10 ҚГБ сынып Биологиядан зертханалық жұмыс жинағы ЖАУАПТАРЫМЕН

10 ҚГБ сынып Биологиядан зертханалық жұмыс жинағы ЖАУАПТАРЫМЕН

№ 1. Зертханалық жұмыс «Нәруыздардың құрылымына әр түрлі жағдайлардың әсері. 269-бет

Мақсаты: түрлі жағдайлардың нәруыздар құрылымына әсерін зерттеу.

Құрал-жабдықтар: 1.сынақ сынауықтарының (пробирка) жиынтығы. 2. концентрлі сілті. 3. концентрлі қышқыл (сірке, азот, күкірт немесе тұз) 4. крахмал. 5. термостат. 6. қыздырғыш. 7.йод ерітіндісі (дәріханалық).

Жұмыс барысы

1. 5 сынақ сынауығын сілекеймен толтырыңдар.

2. 1-сынақ сынауығын ешқандай өзгеріссіз, 37-40 градус температурада термостатқа салып қойыңдар.

3. 2-сынақ сынауығын қайнағанға дейін ашық отта қыздырып, содан соң салқындағанға дейін тұғырда (штатив) қалдырыңдар.

4. 3-сынақ сынауығына бірнеше тамшы концентрлі сілтіні (құрғақ күйіндегі NaOH немесе KOH алуға болады) тамызып, оны шыны таяқшамен араластырыңдар.

5. 4-сынақ сынауығына бірнеше тамшы концентрлі қышқыл (әртүрлі 2 сынақ сынауығына, мысалы, сірке және азот қышқылдарын алуға болады) ерітіндісін тамызып, оны шыны таяқшамен араластырыңдар.

6. Әрбір сынақ сынауығына азғана сумен араластырылған крахмалды қосып, оларды араластырыңдар және барлық сынауықты 5-7 минут термостатқа қойыңдар.

7. Сынақ сынауықтарына йод ерітіндісін қосып, йодты сынақ жасап, бақылаңдар.

8. Тәжірибе нәтижесін кестеге жазыңдар.

9. Алынған нәтижелерді түсіндіріңдер. Сілекейдегі амилаза нәруызының құрылысындағы өзгерістер және оның физиологиялық белсенділігіне байланысты туралы қорытынды жасаңдар.

Қорытынды кестесі

Сілекейдің нәруызға әсер ету шарттары	Сынақ сынауықтары
	Сілекей өзгерген жоқ	Температураның әсері (қайнату)	Негіздің әсері	№1 қышқылдың әсері	№2 қышқылдың әсері (егер ол қолданылған болса
Йод әсерінен кейінгі түсі

Жауабы:

№1 Зертханалық жұмыс: Нәруыздардың құрылымына әр түрлі жағдайлардың әсері

Мақсаты:

Түрлі жағдайлардың нәруыздар құрылымына әсерін зерттеу.

Құрал-жабдықтар:

• Сынақ сынауықтары

• Концентрлі сілті (NaOH, KOH)

• Концентрлі қышқыл (сірке, азот, күкірт немесе тұз қышқылы)

• Крахмал

• Термостат

• Қыздырғыш

• Йод ерітіндісі (дәріханалық)

Жұмыс барысы:

5 сынақ сынауығын сілекеймен толтырыңыз.

№1 сынауықты өзгеріссіз 37-40°C температурадағы термостатқа салыңыз.

№2 сынауықты қайнағанға дейін ашық отта қыздырып, содан соң салқындағанша тұғырға қойыңыз.

№3 сынауыққа бірнеше тамшы концентрлі сілті (NaOH немесе KOH) тамызып, шыны таяқшамен араластырыңыз.

№4 сынауыққа концентрлі сірке қышқылын, №5 сынауыққа концентрлі азот қышқылын тамызып, шыны таяқшамен араластырыңыз.

Әрбір сынауыққа аз мөлшерде крахмал ерітіндісін қосып, араластырып, барлық сынауықты 5-7 минут термостатқа қойыңыз.

Сынауықтарға йод ерітіндісін қосып, түс өзгерістерін бақылаңыз.

Тәжірибе нәтижелерін кестеге жазыңыз.

Алынған нәтижелерді талдап, сілекейдегі амилаза нәруызының құрылысындағы өзгерістер мен физиологиялық белсенділігі туралы қорытынды жасаңыз.

