10 сынып ҚГБ №23

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Метаболизм түрлері. Энергетикалық алмасу кезеңдері. §19. Метоболизмнің түрлері.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

«Кілт сөздерді сәйкестендіру» әдісі бойынша оқу мақсатына сай тапсырма беріледі.

«Ой қозғау» әдісі.

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

• Базалық метаболизм тұрақты жұмыс істейді: Адам ұйықтап жатқанда да оның ағзасы энергия жұмсайды. Бұл энергия жүрек соғысы, тыныс алу және дене температурасын реттеу сияқты өмірлік маңызды процестер үшін қажет.

• Ми – ең көп энергия тұтынатын орган: Адам миы денедегі жалпы энергияның 20%-ын ғана жұмсайды. Ол метаболизмнің белсенді қатысушысы болып саналады, өйткені нейрондардың жұмыс істеуі үздіксіз энергияны қажет етеді.

• Метаболизм жас ұлғайған сайын баяулайды: Жасөспірім кезден бастап, шамамен 30 жастан кейін базалық метаболизм жылдамдығы жыл сайын 1-2%-ға баяулайды. Сондықтан жас ұлғайған сайын салмақты бақылау қиындай түседі.

• Гиннестің рекордтар кітабындағы ең жылдам метаболизм: Гиннестің рекордтар кітабына кірген бір адам тәулігіне шамамен 12 000 калория жұмсаған. Ол энергияның көп бөлігі кәсіби спортпен айналысу кезінде кететін.

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Метаболизм түрлері туралы деректер кестесі

Ескертпе: Бұл кесте организмдердің энергия алуы мен пайдалануы үшін маңызды метаболизм түрлерін қорытындылайды. Осы метаболизм процестерін түсіну студенттерге әртүрлі организмдердің өмір сүру тәсілдерін және қоршаған ортамен өзара әрекеттесуін түсінуге көмектеседі.

«Айырмашылығы неде?» әдісі.

Оқушыларға екі түрлі мəтін немесе екі түрлі сурет көрсету. Екеуінің арасындағы айырмашылықты анықтауды сұрау. Жауаптарын дəлелдеп отырулары керек.

ФУНКЦИОНАЛДЫҚ САУАТТЫЛЫҚ ТАПСЫРМАСЫ

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

Метаболизм түрлері туралы контекст:

Метаболизм — бұл тірі организмдерде энергия мен зат алмасу процестерін жүзеге асыратын биохимиялық реакциялардың жиынтығы. Ол екі негізгі түрге бөлінеді:

Катаболизм — үлкен молекулаларды кішірек молекулаларға ыдырату процесі, бұл энергия бөлініп шығуына әкеледі.

Анаболизм — кіші молекулалардан үлкен молекулаларды синтездеу процесі, бұл энергияны қажет етеді.

Тапсырма: Қоянның денесінде жүгіру кезінде энергия бөлінеді. Бұл процесс қандай метаболизм түріне жатады?

A) Катаболизм

B) Анаболизм

C) Тек тыныштық күйі

D) Энергияның сақталуы

Жауап: A) Катаболизм. Жүгіру кезінде энергия бөлінеді, бұл энергияны шығару процесі — катаболизмге тән.

Тапсырма: Құстардың ұшу кезінде бұлшықеттерінде қандай метаболикалық процесс жүреді?

A) Катаболизм

B) Анаболизм

C) Энергияның баланстық сақталуы

D) Гормондық әсерлер

Жауап: A) Катаболизм. Ұшу үшін бұлшықеттер энергия шығарады, бұл катаболизм процесіне жатады.

Кесте мен тест тапсырмалары:

ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАР

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

Тапсырма-1.

Катаболизм (диссимиляция) дегеніміз___________________________

Анаболизм (ассимиляция) дегеніміз_____________________________

Дескриптор:

-катаболизм процесіне анықтама жазады – 1 балл;

-анаболизм процесіне анықтама жазады – 1 балл;

Тапсырма-2. Кестені толтырыңыз:

Дескриптор:

-анаболизм және катаболизм процестерінің ерекшеліктерін сипаттайды – 2 балл;

Тапсырма-3. Метаболизм түрлерін салыстырыңыз:

Дескриптор:

- метаболизм процесінің түрлерін салыстырады – 2 балл;

Тапсырма-4. Суреттегі бос орындарға энергетикалық алмасу кезеңінде пайда болған өнімдерін жазыңыз.

Дескриптор:

- энергия алмасу кезеңдерінде жүретін үдерістерді сипаттайды – 2 балл;

Оқушыға беретін мәтін

Тірі организмдердің ерекше қасиеті — олар зат алмасуға (метаболизмге) және көптеген әр түрлі химиялық реакцияларға қатысуға кабілетті болады. Сырткы ортамен үнемі зат алмасып отыру — тірі жүйелердің негізгі қасиеттерінің бірі. Жасушаларда биологиялық синтез және ыдырау процестері үздіксіз жүріп отырады. Синтез процесі жалпы анаболизм (гр. "ана" — тірі дене), ал ыдырау процесі катаболизм (гр. "ката" — өлі дене) деп аталады. Синтез — бұл жай заттардың энергия жұмсау аркылы күрделі заттар түзу процесі. Мысалы, аминқышқылдарынан нәруыздар, моносахаридтерден күрделі көмірсулар, нуклеотидтерден нуклеин қышқылдары синтезделеді. Синтезделген заттар өсу процесі кезінде жасуша мен оның органоидтерінің түзілуі үшін және жұмсалған немесе зақымданған молекулаларды қалпына келтіру үшін пайдаланылады.

