Вирустардың морфологиясы

#1 слайд
ВИРУСТАРДЫҢ МОРФОЛОГИЯСЫ Орындаған: Рамазанова Ә.Н Биология – 5В011300, 3 курс Текс ерген: Сулейменова Н.М

1 слайд

#2 слайд
Жоспар 1. Вирустардың өмір сүру формасы 2. Капсидтің симметрия түрлері 3. Қарапайым вирустың құрылысы 4. Күделі вирустың құрылысы 5. Капсомердің орналасуына қарай капсид симметрияның тәуелділігі 6. Вириондардың өлшемдері 7. Вириондардың молекулярлы салмағы 8. Пеплос дегеніміз не? 9. Капсидтің қызметі?

2 слайд

#3 слайд
1. Вирустардың өмір сүру формасы Вирустар- б a ктериял a рғ a қ a р a ғ a нд a a н a ғұрлым ұс a қ, құрылысы қ a р a п a йым орг a низмдер. Ж a й микроскопт a рмен көруге болм a йды. Ол a рды 1892 жылы орыс ғ a лымы Д. И. Ив a новский a шқ a н бол a тын. Ол з a қымд a лғ a н темекінің ж a пыр a қт a рын әбден езіп, әдеттегі б a ктериял a р өтпейтін сүзгіден өткізгенде оның сүзіндімен бірге кететінін б a йқ a ды. Осы сүзіндіні с a у темекіге жұқтырс a, қ a йт a д a н a уруғ a ш a лдығ a тыны a нықт a лды. Бұл орг a низмдерді Д. И. Ив a новский «у» деп a т a ды. Вирус ұғымын 1899 жылы ғылымғ a a лғ a ш рет голл a ндиялық ғ a лым М a ртин Бейеринк енгізді. Қ a зір бірнеше мың есе ұлғ a йтып көрсететін микроскопт a рдың құр a стырылуы вируст a рды жете зерттеуге мүмкіндік туды. Ол a рдың 200-ден a ст a м түрлері a нықт a лды.Сондықт a н вируст a р жеке кл a сс ретінде қ a р a стырыл a ды, ол a рды вирусология ғылымы зерттейді.

3 слайд

#4 слайд
Табиғатта вирустар бірнеше жағдайда тіршілік етеді. 1. Клеткалардың ішінде кездесетін вегетациялық немесе көбею түрлері. Мұндай вирустарға "вирус — клетка кешені" деген синоним қолданылады. 2. Клетканың сыртындағы көбеймей, жай тұратын түрі. Бұл жағдайда "вирион" деген ұғым қолданылады. Вирустар тек қана клетка ішінде өсіп жетілетін арамтамақтар және бір иеден екінші иеге ауысып отырады. Вирустар тек клетка ішінде ғана өсіп-өнеді.

4 слайд

#5 слайд
Вирустардың тек клеткада ғана өсетін себебі не? Себебі вирустардың құрамы өте қарапайым: нуклеин қышқылы, белок, қант және май, тек кейбір күрделі вирустардың ғана ферменттері болады. Осындай құрамы қарапайым вирустар көбею үшін клетканың материалдарын пайдалануға мәжбүр болады. Олар: рибосомалар, клетка мембранасы, ферменттер, энергия тудыратын жүйелер. Вирустарда ядро да, клеткаға тән заттар да жоқ. Дегенмен, вирустардың көбеюіне әсер ететін клетканың заттары қажет. Бұл жағдай қарақшылар басып алған кеме секілді. Өйткені, вирустар өз дегенін істету үшін байланыс органдарын қолына алып өз үкімін жүргізеді. Демек, вирустар өздеріне қоректі заттарды өздері құрамай тек қана нұсқау арқылы торшаны өзіне бағындырып, жұмыс істетеді. Ол "нұсқауды" вирустың нуклеин қышқылы береді. Вирустар табиғаттағы барлық жаны бар заттардан ерекше болады.