Нәтижелерді тіркеу кестесі

Сілекейдің нәруызға әсер ету шарттары	Сынақ сынауықтары	Йод әсерінен кейінгі түсі
Сілекей өзгерген жоқ	Сілекей бөлме температурасында өзгеріссіз сақталып, крахмал ыдырай бастайды.	Көкшіл түс байқалмайды, себебі крахмал толық ыдырайды.
Температураның әсері (қайнату)	Сілекейдегі фермент жоғары температурада денатурацияға ұшырайды.	Көкшіл түс пайда болады, себебі крахмал толық ыдырамаған.
Негіздің әсері	Сілті нәруыз құрылымын бұзады. Нәруыз денатурацияға ұшырап, фермент белсенділігі жоғалады.	Көкшіл түс пайда болады, себебі крахмал толық ыдырамаған.
№1 қышқылдың әсері (мысалы, сірке)	Қышқыл нәруыз құрылымын бұзып, фермент белсенділігін жояды.	Көкшіл түс пайда болады, себебі крахмал толық ыдырамаған.
№2 қышқылдың әсері (мысалы, азот)	Қышқыл әсерінен фермент белсенділігі толықтай жойылады, нәруыз құрылымы бұзылады.	Көкшіл түс пайда болады, себебі крахмал толық ыдырамаған.

Тәжірибе нәтижелерінің түсіндірмесі:

№1 сынауық:

Сілекейдегі амилаза физиологиялық белсенділігін сақтайды.

Йод әсерінен крахмал көк түске боялады, себебі амилаза крахмалды толық ыдыратпайды.

№2 сынауық (қайнату):

Температураның жоғарылауы нәруыздың денатурациясын тудырады, нәтижесінде амилаза белсенділігі жойылады.

Йод әсерінен көк түске боялады, себебі крахмал ыдырамаған.

№3 сынауық (негіздің әсері):

Сілті амилаза құрылымын бұзады, нәруыз белсенділігі төмендейді немесе жойылады.

Йод әсерінен көк түс байқалады.

№4 және №5 сынауықтар (қышқылдардың әсері):

Қышқылдар амилазаны денатурациялайды.

Йодпен реакция кезінде көк түс пайда болады, себебі крахмал ыдырамаған.

Қорытындысы:

Сілекейдегі амилаза нәруызы физиологиялық белсенділігін қолайлы температура мен бейтарап рН жағдайында сақтайды.

Қышқылдар, негіздер және жоғары температура нәруыз құрылымын бұзып, оның ферментативтік белсенділігін жояды.

Йод реакциясының нәтижесінде амилаза әрекетінің болмауы крахмалдың толық ыдырамағанын көрсетті.

Тәжірибе нәруыздардың физикалық және химиялық факторларға сезімтал екенін дәлелдейді.

Дескрипторлар:

Сынақ сынауықтарына дұрыс реактивтерді қосып, жұмыс барысын нақты орындау. (1 балл)

Сынауықтарды қажетті температурада сақтау және нәтижелерді бақылау. (1 балл)

Йод реакциясы нәтижесінде байқалатын өзгерістерді дұрыс түсіндіру. (1 балл)

Әрбір сынақ бойынша дұрыс қорытынды жасау. (1 балл)

Нәруыз құрылымына түрлі жағдайлардың әсерін сипаттап, жазбаша түсіндіру. (1 балл)

№2. Зертханалық жұмыс «Биологиялық нысандарда нәруыздың болуын анықтау» 270-бет.

Мақсаты: «Биологиялық нысандардағы нәруыздын болуын анықтау»

Курал-жабдықтар: 1. Сынақ сынауықтарының жиынтығы. 2. Жұмыртқа нәруызы. 3. Желатин (ерітіндісі). 4. Казеин (ерітіндісі). 5. Сахарозаның ерітіндісі. 6. Реактивтер: 10% натрий гидроксидінің ерітіндісі;1% мыс сульфатының массалық үлесі бар ерітінді.

Жұмыс барысы

1. Бес сынак сынауығына мына заттарды салындар: 1) cy; 2) жумыртканаруызы; 3) желатин ерiтiндiсi; 4) казеин ерiтiндiсi; 5) сахароза ерітіндісі.

2. Әр шыны түтікке 2 мл-ден 10% натрий гидроксидінің ерітіндісін және 5-6 тамшы 1% мыс сульфатынын массалык улесi бар ерітіндісін косындар.

3. Әрбір сынауыктардағы қоспаны шыны таяқшамен араластырындар немесе шайкандар.

4. Түсі өзгергенше сынауықтарды 10 минут белме температурасында калдырыңдар.Егер ерітіндінің түсі өзгермесе, оларга 1 мл 1% мыс сульфатының массалык улесi бар ерiтiндiсiн косындар.

