Үндестік заңы

#1 слайд
ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ ҮНДЕСТІК ЗАҢЫ

1 слайд

#2 слайд
Мақсаты: Үндестік заңының түрлерін түсіндіру, оның тілдің грамматикалық құрылымындағы маңыздылығын көрсету.

2 слайд

#3 слайд
Үндестік заңы дегеніміз – сөз ішіндегі дыбыстардың бір-бірімен үндесіп, біркелкі болып қолданылуы. Үндестік заңының 2 түрі бар буын үндестігі дыбыс үндестігі

3 слайд

#4 слайд
БУЫН ҮНДЕСТІГІ • Буын үндестігі– сөз ішіндегі дауысты дыбыстардың бірыңғай жуан не жіңішке болып үндесуі. • Түркі тілдері, оның ішінде қазақ тілі буын үндестігіне негізделеді, яғни қазақтың төл сөздері не бірыңғай жуан не бірыңғай жіңішке болып келеді.

4 слайд

#5 слайд
Буын үндестігі сөз бен қосымша арасында да сақталады, яғни сөзге жалғанатын қосымша сөздің соңғы буынының жуан – жіңішкелігіне қарай жуан не жіңішке жалғанады. Оны төмендегі кестеден көруге болады: Сөздің соңғы буынындағы дауысты дыбыс жуан болса, қосымшадағы дауысты да жуан болады. қаз-дар / қаз-дер (емес) тас-қа / тас-ке (емес) Ал соңғы буын жіңішке болса, қосымша да жіңішке жалғанады. үй-лер / үй-лар (емес) есік-ті / есік-ты (емес) Ескерту: Мынадай сөздерде: а. қос сөздерде (аман-есен, асты-үсті, асығыс-үсігіс т.б.) ә. біріккен сөздерде (шекара, баспасөз, көзқарас т.б.)буын үндестігі сақталмайды.

5 слайд

#6 слайд
БУЫН ҮНДЕСТІГІНЕ БАҒЫНБАЙТЫН ҚОСЫМШАЛАР •Көмектес септіктің -мен, -бен, -пен жалғаулары сөздің соңғы буыны жуан болса да, жіңішке болса да, осы күйінде жалғанады. Мысалы: Қаламмен жаздым. Әсетпен бірге келді т.б. •Меншік ұғымды білдіретін -нікі, -дікі, -тікі қосымшалары буын үндестігіне бағынбайды. Асан-дікі, бала-нікі, Марат-тікі т.б. •-Паз, -қор, -қой, -ғой, -кер -гер, -кеш, -хана, -ист, -изм, -бан, -жан, -тал жұрнақтары буын талғамайды, сол күйінде жазылады. Бұл жұрнақтар – қазақ тіліне шет тілінен енген қосымшалар. Мысалы: әсемпаз, әзілқой, еңбекқор, ақылгөй, жұмыскер, арбакеш, дәріхана, мейірбан, сезімтал т.б.

6 слайд

#7 слайд
ДЫБЫС ҮНДЕСТІГІ Дыбыс үндестігі дегеніміз – қатар келген екі дыбыстың бір-біріне ықпал етіп үндесуі. Оның 3 түрі бар: 1. ілгерінді ықпал 2. кейінді ықпал 3. тоғыспалы ықпа

7 слайд

#8 слайд
ІЛГЕРІНДІ ЫҚПАЛ Ілгерінді ықпал – қатар тұрған екі дыбыстың біріншісінің өзінен кейінгі дыбысқа ықпал етіп, өзіне ұқсатуы. Ілгерінді ықпалдың кездесетін орындары: 1) Сөз бен қосымша арасында: қаш-са (қашша) 2) Екі сөз арасында: ақ балық (ақ палық) 3) Күрделі сөздерде: а) біріккен сөз: көзқарас (көзғарас) ә) тіркескен сөз: ала кел (ала гел) б) қос сөз: құрбы-құрдас (құрбы-ғұрдас)

8 слайд

#9 слайд
Ілгерінді ықпалдың жазылуда ескерілетін орындары: Сөздің соңғы дыбысы дауысты немесе үнді я ұяң дауыссыздар болса, жалғанатын қосымшаның алғашқы дыбысы үнді немесе ұяң дауыссыздан басталады. Терезе - лер Терезе - ге Терезе- ден Қаз - дар Қаз - ға Қаз – бен Ескерту:ш, с дыбыстарынан басталатын қосымшалар ілгерінді ықпал заңына бағынбай, сөздің соңғы дыбысы ұяң не үнді болса да, сол күйінде жалғана береді. Мал - сыз Кір-сіз Кім - сің Кел - сін Құлын - шақ Тіл - ші Сөздің соңғы дыбысы қатаң дауыссыз дыбыс болса, оған жалғанатын дауыссыздан басталатын қосымшаның бірінші дыбысы қатаң дауыссыз дыбыс болады. Кітап - тар Кітап - қа Орақ - тар Орақ - қа

9 слайд

#10 слайд
КЕЙІНДІ ЫҚПАЛ Кейінді ықпал – қатар тұрған екі дыбыстың соңғысының өзінің алдынғы дыбысқа ықпал етіп, өзіне ұқсатуы (1 2). Кейінді ықпалдың кездесетін орындары: 1. Түбір мен қосымша арасында: бас + шы – башшы; 2. Екі сөз арасында: ақ лақ (ағ лақ) 3. Күрделі сөздерде: а) біріккен сөз: Есенгелді (Есеңгелді) ә) тіркескен сөз: он бес (ом бес) б) қос сөз: астан-кестен (астаң-кестен)

10 слайд

#11 слайд
ТОҒЫСПАЛЫ ЫҚПАЛ Тоғыспалы ықпал – қатар келген екі дыбыстың бір-біріне ілгерінді–кейінді ықпал етіп, екеуінің де өзгеріске ұшырауы.

11 слайд

#12 слайд
(с+ж=шш) Біріккен сөз, тіркескен сөз және сөз тіркесінің бірінші сөзі с дыбысына аяқталып, екінші сөзі ж дыбысынан басталса, айтылуда с мен ж дыбыстарының орнына шш дыбыстары естіледі. Жазылуда бұл ескерілмейді. Жазылуы Айтылуы Досжан Жанқожа Тасжол Дошшан Жаңғожа Ташшол (н + /к,қ/ = ңғ, ңг) Біріккен сөз, тіркескен сөз және сөз тіркесінің бірінші сөзі н дыбысына аяқталып, екінші сөзі к, қ дыбыстарынан басталса, айтылуда н мен к, қ дыбыстарының орнына ңғ, ңг дыбыстары естіледі. Жазылуда бұл ескерілмейді. Жазылуы Айтылуы Есен келді Жиенқұл Есеңгелді Жиеңғұл

12 слайд