5 слайд

#6 слайд
2. Капсидтің симметрия түрлері Капсид - вирустың екі негізгі бөлігінің бірі. Оны вирустық бөлшектің геномын қоршайтын ақуыз қабығы деп анықтауға болады. Сондықтан капсид ақуыз жамылғысы болып табылады. Ол протеумерлер деп аталатын ақуыздардың бірнеше олигомерлік құрылымдық бөлімшелерінен тұрады. Бірнеше протомерлер (5-тен 6-ға дейін) белок капсидінің ақуыздың жеке субсидияларын капсомерлер деп атайды. Капсомерлер нуклеин қышқылының айналасында дәл ұйымдастырылған. Бұл капсомерлер капсидтің ең кішкентай морфологиялық бірліктері болып табылады, олар тек электронды микроскопта көрінеді. Бір вирионның капсомерлері өте көп.

6 слайд

#7 слайд
Капсидттің симметриясы Спиралді Кубтық Аралас

7 слайд

#8 слайд
Капсид түрлері Капсид немесе нуклеокапсид спиралді және кубтық немесе күрделі симметриялы бола алады Кубтық түрі капсидтің изометриялық денесінің пайда болуына себепті, құрамында ДНК вирусы бар (мысалы, геппатит А вирусында, полиомиелит, герпес) Спиральді т үрі симметрияның бұранда тәріздес нуклеокапсидтің құрылысына тән (мысалы, грипп вирусы)

8 слайд

#9 слайд
3. Қарапайым вирустың құрылысы • Вирустардың құрылысы мен іс-әрекетін темекі теңбілі ауруын мысалға алып қарастырайық. Темекі теңбілі вирусы темекі жапырағындағы хлоропластарды зақымдайды. Осының салдарынан жапырақ тақтасы бүрісіп, шиыршықтанады. Сонымен қатар тостағанша, күлте жапырақшалары да өзгереді. Темекі теңбілі вирусымен зақымдалған жапырақ 9-11 күннен кейін сарғая бастайды. • У. Стенлидің дәлелдеуі бойынша, темекі жапырағында вирус бөлшектері алты қырлы кристалл пішінді шоғыр түзеді. Бактерияларды зақымдап, ерітіп (лизис) жіберетін вирустарды бактериофагтар деп атайды. Бұларды алғаш рет 1915 жылы Ф. Туорт сипаттап жазды. Кейбір бактериофагтың пішіні итшабаққа ұқсайды. Олардың денесі – басы, құйрығы және іші қуыс тармақталған базальді түтікшелерден тұрады. Вирусты сыртынан нәруыз қабаты қаптайды, ішінде ДНҚ немесе РНҚ болады. Басының мөлшері 40 нм, ал «құйрығының» ұзындығы 20- 22 нм-ге тең. «Құйрығының» ұшы – нәруыз молекуласынан тұратын қуыс түтік.

9 слайд

#10 слайд

10 слайд

#11 слайд
Вирионның құрылысы

11 слайд

#12 слайд
4. Күделі вирустың құрылысы Күрделі вирустардың құрылымында қарапайымнан айырмашылығы үш компонент бар: 1) геном; 2) капсид; 3) сыртқы қабығы (суперкапсид). Бұл жасуша тектес модификацияланған мембрана. Фосфолипидтердің биқабатымен ұсынылған, оған беттік ақуыздар (гликопротеидтер және басқалар) "орнатылады"

12 слайд

#13 слайд

13 слайд

#14 слайд
5. Капсомердің орналасуына қарай капсид симметрияның тәуелділігі Барлық басқа организмдерден айырмашылығы, вирустарда жасушалық құрылым болмайды. Вирустардың қабығы көбінесе бірдей қайталанатын қосалқы бөлімдерден-капсомерлерден тұрады. Капсомерлерден кристалдануға қабілетті симметрияның жоғары дәрежесі бар құрылымдар пайда болады. Бұл олардың құрылымы туралы ақпаратты рентген сәулелерін қолдануға негізделген кристаллографиялық әдістермен де, электронды микроскопиямен де алуға мүмкіндік береді.

