Энергетикалық алмасу кезеңдері	Кезең	Негізгі функциялары	Энергия көзі
1	Гликолиз	Көмірсуларды ыдырату, энергия алу	Глюкоза
2	Циклді Кребс	Энергияның жоғары деңгейлі өндірісі	Ацетил-КоА
3	Электронды тасымалдау тізбегі	ATP өндіру, оттегінің тұтынылуы	NADH, FADH₂
4	Фотосинтез	Күн энергиясын химиялық энергияға айналдыру	Күн сәулесі

§20. Митохондрияның құрылымдық бөліктері және олардың атқаратын қызметтері.

Тақырып бойынша 11 материал табылды

§20. Митохондрияның құрылымдық бөліктері және олардың атқаратын қызметтері.

Материал туралы қысқаша түсінік

10.1.4.4 - энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттау;

Материалдың қысқаша нұсқасы

10 сынып ҚГБ №25

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары
Митохондрия құрылымдары мен жасушалық тынысалу үдерістерінің өзара байланысы.

§20. Митохондрияның құрылымдық бөліктері және олардың атқаратын қызметтері.

(Сабақ тақырыбы)

Бөлім:	Тыныс алу
Педагогтің аты-жөні:
Күні:
Сыныбы: 10 «а»	Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:
Сабақтың тақырыбы:	Митохондрия құрылымдары мен жасушалық тынысалу үдерістерінің өзара байланысы. §20. Митохондрияның құрылымдық бөліктері және олардың атқаратын қызметтері.
Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты	10.1.4.4 - энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттау;
Сабақтың мақсаты:	энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттайды;

Сабақтың барысы:

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

«Бір қадам алға..» әдісі арқылы өткен материалды және үй жұмысын пысықтау мақсатында тапсырма беру.

«Еске түсірейік» ойыны

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

https://wordwall.net/resource/82579711

Оқушылардың назарын аудару

«Ой қозғау сұрағы»

"Митохондриялар жасушалық тыныс алу процесінде маңызды рөл атқарады. Егер митохондриялардың қызметі бұзылса, жасушалардың энергетикалық қамтамасыз етілуі қалай өзгеруі мүмкін?

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-әр сұраққа дұрыс жауап бергені үшін - 1 балл;

-өз ойы мен пікірін айтқаны үшін -2 балл;

Интерактивті панель, презентация

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Сабақтың мақсатын таныстыру

10.1.4.4 - энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттау;

Дәйек сөз немесе цитата:

"Митохондриядағы екі қабат мембрана клетканың қуатын өндіріп, тіршіліктің шексіз қозғалысын қамтамасыз етеді."

— Джеймс Уотсон

Жаңа кілт сөздер:

Циклдік реакциялар

Кребс циклі

Ацетил-КоА

Аминдеу реакциясы

Тыныс алу тізбегі

АТФ-синтетаза молекуласы

Электрон тасымалдау тізбегі

Тотықтырғыш фосфорлану

Жаңа сабақтың тақырыбын мақсатын жазады.

Оқушылардың мұндағы мақсаты берілген тірек сөздердің мазмұнын айта отырып, өз ой-пікірлерімен санаса біледі.

Дескриптор:

-әр кілт сөздің дұрыс мазмұны үшін - 1 балл;

Интерактивті панель, презентация

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттайды;

Практикалық дағдылар: энергетикалық алмасу кезеңдерін салыстырады;

Функционалдық сауаттылық: энергетикалық алмасу кезеңдерін түсіндіреді;

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың ортасы

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

Оқушыларға бағыт бағдар беру

«Кинометафора» әдісі.

Мақсаты: Оқушының ой-өрісін, ойлау қабілетін дамыту.

Бір мәселе бойынша бейнесюжеттен үзінді көрсету арқылы баланың өз ойын, ой-пікірлерін білуге болады.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді.