Бақылаудан алынған нәтижелердi кестеге толтырындар.

Қорытынды

Сынама үлгілері	Түстің болуы	Түстің қарқындылығы	Түстің ерекшелігі	Нәруыздың құрамы туралы қорытынды
Су
Казеин
Жұмыртқа нәруызы
Желатин
Сахароза

Түстің қарқындылығы ерітіндідегі нәруыздың мөлшеріне байланысты болатынын ескеріңдер. Бұл осы реакция нәруызды сандық бағалау үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Ерітіндінің түсі полипептидтік тізбектің ұзындығына байланысты. Нәруыздар көгілдір-күлгін түсті болады; олардың гидролизінің нәтижесінде түзілген заттар (поли- және олигопептидтер)- қызыл немесе қызғылт түсті.

Зерттелген үлгілердегі нәруыздың құрамы туралы қорытынды жасаңдар.

Зертханалық жұмыс №2. Жауабы

Тақырыбы: Биологиялық нысандарда нәруыздың болуын анықтау.

Мақсаты: Нәруыздың бар-жоғын және олардың қасиеттерін биурет реакциясы арқылы анықтау.

Жұмыс барысы:

Бес сынақ сынауығын нөмірлеп, әрқайсысына келесі заттарды құйдық:

• 1-сынауық: дистилденген су.

• 2-сынауық: жұмыртқа нәруызы ерітіндісі.

• 3-сынауық: желатин ерітіндісі.

• 4-сынауық: казеин ерітіндісі.

• 5-сынауық: сахароза ерітіндісі.

Әр сынауыққа 2 мл 10% натрий гидроксиді ерітіндісін қостық.

Әр сынауыққа 5-6 тамшы 1% мыс сульфаты ерітіндісін тамызып, араластырдық.

Сынауықтарды 10 минутқа бөлме температурасында қалдырдық. Егер түс өзгермесе, қосымша 1 мл мыс сульфаты ерітіндісін қостық.

Нәтижелері:

Сынама үлгілері	Түстің болуы	Түстің қарқындылығы	Түстің ерекшелігі	Нәруыздың құрамы туралы қорытынды
Су	Түссіз	Жоқ	Жоқ	Нәруыз жоқ
Жұмыртқа нәруызы	Иә	Күлгін түсті, қарқынды	Нәруызға тән	Нәруыз бар
Желатин	Иә	Ашық күлгін	Әлсіз	Нәруыз бар
Казеин	Иә	Қою күлгін	Қанық	Нәруыз бар
Сахароза	Түссіз	Жоқ	Жоқ	Нәруыз жоқ

Қорытынды:

Нәруыздың биурет реакциясымен анықталатыны және олардың ерітіндідегі концентрациясы түстің қарқындылығына әсер ететіні дәлелденді.

Жұмыртқа нәруызы, желатин, казеин ерітінділерінде нәруыз бар екені анықталды.

Суда және сахароза ерітіндісінде нәруыз жоқ екені байқалды.

Дескриптор:

• Сынауықтарға дұрыс ерітінділерді құю және қауіпсіздік ережелерін сақтау – 1 балл.

• Биурет реакциясын дұрыс орындау (натрий гидроксиді мен мыс сульфатын қосу) – 1 балл.

• Сынама нәтижелерін дұрыс бақылау және әр сынаманың түсін анықтау – 1 балл.

• Әр сынаманың нәруыз құрамына қатысты нақты қорытынды жасау – 1 балл.

• Кестені толық және дұрыс толтыру (түстер, қарқындылық, ерекшеліктер мен қорытынды нақты болуы) – 1 балл.

№3.Зертханалық жұмыс "Жасуша мембранасына әртүрлі жағдайлардың әсері« 271-бет.

Мақсаты: Жасуша мембранасына әртүрлі жағдайлардың әсерін аныктау.

кұрал-жабдықтар: 1. Сынак сынауықтарының жиынтығы (6 дана).2. Концентрлi негiз. 3. Концентрлі кышкыл (сірке, азот, күкірт неме-се туз). 4. NaCl тұзының 70-80% концентрлі ерітіндісі. 5. Қыздырғыш.6. Дистилденген су. 7. Физиологиялық ерітінді (0,9% концентрлі NaCl).8. Жануарлардың немесе адам қанының үлгілері.

