созылмалы түрі: Ауру көбінесе қыста, жазғытұрым байқалады. Ауырған қойдың клиникалық белгілері көмескі келеді, азыққа тәбеті төмендейді, ас қорытуы нашарлайды, іші біресе өтіп, біресе қатады. Ауыз, танау, көздің кілегейлі қабықтары түссізденіп, артынан сарғая бастайды. Мал жүдейді, әлсізденіп, көбінесе жатып қалады. Жүні өңінен өзгереді, сынғыш және жұлынғыш келеді. Саулықтар іш тастауы мүмкін. Мал әбден, азып, егер дұрыс емдемесе 3 – 4 айда өледі.  3. Гельминтокопрологиялық зерттеулер: Гельминтоовоскопия – нәжісті зерттеу, оның ішінен фасциоланың жұмыртқасын іздеу үшін неше түрлі әдістер қолданылады. Оның ішінде тәжірибеде жиі қолданылатыны – шөгеру ( тұндыру ) әдісі. Демидовтың және Вишняускастың әдістері. Аталған әдістердің ішіндегі ең қарапайымы және оңайы шөгеру ( тұндыру ) әдісі. Орысша оны “ метод седиментации ( осаждения ) немесе метод последовательного промывания фекалий ” деп атайды.

16 слайд

#17 слайд
Фасциоланың жұмыртқасын ың сипаттамасы: Фасциола жұмыртқасы жетілмеген, яғни іші домаланған шарларға толы, оны басқа сорғыштардың жұмыртқасымен салыстырғанда, ірілеу ( ұзындығы 0,13 – 0,14 мм, ені 0,07 – 0,09 мм ) сопақша, сарғыш түсті келеді.Оның барлық трематодалардағыдай бір ұшында қақпақшасы бар. Ал, қарсы шетінде денешесі бар.

17 слайд

#18 слайд
4. Өлекседегі өзгерістер:  Өлексе, не амалсыздан сойлған мал арық келеді. Денесі ісінеді, терісін сыпырып алғанда оның астынан кілкілдеген жалқаяқтар немесе сары су кездесуі мүмкін. Бұлшық еттері майсызданған, бос, болпылдақ, өңі бозғылт тартып, қызғылттанып тұрады.

18 слайд

#19 слайд
 4. Өлекседегі өзгерістер: Өлексе, не амалсыздан сойлған мал арық келеді. Денесі ісінеді, терісін сыпырып алғанда оның астынан кілкілдеген жалқаяқтар немесе сары су кездесуі мүмкін. Бұлшық еттері майсызданған, бос, болпылдақ, өңі бозғылт тартып, қызғылттанып тұрады.  Фасциолездің жіті түрінен өлген түлікке диагноз қою қиын. Малдың құрсақ қуысында қанды су жиналуы ықтимал, онда жынысы жетілмеген трематодалардың “ жүзуі ” ғажап емес. Бауырдың аймағы ұлғайып, іші қанға толады. Оның түсі қып – қызыл. Ағзаны тіліп жібергенде қан шашаып шығуы мүмкін. Ал, көшпелі тоғышарлар тескен ұлпасында қан құйылған жерлер жеткілікті болады. Бұл органдарды саусақпен сығып жіберсе қоңыр қойыртпақ сықпаға ілесіп жеткеншек құрттар шығады. Кейде оларды табу үшін бауырды түбі қара ыдысқа салып, оны қолмен мыжғылап, ыдыраған ұлпаларын сумен бірнеше рет шайып жіберсе, су бетіне қалқып шыққандарын алып тастап, тұнбасынан жас құрттарды іздестіруге болады. Бұл арнайы әдістерді К.И. Скрябин ұсынған болатын. ГГЭКТ, ГБЖТ. Екі индексті есте сақтау керек. ( ИИ ) Инвазияның интенсивтігі 2 – 3 – 150 данаға дейін болуы мүмкін. ( ИЭ ) Инвазияның энтенсивтігі 50 – 60 % шамасында.

19 слайд

#20 слайд
 Фасциолездің созылмалы түрі: Құрсақ қуысы қанның сарқылма суына толып кетеді. Бауырдың өзі қарапайым, үлкейіп ( цирроз ) , кейде салмағы 2 -3 есе артып, түсі өзгеріп, бозарып тұрады. Қабығының астынан өт жолдары бұлтиып, ол сұрғылт – ақшыл жолақтар сияқты көрінеді. Мүшені кесіп зерттегенде, ондағы өзгерістер айқындала түседі. Зерттеу барысында ауру малдан холангит, холецистит, өт түтіктерімен өт қалтасының қабынғанын байқаймыз. Үлпершектің өт жолдары жуан, қатты, кедір – бұдырлы екендігін көреміз. Оны пышақпен кескенде шықырлайды, кей кездері онда ұсақ тасты түйіршіктер де кездеседі. Ал, ішінде тұтқыр сұйық заттармен бірге көптеген сорғыштар табылады. Өт қалтасындағы өт қою, қарақошқыл – жасыл болып келеді. Арасында гельминттер болады. Малды сойып зерттегенде ірі құрттарды жәй патанатомиялық әдістермен ақ анықтауға болады. Ал, майда құрттар және денеде кезіп жүрген құрттардың балаң құрттары, яғни кішкентай ұрықтары аталған әдістермен анықталмайды. Сондықтан оларды іздеп табу үшін арнаулы гельминтологиялық жарып тексеру әдістері қолданылады. Мұндай әдістерді кеңестік гельминтология мектебінің негізін қалаушы акдемик К.И. Скрябин ұсынған.

