#1 слайд
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ ҚОРҚЫТ АТА АТЫНДАҒЫ ҚЫЗЫЛОРДА АТЫНДАҒЫ УНИВЕРСИТЕТІ Инженерлі-технологиялық институты Аграрлық технологиялар БББ Қызылорда, 2022 ж. Авторлар: АГР-25-1 оқу тобының студенттері Абдижанова Диана Мырзабекқызы, Қасымхан Жанель Алматқызы, Сафар Аяжан Мадиярхожақызы,Тұрақ Дарын Досымжанұлы Ғылыми жетекші : Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университетінің «Аграрлық технологиялар» -ның а.-ш.ғ.к., қауымдастырылған профессор, Нұрымова Раушан Дүйсенқызы Жоба тақырыбы: Тұзды ортаға төзімді өсімдіктер

1 слайд

#2 слайд
Зерттеу жұмысының мақсаты Топырақ ерітіндісінің рН мөлшеріне байланысты өсетін өсімдік түрлері мен тұзданған топырақтарда өсетін галофитті өсімдіктер түрлерін білу. Зерттеу жұмысының міндеттері: 1.Минералды қоректік элементтер 2.Қышқыл, бейтарап, сілтілі топырақтар. 3.Тұзды топырақтағы өсімдіктердің экологиясы. 4.Галофитті өсімдіктер

2 слайд

#3 слайд
Жер шарының 25% аз немесе жоғары мөлшері тұзданған.Ал 3/2бөлігі құрамында 3-4%тұзы бар мұхиттар мен қамтылған. Тұзданған аймақта топырақ ерітінділерінің осмостық қысымының жоғары болуына байланысты және тұзданудың таксикологиялық әсеріне байланысты көпшілік өсімдік түрлерінің өсуін шектейді.Тұзданған аймақтағы ерекше экотип-галофиттер өседі.Грекше “галс”- тұз.”фитон”- өсімдік.Галофиттер-1 жылдық,көпжылдық шөптесін өсімдіктер.

3 слайд

#4 слайд
зерттеушілер Галофитердің анатомиялық құрылымын зерттеген ғалымдар: П.Лесаж(1890)А.Шимпер(1889)Е.Варинг(1901)Г.Шерлизон 1910, А.С.Тимофеев 1930, С.Ю.Рожановский 1950, Н.Д.Мурадова, Б.Н. Стороганоф және т.б ғалымдар зерттеген.

4 слайд

#5 слайд
Топырақ жамылғысы  –бұл биосферадағы энергия балансында және элементтердің, заттардың биогеохимиялық айналымында үлкен роль атқаратын жер қабығы – педосфера. В.В. Докучаевтің (1846- 1903) пікірі бойынша, топырақ түзілу процесінде көптеген факторлардың өзара әсерінен табиғи топы рақ пайда болған. Олардың ішінде негізгілері: климат, өсімдік тер және аналық тау жыныстары. Топырақты ол экожүйелердің негізгі элементі деп түсінген.  В.В. Докучаев топырақтың генети-калық жүйесін жасады, ендік аймақталығын және вертикальдық (тік) белдеулерін анықтады.

5 слайд

#6 слайд
Топырақ типтері алуан түрлі. Солардың ішінде өсімдіктер үшін экологиялық маңызды қасиеттері: жылу, ауа, су, қоректік және тұздылық режимдері. Топырақ өсімдіктер үшін, бірінші-ден, тамырлары өсіп нығаятын тіреніш төсемік, екіншіден топырақтан өсімдіктер өзіне керекті қоректік заттар және су алады. Экожүйелердің негізгі базисі – топырақ және өсімдіктер, өйткені онда заттар өзгеріп, Күн сәулесі энергиясы трансформацияланады. Өсімдіктердің фотосинтезі арқылы Күн сәулесі энергиясын пайдаланып, синтезделген органикалық заттардан топырақ көп мөлшерде энергия алып жинақтайды, биологиялық айналым арқылы тірі организмдерге қажетті көміртегі, сутегі, оттегі, азот, фосфор, калий, кальций, т.б. биофильді және минеральды элементтерді шоғырландырады.

6 слайд

#7 слайд
 Өсімдіктер өсіп дамуы барысында топырақтан көптеген элементтер, заттар алып сіңіреді және өз денесін құрастырады. Атап айтқанда өсімдіктің құрғақ биомассасы құрамында орташа есеппен көміртегі – 45%, оттегі – 42%, сутегі – 6,5%, азот – 1,5-2%. Осы аталған органогендік элементтер мөлшері өсімдіктер денесінің 95%-ын құрайды. Қалған – 5%-ы күлге жататын минералды заттар (элементтер) – P, S, K, Ca, Mg, Fe, Al, Si, Na т.б.