Жұмыс барысы:

1. Сынақ сынауықтарының 1/4 бөлігіне дейін физиологиялық ерітінді,сынауықтардың 1/4 бөлігіне қан құйыңдар.2. Каны бар препаратты микроскоппен карап, жасушанын калай өзге-ретініне көңіл бөліңдер.3. Бір сынауықты өзгеріссіз қалдырындар.4. Екінші сынауыкты кайнаганға дейін отта кыздырындар.Қалған 4 сынак сынауығының 1/3 бөлігіне дейін төмендегі ерітінді-лердi:концентрлі негiз;концентрлi кышкыл (күкірт);концентрлі 70-80% NaCl-ның тұзды ерітіндісін;дистилденген суды бiртiндеп куйындар.5. Сынак сынауықтарындағы ерiтiндiлердi 7-10 минутка калдырыңдар(кан жасушаларымен өзара әрекеттесуін қамтамасыз етіңдер).6. Әрбір сынауықтың ішіндегі заттарды микроскопиялап, алынганнәтижелердi кестеге жазындар.

7. Алынған нәтижелердi түсiндiрiндер. Әртүрлі жағдайлардынжасушаларға және олардың жай-күйiне әсері туралы тұжырымдаржасандар. Сыртқы ортаның әсерінен жасушаның мөлшері және пiшiнiнiң өзгеруі онын мембранасының өзгеруiнсiз жүруі мүмкін емес екендігін дәлелдендер.

Қорытынды

Әсер етуі	Жасушаның пішіні мен өлшемі	Түсі	Орын алған өзгерістер	Қоытынды
Бастапқы күйі
Физиологиялық ерітінді
Концентрлі негіз
Концентрлі қышқыл
Концентрлі қышқыл ерітіндісі
Дистилденген су

Зертханалық жұмыс №3. "Жасуша мембранасына әртүрлі жағдайлардың әсері"

Мақсаты: Жасуша мембранасының әртүрлі химиялық және физикалық факторлар әсерінен қалай өзгеретінін зерттеу.

Құрал-жабдықтар:

• Сынақ сынауықтары (6 дана).

• Концентрлі негіз.

• Концентрлі қышқыл (сірке, азот, күкірт немесе тұз қышқылы).

• NaCl тұзының 70-80% концентрлі ерітіндісі.

• Қыздырғыш (спиртшам).

• Дистилденген су.

• Физиологиялық ерітінді (0,9% NaCl).

• Жануарлардың немесе адам қанының үлгілері.

Жұмыс барысы:

1.Дайындау:

Әр сынауыққа физиологиялық ерітіндінің 1/4 бөлігін құйып, оған қанның бірдей мөлшерін қосыңыз.

2.Микроскоппен бақылау:

Алғашқы (бастапқы) сынамадан микроскоп арқылы қан жасушаларының пішінін, өлшемін және күйін қарап, жазып алыңыз.

3.Әсерлер:

• 1-сынауық: Бақылау ретінде еш өзгеріссіз қалдырыңыз.

• 2-сынауық: Қаны бар сынауықты қайнағанға дейін қыздырыңыз.

• 3-сынауық: Қанға концентрлі негіз ерітіндісін қосыңыз.

• 4-сынауық: Қанға концентрлі қышқыл ерітіндісін қосыңыз.

• 5-сынауық: Қанға 70-80% тұз ерітіндісін қосыңыз.

• 6-сынауық: Қанға дистилденген су қосыңыз.

4.Бақылау:

Барлық сынауықтарды 7-10 минутқа қалдырыңыз.

Әр сынауықты микроскоппен бақылап, нәтижелерді кестеге жазыңыз.

Нәтижелер мен қорытынды:

Әсер етуі	Жасушаның пішіні мен өлшемі	Түсі	Орын алған өзгерістер	Қорытынды
Бастапқы күйі	Дөңгелек, қалыпты	Қызыл	Өзгеріссіз	Қалыпты мембрана құрылымы сақталған.
Физиологиялық ерітінді	Дөңгелек, қалыпты	Қызыл	Өзгеріссіз	Физиологиялық ерітінді мембранаға әсер етпейді.
Концентрлі негіз	Ісінген	Бозғылт қызыл	Жасуша жарылуы (гемолиз)	Негіз мембрананы бұзып, жасуша жарылды.
Концентрлі қышқыл	Бүрісіп, қатты өзгерген	Қоңыр	Жасуша мембранасы қатты бұзылған	Қышқыл мембрананы денатурациялады.
Концентрлі тұз ерітіндісі	Бүрісіп, кішірейген	Қанық қызыл	Жасушадан су шығып, мембрана тартылды	Гипертониялық орта жасушадан суды алып шықты.
Дистилденген су	Ісінген	Ашық қызыл	Жасуша жарылуы (гемолиз)	Гипотониялық орта мембрананың жарылуына әкелді.