20 слайд

#21 слайд
 Емі: Фасцелиозге қарсы мынандай антигельминттік дәрілер пайдаланылады.  1. Т ө ртхлорды көміртегі ( четыреххлористый углерод ) CCL4 – қойға 1 – 3 мл беріледі. Ол үшін мына жәтті ескеру керек. Малдың әрбір 10 кг салмағына қарай, желатин түтікше арқылы ауызға ішкізеді немесе тері астына, болмаса қарнына егеді. Ірі қараға бұл дәрі вазелин майымен араластырып 50% қоспа түрінде санның бұлшық 2 – 3 жеріне, малдың тірілей салмағын басшылыққа ала отырып, әр 100 кг - на 10 мл – ден жіберіледі.  2. Филиксан – 0,3 – 0,4 г / кг мөлшерінде бір қайтара әр малдың жекелей немесе топтау әдісімен құрама жемге 1 : 50 қатынасындай мөлшерде араластырып береді. Дегельминтизациялау алдында малды 10 – 12 сағат ашықтыру керек.  3. Битионол – 0,5 – 0,2 г / кг жемге қосып береді.  4. Гексахлорпараксилол – қойға 0,4 г / кг, ірі қараға 0,5 г / кг есебінде бір қайтара жеммен немесе ұннан жасалған аталамен жекелей немесе топтау әдісімен береді.  5. Гексихол - ірі қараға 0,3 г / кг, қойға 0,2 г / кг мөлшерінде бір қайтара құрама жемге қосып береді.  6. Сульфен – ірі қараға 0,05 г / кг есебінде бір қайтара жекелеп ұнтақ түрінде болмаса суға қосып береді. Қойға 0,1 г / кг мқлшерінде беру керек.

21 слайд

#22 слайд
Дәрілік препараттар

22 слайд

#23 слайд
 7 . Рафоксанид – 2,5% - дық суспензия ретінде, 1 рет ауыз арқылы 7,5 – 10 мг АТЗ бойынша, Германияда шығарылатын дәрі.  8. Дисалан – ауыз арқылы, 10 мл - ден әр 50 кг тірі салмағына.  9. Клозантел ( фасковерм ) – 1 мл – ден әр 10 кг салмағына, тері астына немесе бұлшық етке.  10. Фазинекс – 5% - дық суспензия ретінде, ауыз арқылы 5- 10 г / кг салмағына.  11 . Диамфенетид – суспензия ретінде, 80 – 120 г / кг.  12. Ацемидофен – суспензия ретінде ауыз арқылы, 1 мл / кг.  13. Довеникс ( нитроксинил ) – 25% - дық ерітінді ретінде, тері астына 1 мл / кг.  14. Политрем – 0,14- 0,2 г / кг, 1 рет ( Ресей ) .  15. Рузанид 10% - дық – суспензия ретінде шығады, ауыз арқылы,қойларға 1 мл / кг, ірі қараға 1,5 мл / кг салмағына беріледі ( Беларусь ) .

23 слайд

#24 слайд
Фасциолезге қарсы дәрі – дәрмектер

24 слайд

#25 слайд
Сақтандыру шаралары.  Фасциолезбен күресу жолындағы кешенді жүргізілетін көптеген шаралар бар. Оларға мыналар жатады: Профилактикалық сақтандыру. Дегельминтизацияларды уақытында жүргізіп отырған абзал. Ол бірінші рет – ерте көктемде малды жайылымға шығаруға екі апта қалғанда, екінші рет – жайылым маусымы аяқталған кезде жүргізіледі. Фасциолезді таратушы аралық иелерін – ұлуларды жою. Ол үшін тотияйыннын 1 : 5000 қатынасындай етіп әзірлеген судағы ерітіндісін бір шаршы метрге бір литрден шашады. Сонымен қатар 5 : 4 дихлорсалициланилид және аммиак селитрасы белгіленген мөлшерде қолданылады. Молюскоцидтерді қолданатын айлар: біріншісі сәуір – мамыр, екіншісі тамыз – қыркүйек – қазан айларында жүргізіледі.

25 слайд

#26 слайд
Пайдаланылған әдебиеттер 1. Ветеринариялық гельминтология Г.С.Шабдарбаева 2. Санитарная гельминтология. Н.А.Романенко Москва, Изд. “ Медицина ”,1982. 3. www.Google.ru

26 слайд