7 слайд

#8 слайд
Өсімдік денесіндегі мөлшеріне байланысты минералдық элементтер төмендегідей топтарға бөлінеді:  макроэлементтерге –мөлшері 0,01%-дан ондаған пайызға дейін жететін элементтер жатады.  Бұл топқа органогендерден (C, H, O, N) басқа – P, K, Ca, Si, Mg, S, Al енеді;  мөлшері 0,01-0,00001% аралығында кездесетін микро-элементтерге – Mn, B, Cu  , Zn, Ba, Ti, Li, Br, Mo, Co және т.б.жатады;  мөлшері оданда аз ультрамикроэлементтерге – Cs, Se, Cd, Hg, Ag, Au, Ra т.б.жатады. Өсімдіктердің минералды қоректенуіне керекті (қажетті) элементтер топырақта байланысқан және ерітінді күйінде болады.

8 слайд

#9 слайд
Бұталы өсімдіктердің көшеттерінің тұзға төзімділігі

9 слайд

#10 слайд
 Кестеде көрсетілгендей галофитті өсімдіктердің көшеттерінің топырақ тереңдігіне және жер асты суының тұз мөлшеріне байланысты .Сарсазанның тұзға төзімділігі 3,3%-ға жетті, Селитрянка 1,5% және Сексеуілдердің – 1,2% тұзға төзімділігі кеміді. Жер асты суының тұз мөлшеріне қарай тисінше : Сарсазан – 8,2%, Селитряека – 4,0% және сексеуіл – 2,9% болды.  Арал өңірінің құрғаған ұлтанында топырақтың тұзына және жерасты суының минералдану мөлшеріне қарай аридті өсімдіктерді сұрыптап, ауа – райы мен топырақ жағдайына төзімді түрлерін өндіріске енгізу мақсатында академик С.А.Абдраимов бастаған экспедициялық жұмыстар жүргізіп, оның қажетті тұжырымдарын өндіріске жұмыстары жүргізілді. Соның алғашқы тәжірибесі А.Е.Кебекбаевтың (2006)Қазақстан Республикасының Орман шаруашылығы министрлігінің тапсырысы бойынша Қызылорда облысы Арал ауданының Қасқақұлан аралында құрғаған теңіз орнына зерттеу жұмысының нәтижесін жатқызуға болады. Бұл тәжірибеде 14 түрлі галофит (тұзға төзімді) және псаммофит бұталы ағаш түрлері сыналды.

10 слайд

#11 слайд
Зерттеу жұмысының нәтижесі сыналған галофит түрлерінен сексеуіл, жыңғыл, сарсазан ғана жақсы өсіп – дамып, өнім құрай алды.  Бұталы – ағаш өсімдіктердің тұзға төзімді түрлерін сұрыптап таңдап алумен қатар оларды себу,отырғызу технологиясына: топырақ өңдеу тәсілдері мен тұқымдарды түйіршіктеп өңдеу тәсілдерін комплексті зерттеудің маңызы зор. Бұл жұмыстардың ғылыми түрде негізделуін Орман шаруашылығ ғылыми-өндірістік орталығы іске асыруда.  1985 жылы бұрынғы ҚазССР Орман шаруашылығы министрлігінің тапсырысы бойынша Қызылорда облысы Арал ауданының Қасқақұлан аралында теңіз орнын зерттеу жұмысы жүргізіле бастады. Жер бедерін, топырақ-гидрологиялық жағдайы мен өсімдік құрамын зерттеу нәтижесінде зерттелген аймақта орман- өсімдік жағдайының 5 типке бөлінетіндігін көрсетті.

11 слайд

#12 слайд
Топырақта бұзылмаған және шала шіріген органикалық заттар бар. Осы органикалық заттардың біртіндеп шіруі және ыдырауы нәтижесінде пайда болған қара шірінді (гумус) топырақтағы минералды бөлшектерді бір-бірімен байланыстырып, топырақтың структурасын, физикалық қасиетін жақсартады, құнарлылығын арттырады. Өсімдіктердің жақсы өсіп дамуына мұның әсері зор. Мысалы Орталық Азиядағы және Арал өңіріндегі сұр топырақта қара шірінді мөлшері 1-2%, ал құнарлы, кәдімгі қара топырақтарда 7-8%. Құнарлы, қара топырақты жерлерде өсетін өсімдіктерді – эутрофты (немесе эвтрофты),ал құнарсыз топырақта өсетіндерді олиготрофты өсімдіктер деп атайды. Бұлардың арасында аралық мезотрофты түрлері бар