Қорытынды:

• Жасуша мембранасы сыртқы ортаның химиялық және физикалық факторларына өте сезімтал.

• Негіздер мен қышқылдар мембрананың химиялық құрылымын бұзады.

• Гипертониялық (тұз ерітіндісі) және гипотониялық (дистилденген су) орталар мембрананың осмостық теңгерімін бұзып, жасуша өлшемі мен пішінін өзгертеді.

• Бұл нәтижелер мембрананың жасуша тіршілігіндегі маңызды рөлін дәлелдейді.

Дескриптор:

Барлық сынақтарды дұрыс орындау – 1 балл.

Нәтижелерді дұрыс бақылау және жазу – 1 балл.

Нәтижелерді кестеге нақты толтыру – 1 балл.

Қорытынды жасау – 2 балл.

№4.Зертханалық жұмыс «Жасушаның беттік аудан мөлшерінің көлемге қатынасын анықтау»

272-бет.

Мақсаты: эритроциттердi мысалға келтiрiп, беттік ауданнын жасуша көлеміне әсер ету қатынасынын мәнiн есептеп үйрену. Беттік ауданныңжасуша көлемiне және пiшiнiне қатынасынын байланысын анықтау.

кұрал-жабдыктар: 1. Окулык. 2. Циркуль немесе сызуға керек құралдар жинағы. 3. Калькулятор.

Жұмыс барысы

1.Берілген дерекпен танысындар.Беттік ауданның көлемге катынасы әртүрлі факторларга байланыстыболатыны белгілі. Ғалымдар эритроциттердің көлемінің беттік ауданынакатынасынын өзгеруі олардың мөлшеріне байланысты болатынын зерттеді.Эритроциттердің орташа көлемі 87 микронз, ал онын ауданы 120-130 ми-крон, екені белгiлi. Бiрак кейбiр патологиялар (анемия) кезiнде микроцитоз деп аталатын ұсак эритроциттер немесе мегацитоз деп аталатын өте iрi эритроциттер кездеседі.

2. Эритроциттердің ауданы мен көлемінің бірнеше мәндерін қарастырындар.

3. Жасушалар мөлшерінің өзгеруі олардың қасиеттерін қалай өзгертетіні туралы қорытынды жасандар.

Қорытынды

Эритроциттің беткі ауданы, S	Эритроциттердің көлемi, V	SV катынасы	Жанасу беті туралы қорытынды(газдармен қаныққан)
87	127
80	120
70	110
97	140

№4. Зертханалық жұмыс (жауабы)

Тақырыбы: "Жасушаның беттік аудан мөлшерінің көлемге қатынасын анықтау"

Мақсаты:

Эритроциттер мысалында беттік ауданның көлемге қатынасының маңызын түсіну.

Беттік ауданның жасуша көлеміне және пішініне әсерін есептеу және талдау.

Құрал-жабдықтар:

• Оқулық.

• Сызу құралдары (циркуль, сызғыш және т.б.).

• Калькулятор.

Жұмыс барысы:

1.Берілген дерекпен танысу:
Эритроциттердің орташа көлемі мен беттік ауданы зерттеліп, олардың мөлшерінің өзгеруі қасиеттеріне қалай әсер ететіні анықталады. Орташа көлемі 87 мкм³, ауданы 127 мкм². Патологиялық жағдайларда микроцитоз (ұсақ эритроциттер) немесе мегацитоз (үлкен эритроциттер) кездеседі.

2.Есептеу:
Әртүрлі эритроциттердің көлемі мен беттік ауданы бойынша S/V қатынасын анықтаңыз:

• S = беттік аудан (мкм²)

• V = көлем (мкм³)

• S/V = беттік ауданның көлемге қатынасы

Нәтижелер:

Эритроциттің беткі ауданы (S)	Эритроцит көлемі (V)	S/V қатынасы	Жанасу беті туралы қорытынды (газдармен қаныққан)
87	127	0.685	Қалыпты жағдайдағы газ алмасу тиімділігі.
80	120	0.667	Газ алмасу сәл төмендеген.
70	110	0.636	Газ алмасу айтарлықтай төмендеген.
97	140	0.693	Газ алмасу жоғарылаған, тиімділік артады.

Қорытынды:

1.S/V қатынасы төмендегенде:

Газ алмасу тиімділігі азаяды.

Бұл жағдай микроцитоз кезінде байқалады.

2.S/V қатынасы жоғарылаған жағдайда:

Газ алмасу тиімділігі артады.

Бұл мегацитоз кезінде болуы мүмкін.