14 слайд

#15 слайд
Ақуыз қабығындағы капсомерлердің орналасуына байланысты барлық вирустар 3 топқа бөлінеді: 1) спираль түрі 2) текше түрі 3) аралас 1-вирустардың мөлшері үлкен және полиморфизмі жоғары. Олардың капсомерлері әртүрлі диаметрі бар спираль түрінде орналастырылған, сондықтан көбінесе сфералық қабық, кейде олар екінші қабықпен жабылған. Нуклеин қышқылы серіппе түрінде бұралған және ақуыз молекулалары түрінде бұралған.

15 слайд

#16 слайд
2-мұндай вирустарда капсомерлер тұрақты полихедрон түрінде орналасады. Ол доп түрінде бұралған және орталықта орналасқан. Көптеген вирустарда капсомерлер 5-6 қырлы призмалар түрінде болады. 3-Симметрияның бұл түрі бактериофагтарға тән. Бактериофагтардың барлық түрлерінде кубтық симметрия түріндегі бас, ал спиральды құрылымы бар каудальды процесс бар. Бетіндегі бас ақуыз қабығымен жабылған, ол біртекті ақуыз бөлімшелерінен тұрады. Бас қуысында нуклеин қышқылдарының 1-і орналасқан. Каудальды ұшы қуыс өзектен тұрады. Соңында алтыбұрышты тақтайшамен аяқталады. Құйрық ұшы жақпен қоршалған, оған бүкіл шыбықты жабатын қақпақ бекітілген.

16 слайд

#17 слайд
6. Вириондардың өлшемдері Вирион – вирустың жетілген, ең қарапайым бөлігі. Вирион нуклеин қыщқылдарынан (РНК немесе ДНК) – тұқым қуалаушы материалдардан тұрады. Оның сыртында белокты заттан құралған қабығы, ал кейбір құрылысы курделі вирустар. Вирионның сыртында белоктан, лепидтен және углеводтан құралған қабығы болады. Әр түрлі вирустардың вириондарының мөлшері әр түрлі болады: 15-18-ден 300-400 нм- ге дейін. Сыртқы пішініне қарай вириондар дөңгелек, икосаэдр, шыбық, жіп, сперматозоид секілді болып бөлінеді .

17 слайд

#18 слайд
7. Вириондардың молекулярлы салмағы • Вирион -жетілген вирустық бөлшек. Вириондарының молекулалық массасы вирустардың мөлшеріне тең. Мысалы, шешектің ең үлкен вириондары (340-360нм), ең кішілері-аусыл (25 - 30нм) ішіндегі ДНҚ немесе РНҚ, ақуыз қабығына бекітілген-капсид капсомерлерден тұрады. Вирион құрамына майлар, ақуыздар, көмірсулар бар. Олар кешенді түрде - гликолипидтер, липо-протеидтерден тұрады. Әр түрлі вирустардың ДНҚ молекулалық массасы кең ауқымда өзгереді. Бұл бактериялардың ДНҚ молекулалық массасынан шамамен 10-100 есе аз. Вирус геномында бірнеше жүзге дейін ген бар.

18 слайд

#19 слайд
8. Пеплос дегеніміз не? Пеплос - вирустардың суперкапсидінің сыртқы бөлігі, кейде суперкапсидтің синонимі ретінде қолданылады. Капсидтің үстінде орналасуы мүмкін. Оның функциясы – қорғаныс. Құрамында одан шыққан жасушаларды ұстап алатын жасуша мембранасының элементтері бар.

19 слайд

#20 слайд
9. Капсидтің қызметі? Капсидтің негізгі қызметі — вирустық геномды қоршаған ортаның әсерлерінен қорғау, вирионның клеткаға адсорбциясын, клеткалық рецепторлармен әрекеттесу арқылы клеткаға енуін қамтамасыз ету. Капсидтің морфологиялық бірлігі — капсомер бір немесе бірнеше белок молекуласынан тұрады. Капсомерлер белгілі симметрия бойынша орналасқан. Вириондар капсиді 2 түрлі құрылысты болып келеді.

20 слайд

#21 слайд
Назарларыңызға рахмет!

21 слайд