12 слайд

#13 слайд
Галофиттердің тұзды аймаққа бейімделуі 3 процесс арқылы жүзеге асады. 1-Тұзды бойына жинайтын, 2-Тұзды бойынан шығаратындар, 3-тұзды бойына өткізбейтіндер. Осы бейімделулерге байланысты галофиттердің негізгі 3 экологиялық-физикалық топтары бар. Эугалофит тер Криногало фиттер Гликогало фиттер Г А Л О Ф И Т Т Е Р

13 слайд

#14 слайд
Эугалофиттер Эугалофиттер жоғары мөлшерде тұзданған ылғалды топырақта өседі.Бұларға солерис,сарсазан,петросимония.Эугалофиттердің ерекше белгілері:клетканың плазмалары тұзды жоғары деңгейде өседі,денесінің 92% судан тұрады.Өсімдіктің құрғақ массасының 45%тұздан тұрады.Кейбір эфгалофиттер,яғни солерис,сарысазан бойларына хлорид иондарын жинақтайды.Ал петросимония сульфат иондарын жинақтаушы.Эугалофиттердің артық тұз мөлшері жоғарға деңгейде дамыған,яғни су сақтаушы клеткада жинақталады.

14 слайд

#15 слайд
Анатомиялық ерекшеліктері Эпидерма клетканың астыңғы бөлігінде 2 қатарлы бағаналы хлоренхима клеткалары орналасады.Хлоренхима клеткадан соң жоғарғы деңгейдегі су жинақтаушы ұлпалар орналасады.Су жинақтаушы ұлпалар-жұқа кабатты,кең көлемді клеткадан тұрады.Сабақтың орталық бөлігін-орталық цилиндр алып жатыр. 1-сурет Солерос өсімдігінің сабағының кескіні

15 слайд

#16 слайд
криногалофиттер Күшті және шамалы тұзды топырақтарда өніп өседі. ( кермек) бұлардың органдардағы тұздар арнайы бөлгіш клеткалар безшелер арқылы бөлінеді. Олардың саны топырақтың тұздылығы жоғарланған сайын көбейе береді. Сонымен қатар, бұл өсімдіктердің жапырақтар тұзға толғаннан кейін өзіннен өзі түсіп қалады. Бұл өсімдіктердің тамыры арқылы да тұздар сыртқа бөлінеді.

16 слайд

#17 слайд
Бұл өсімдіктің тұзды бөлу-интенсивтілігі безді клеткасының саны мен көлеміне байланысты.Криногалофиттерге мезоморфты,ксероморфты белгілер тән.Мезоморфты белгілер.Паренхима клеткалардың жоғарғы деңгейде дамуы жатады,кутикаласы-қалың, 1жылдық өсімдік.Ксероморфты белгілер.Өткізгіш ұлпалар жоғарғы деңгейде дамыған.Арқаулық ұлпалар қоршап тұрады.

17 слайд

#18 слайд
Гликофиттер Гликофиттер- екеуімен салыстырғанда тұзды қажет етуі төмен.Бұл экотопқа жусанның көптеген түрлерін,астық тұқымдастар түрлерін жатқызуға болады.Бұл өсімдіктің протоплазмасы тұзды мүлдем өткізбейді.Саны жағынан гликофиттер криногалофитермен және эфгалофиттермен салыстырғанда төмен болады.Көптеген мәдени өсімдіктер,мысалы,мақта,қызылша жатады.Жабындық ұлпасы жоғарғы деңгейде дамыған.Кутикулалық элементтерінің дамуы-жоғарғы мөлшерде.Бұл өсімдіктерге ксероморфты белгілер тән.

18 слайд

#19 слайд
Қорытынды Галофит өсімдіктер тұзды сортаң жерлерге бейімделген өсімдіктер. Олардың бейімделу ерекшеліктеріне ағзадан тұзды шығарып тастау немесе тұзды клеткада жинақталуы және тұзды сіңірмеуі жатады. Экологиялық тұрғыда 3 топты құрайды. Олар эфгалофиттер, криногалофиттер, гликогалофиттер. Табиғи климаттық жағдайда гүлдеу уақыты көктемнен жазға дейін аралықты қамтиды. Олар ерте көктемде гүлдейтін эфир майды және жазда гулдейтін топ құрайды. Галофиттердің халық шаруашылығында маңызы өте зор. Олар мол азықты, дәрлік өсімдік және әсемдік немесе өндірістікте маңызы зор.

19 слайд