3.Жасуша мөлшерінің әсері:

Эритроциттердің беткі ауданының көлемге қатынасы олардың газ алмасу тиімділігін анықтайды.

Газ алмасу қабілеті өзгерген эритроциттер қандағы оттегін тасымалдау және тіндерді қанықтыру қабілетін төмендетуі мүмкін.

4.Тұжырым:

Жасуша бетінің ауданы мен көлемінің қатынасы жасушаның қызметіне тікелей әсер етеді.

Қалыпты жағдайдағы эритроциттер газ алмасу үшін ең тиімді пішінге ие.

Дескриптор:

Эритроциттің беткі ауданы мен көлеміне қатысты берілген деректерді дұрыс қолданғаны үшін – 1 балл

Беттік ауданды көлемге (S/V) қатынасын дұрыс есептегені үшін – 2 балл

Әртүрлі деректер бойынша нәтижелерді дұрыс салыстырғаны үшін – 1 балл

Жанасу беті туралы қорытынды жасағаны үшін – 1 балл

Газ алмасуға беттік ауданының көлемге қатынасының әсерін дұрыс түсіндіргені үшін – 2 балл

Жалпы қорытындыны нақты және негізді түрде жасағаны үшін – 1 балл

№5.Зертханалық жұмыс «Вариациялық қатар мен қисыққа құрылған модификациялық өзгергіштікті зерттеу»

273-бет.

Мақсаты: тұқымқуалайтын және тұқымқуаламайтын өзгергіштікті аныктау. Вариация катарын құрып үйрену.

Құрал-жабдықтар: 1. Ағаштың бір бұтағынан алынған жапырақтар.2. Лавршие жапырағы (ен кем дегенде 100 дана). Лавршие жапырағын алдын ала уйден өлшеп келеді, алынган нәтижелерді дәптерге жазады.

Жұмыс барысы:

1. Қолда бар өсiмдiктiн жапырағын өлшендер; оларды өсу ретімендәптерге жазындар (N1 - ен усактары, №25 - ен iрiлерi).

2. Деректерді пайдалана отырып, әр паракты кестеде нүкте ретіндекалдырындар; онда у осі өлшемді көрсетеді, ал х осі жапырак санын есуретiмен белгілеп көрсетеді.

3. Лавршие жапырақтары үшін кесте мен диаграмма жасау үшін, солөлшемнің жапырактары топтастырылып, олардын саны жазылады.

4. х осіне рет санын емес, жапырактын өлшемін, ал у осіне солкасиеті бар жапырақтардын санын койып, вариация қисық сызығынсызындар. Графиктердің айырмашылығы туралы жазбаша түрдекорытынды жасандар.Неге график осылай көрiнедi?Даралардың басым көпшілігі қандай көрсеткіштерде көбірек кездеседі?

Қорытынды

Жапырақ номері	1	2	3	4	……	25
Өлшемі, см

№5 Зертханалық жұмыс: "Вариациялық қатар мен қисыққа құрылған модификациялық өзгергіштікті зерттеу"

Мақсаты:

Тұқымқуалайтын және тұқымқуаламайтын өзгергіштікті анықтау.

Вариациялық қатар құруды және вариациялық қисықты салуды үйрену.

Құрал-жабдықтар:

• Ағаштың бір бұтағынан алынған жапырақтар (кемінде 25 дана).

• Лавршие жапырағы (100 дана).

• Сызғыш, циркуль немесе сызуға арналған құралдар жиыны.

• Калькулятор.

Жұмыс барысы:

1.Жапырақтарды өлшеу:

Әрбір жапырақты өлшеп, ұзындығын см-мен жазып алыңыз.

Нәтижелерді өсу ретімен тізіп, кестеге енгізіңіз.

2.Вариациялық қатар құру:

Жапырақ өлшемдері бірдей немесе ұқсас топтарға бөлінеді (мысалы, 4-5 см, 6-7 см, т.б.).

Әр топтағы жапырақтардың санын санаңыз.

3.График салу:

Графиктің х осіне – жапырақ өлшемдерін, у осіне – осы өлшемдерге сәйкес жапырақтардың санын орналастырыңыз.

Алынған деректерді сызып, вариациялық қисықты құрыңыз.

4.Графикті талдау:

Графиктің ең биік нүктесін анықтаңыз (бұл – ең жиі кездесетін өлшемдер).

Даралардың басым бөлігі қай өлшемдерде кездесетіні туралы қорытынды жазыңыз.