Ыдырау процесі кезінде күрделі заттардан жай заттар түзіліп, энергия бөлініп шығады. Мысалы, қанттар органикалық қышқыл мен спиртке ыдыраса, органикалық қышкылдар өз кезегінде көмірқышқыл газы мен суға ыдырайды. Зат алмасудың ерекше белгісі сол, мұнда анаболизм және катаболизм процестері бірдей уакытта сыртқы ортамен өзара тура байланыста жүреді.

Пластикалық алмасу

Пластикалық алмасу немесе анаболизм дегеніміз — биологиялық синтез реакцияларының жалпы жиынтығы. Пластикалық алмасуда жасушаға сырттан келіп түсетін заттардан жасушаішілік заттар түзіледі. Пластикалық алмасу реакцияларына мыналар жатады: қанттар мен полисахаридтердің синтезі; крахмал және целлюлозаның түзілуі; глицерин мен май кышқылдарынан майдың, органикалық қышқылдардан аминқышқылының, аминқышкылы мен қанттардан нуклеин кышқылдары азоттық негіздерінің синтезделуі. Пластикалық алмасудың маңызды формаларының бірі — нәруыз биосинтезін қарастырамыз. Жасушада нәруыздар бүкіл тіршілігінде синтезделеді. Нәруыз биосинтезінде басты релді РНҚ және ДНҚ атқарады, оларға ядро мен рибосома қатысады. Жасуша ядросында және хромосомада нәруыз молекуласындағы аминкыпщылы қосылыстарыньщ орналасу реттілігі туралы ақпарат сақталады. Олар ДНҚ молекуласындагы төрт нуклеотид көмегімен жазылған, олар белгілі бір тәртіп бойынша кезектесіп отырады. Қатар орналасқан үш нуклеотид (триплет) бір аминқышқылын кодтайды, яғни оның нәруыз молекуласындағы орнын анықтайды. Сондықтан әрбір аминқышқылына өздерінің кодтық триплеті немесе кодоны сәйкес келеді. Нәруыз молекуласындағы аминқышқылдарының орналасу реттілігін анықтайтын ДНҚ молекуласындағы нуклеотидтер қатарьын генетикалық код деп атайды. Генетикалық код белгілі бір қасиеттерімен сипатталады, ол — оның триплеттілігі мен әмбебаптылығы. Яғни, әрбір аминқышқылына үш нуклеотид реттілігі сөйкес келеді және барлық организмде бірдей аминқышкылдарын соларға сәйкес бірдей триплеттер кодтайды.

Энергетикалық алмасу

Энергетикалық алмасу немесе диссимиляция немесе катаболизм дегеніміз — органикалық косылыстардың (нәруыздар, майлар, көмірсулар) ферментативтік ыдырау реакциялары мен энергияға бай қосылыстардың түзілу реакцияларының жиынтығы. Биосинтез реакциясын энергиямен қамтамасыз ететін әмбебапты қосылыстардың бірі — аденозинтрифосфат қышқылы (АТФ). Аденозинтрифосфат қышқылы — нуклеотид, ол азоттық негіз — аденин, көмірсу — рибоза және үшфосфор қышқылы калдығынан тұрады. Аденозинтрифосфат қышқылы

Энергетикалық алмасу кезеңдері

Энергетикалық алмасуды, әдетте, үш кезеңге бөледі.

Бірінші кезең (дайындық кезеңі) — бұл процесс микроорганизмдер мен өсімдіктерде жасушада жүреді, ал жануарларда жасушадан тыс, ас корыту жолы қуысында түзілетін ферменттердің әсерінен жүреді. Бұл кезеңде полимерлердің ірі молекулалары мономерлерге: нәруыздар — аминқышқылдарына, полисахаридтер — қарапайым қанттарға, майлар — май қышқылдары мен глицеринге ыдырайды.

Екінші кезеңде түзілген кішігірім молекулалар әрі қарай ыдырайды. Бұл кезде энергия бөлінеді және қор ретінде жинақталады. Энергетикалық алмасудың екінші кезеңінің негізгі процестерінің бірі — гликолиз. Гликолиз термині грек тілінен аударғанда, "гликос" — қант, "лизис" — ыдырау деген мағынаны білдіреді. Гликоз немесе анаэробты тыныс алу цитоплазмада оттектін қатысуынсыз жүретін процесс болып табылады. Гликолиз процесінде глюкоза немесе фруктоза екі-үш көміртекті қосылыска ыдырайды. Содан кейін бұл қосылыстарда ферменттің өсер етуі нәтижесінде биологиялық тотығу процесі жүреді. Ол сутекті никотинамидадениндинуклеотид (НАД) деп аталатын заттың көмегімен тартып алып, НАД-НАДН-қа дейін тотықсызданады. НАДН-та АТФ сияқты биосинтез реакцияларын жүзеге асыруда энергетикалық зат қызметін аткарады. НАДН-тың энергетикалық құндылығы 3 АТФ-ке тең. Гликолиздің соңғы сатыларында катализдік айналымдар кезінде 2 молекула АТФ түзіледі