Нәтижелер мен кесте:

Жапырақ нөмірі	1	2	3	4	5	...	25
Жапырақ өлшемі (см)	4.2	4.5	4.5	4.8	5.0	...	7.0

Өлшем тобы (см)	4-5	5-6	6-7	7-8
Жапырақ саны	8	10	5	2

Қорытынды:

Басым көрсеткіштер: Жапырақтардың басым бөлігі 5-6 см өлшемде кездеседі.

Графиктің пішіні: График симметриялы, ең биік нүктесі орташа өлшемді көрсетеді, ал шеткі өлшемдер сирек кездеседі.

Модификациялық өзгергіштік: Жапырақ өлшемдеріндегі вариация қоршаған ортаның әсерінен туындайды және өсімдік бейімделуін көрсетеді.

Модификациялық өзгергіштік туралы түсіндірме:

Бұл график даралардың бейімделу қабілетін және өзгергіштік диапазонын көрсетеді.

Даралардың басым көпшілігі орташа көрсеткіштерге жақын болады, ал шеткі мәндер табиғатта сирек кездеседі.

Дескриптор:

Жапырақ өлшемдерін дұрыс өлшеп, кестеге жазу – 2 балл

Өлшемдерді топтарға бөліп, вариациялық қатарды құру – 3 балл

Графикті дұрыс салып, қисықты бейнелеу – 3 балл

График пішінін талдау және басым өлшемдер бойынша қорытынды жасау – 2 балл

Модельдеу "Адам кариограммасын құру. Геномдық мутацияны оқып білу".

Геномдык мутацияны оқып білу

І. Гендік мутация типтерін аныктандар:

Мутантты емес ген - жабайы типтiн табиғи аллелi:ТАЦ-ААА-ГАТ-АЦЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ Модельдеу бойынша тапсырманы орындауды бастау үшін генетикалык коджане онын касиеттері туралы материалды еске түсiрiндер. Мынадай сұрактарға жауап берiндер.1. Бул генде канша триплет бар? Осы геннiн нуклеотидтерi мен триплеттеріннемiрлендер.2. Бул нәруызда аминқышқылынын кандай мөлшері болатынын болжандар.3. Генетикалык код кестесін пайдаланып, осы нәруыздағы аминкышкылының дұрыс ретін көрсетіндер.4. Генетикалык код кестесін пайдаланған соц, нәруыздагы аминқышкылдарынын мөлшері туралы көзқарастарың өзгерді ме?

Мынадай гендiк-нүктелік мутациялардын моделiн жасандар:

1) 5 нуклеотидті Т-ға ауыстыру:

2) 12 нуклеотидті Т-ға ауыстыру:

3) 13 нуклеотидті Т-га ауыстыру;

4) 2 нуклеотидті Т-ға ауыстыру.

5) 4 нуклеотидтiн жойылуы;

6) 4 нуклеотидтiн екi еселенуі.

Берілген сұрақтарға жауап беріндер. Моделiн жасаған мутациялар кандай типке жатады?- Олар бір-бiрiнен мәні және жүрген өзгерістер типі бойынша айырмашылық жасай ма?- Осы мутациялардын аркайсысынын кандай салдары болуы мүмкін?Салдары калай айырмашылық жасайды?

П. Хромосомалык мутация типтерін анықтаңдар.Мутантты емес хромосома болiктерi агылшын әрпiмен, ал центромерасы(бірінші реттік керілу) - болып белгiленетiн бастапкы хромосома:SFDWRHJY.LNVZ

Модельдеу бойынша тапсырманы орындауды бастау үшін хромосома материалды еске тусiрiндер, мынадай сұрақтарға жауап беріңдер.

1. Бул хромосома кандай типке жатады?2. Берілген сызба бойынша ген санын анықтауға бола ма? Моделi жасалган хромосомалык мутацияларды қарастырындар:

1) SFDHJY.*LNVZ

2) DWRHJY-*LN

3) SFDSFDWRHJY*LNVZ

4) SFDWRHJY*.LNVNVNVZ

5) SFDWRHJY.*LNVZ

6) SFDVNL*YJHRW Z

7) SFЩЖЧЫФY*.LNVZ

Моделi жасалган мутациялар кандай типке жатады? Жауаптарындытусiндiрiндер және негiздендер. Осы мутациялардын агзага калай әсер ететінінанықтауға бола ма? Жауаптарынды түсiндiрiндер.Үйлестiрiлген хромосомалык мутациялар моделін жасай аласындар ма?Мысалы: SFSFSFЩЖЧЫФY.*LNVNVNVZ

III. Кариограмма бойынша геномдық мутация типтерін анықтаңдар.

Модельдеу: "Адам кариограммасын құру. Геномдық мутацияны оқып білу"

І. Гендік мутация типтерін анықтау

Тапсырма:

Мутантты емес ген: ТАЦ-ААА-ГАТ-АЦЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ

1. Гендегі триплеттер саны: Ген 9 триплеттен тұрады.

Триплеттер нөмірлері:
1 – ТАЦ,
2 – ААА,
3 – ГАТ,
4 – АЦЦ,
5 – ГЦЦ,
6 – ЦГА,
7 – ТГЦ,
8 – АЦТ.

2. Нәруыздағы аминқышқылы саны:
   Әр триплет 1 аминқышқылын кодтайды. Демек, нәруыз 8 аминқышқылынан тұрады.

3. Аминқышқылдарының дұрыс реті:
   Генетикалық код кестесі арқылы:
   1 – Метион (ТАЦ),
   2 – Лизин (ААА),
   3 – Аспартат (ГАТ),
   4 – Треонин (АЦЦ),
   5 – Аланин (ГЦЦ),
   6 – Аргинин (ЦГА),
   7 – Цистеин (ТГЦ),
   8 – Серин (АЦТ).

4. Нәруыздағы аминқышқылдары туралы түсінік:
   Триплеттер бойынша аминқышқылдары нақтыланып, нәруыздың құрамы расталды.

Модельдеу:

1. Мутация типтері:

   • 5-нуклеотидті Т-ға ауыстыру:
     Жаңа тізбек: ТАЦ-ААТ-ГАТ-АЦЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ
     Салдары: Лизин -> Аспартат ауысады.

   • 12-нуклеотидті Т-ға ауыстыру:
     Жаңа тізбек: ТАЦ-ААА-ГАТ-АТЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ
     Салдары: Триплет өзгерісі байқалады.

   • 13-нуклеотидті Т-ға ауыстыру:
     Жаңа тізбек: ТАЦ-ААА-ГАТ-ТЦЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ
     Салдары: Треонин -> Цистеин ауысады.

   • 2-нуклеотидті Т-ға ауыстыру:
     Жаңа тізбек: ТАТ-ААА-ГАТ-АЦЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ
     Салдары: Триплет бастамасы өзгермейді.

2. Жойылу және қосылу:

   • 4-нуклеотидтің жойылуы:
     Жаңа тізбек: ТАЦ-ААА-АЦЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ
     Салдары: Рамка ауысады, нәруыздың функциясы бұзылады.

   • 4-нуклеотидтің қосылуы:
     Жаңа тізбек: ТАЦ-ААА-ГАТ-АЦАЦ-ГЦЦ-ЦГА-ТГЦ-АЦТ
     Салдары: Аминқышқылдардың реті өзгереді.

Қорытынды:
Бұл мутациялар геннің құрылымы мен функциясына түрлі әсер етеді. Рамка ауысуы нәруыздың толық қызметін жоюы мүмкін.

ІІ. Хромосомалық мутация типтерін анықтау

Мутантты емес хромосома:
SFDWRHJY.LNVZ

1. Хромосома типі:
   Метацентрлік (центр ортасында орналасқан).

2. Хромосомалық мутациялар:

   • *SFDHJY.LNVZ – Делеция (гендік аймақ жойылған).

   • *DWRHJY-LN – Транслокация (хромосома бөлігінің ауысуы).

   • SFDSFDWRHJY*LNVZ – Дупликация (аймақ қайталанған).

   • SFDWRHJY.LNVNVNVZ* – Инсерция (қосымша материал енгізілген).

   • SFDVNL*YJHRWZ – Инверсия (аймақ кері бұрылып орналасты).

   • *SFЩЖЧЫФY.LNVZ – Хромосомалық құрылым бұзылған.

Қорытынды:
Хромосомалық мутациялар тұқымқуалаушылықта ауыр зардаптар әкелуі мүмкін, мысалы, гендік ақпараттың жоғалуы немесе дұрыс оқылмауы.

ІІІ. Кариограмма бойынша геномдық мутацияларды анықтау

1. Қалыпты кариограмма:

   • 46 хромосома: 22 жұп аутосома, 1 жұп жыныс хромосомасы.

2. Геномдық мутациялар:

   • Трисомия (Даун синдромы): 21-хромосомада 3 көшірме.

   • Монсомия (Тернер синдромы): Бір жыныс хромосомасы жетіспейді (45, Х).

   • Полиплоидия: 3n немесе 4n хромосома жиынтығы.

Қорытынды:
Геномдық мутациялар ағзаның дамуына айтарлықтай әсер етеді және олардың салдарын медицинада кариограмма арқылы талдайды.