Дескриптор:

-бейнефильмнен өз түсінгенін сипаттағаны үшін -1 балл;

Интерактивті панель

бейнефильм

https://www.youtube.com/watch?v=L0X6Yy_CLjo

Практикалық тапсырмалар беру

Топтық/жұптық жұмыс:

Энергетикалық алмасу кезеңдерін атай аламызба?

1. Гликолиз

2. Кребс циклы (лимон қышқылы циклы)

3. Тотығу-фосфорлану (электрон тасымалдау тізбегі)

Топтық жұмысқа идеялар:

Рөлдерді бөлу: Әр топқа бір энергетикалық алмасу кезеңін талдау мен түсіндіруді тапсыру.

Тақырыптық презентациялар: Әр топ өз кезеңін сынып алдында таныстырып, энергияны алмасу механизмдерін суреттермен, диаграммалармен түсіндіреді.

Практикалық тапсырмалар: Оқушыларға энергия алмасу процесін модельдеу үшін диаграммалар салу немесе қолмен тәжірибелер көрсету.

Оқушылар топтасып өздеріне берілген тақырыптар бойынша оқулықтан мәліметтер іздейді. Топта бір-бірімен пікір алмасады. Ой қозғау жүзеге асады.

Дескриптор:

- Энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттайды – 3 балл;

- Энергетикалық алмасу кезеңдерін талдайды – 3 балл;

- Энергетикалық алмасу кезеңдерін диаграммамен түсіндіреді – 3 балл;

Интерактивті панель, презентация

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

Бағалау

ҚБ тапсырмасы ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

ҚБ тапсырмаларын орындайды. Ой қозғау жүзеге асады.

ҚБ тапсырмасының дескрипторы ҚМЖ қосымшасында орналасқан.

Интерактивті панель, презентация

Жұмыс дәптері

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

"Кері байланыс парағы" әдісі. Мұғалім сабақты қорытындылау мақсатында оқушылардың сабаққа деген көзқарасын, кері байланысын тыңдайды.

Оқушыларға дайын сұрақтары бар парақ таратылады.

Оқушылар бүгінгі сабақтың мақсатына жеткізетін тапсырмалар орындауына қарай, өз түсінгенін, пікірін, өз ойын айту арқылы сабаққа қорытынды жасайды.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

"Не ұнады?"

"Не қиын болды?"

"Қандай қосымша ақпарат қажет?"

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс.

Тірек сызба

§21. Су алмасуды реттеу

Берілген тақырып бойынша тірек сызба жасайды.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Биология 10-сынып, Автор: Н.Г.Асанов, А.Р. Соловьева, Б.Т. Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2019 ж

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

«Қызықты деректер»

Митохондрия – "энергия фабрикасы": Бір жасушада бірнеше мың митохондрия болуы мүмкін. Олар жасушаның энергия қажеттілігіне байланысты көбейіп немесе азаюы мүмкін.

АТФ – "энергия валютасы": Адам денесі күніне шамамен 70 кг АТФ тұтынады, бірақ оның бір мезгілде небәрі 250 г қоры болады. Бұл АТФ-тың үздіксіз қайта синтезделетінін көрсетеді.

Энергия тиімділігі: Глюкоза толығымен ыдырағанда оның энергиясының 40%-ы АТФ түзуге жұмсалады, ал қалғаны жылу түрінде бөлінеді.

Суықта энергия бөлінуі: Суық температурада АТФ синтезі баяулайды, ал энергия жылу ретінде бөлініп, денені жылытуға жұмсалады.

Митохондрияның шығу тегі: Ғалымдардың пікірінше, митохондрия ерте замандағы бактериялардан пайда болған (симбиоз теориясы).

Майлардан энергия алу: 1 г май ыдырағанда, 1 г көмірсуға қарағанда 2 есе көп энергия бөлінеді.

Гликолиз – ежелгі механизм: Бұл процесс барлық тірі ағзаларда кездеседі және эволюция барысында ең алғашқы пайда болған энергия өндіру жолы деп есептеледі.

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Энергетикалық алмасу кезеңдері	Кезең	Негізгі функциялары	Энергия көзі
1	Гликолиз	Көмірсуларды ыдырату, энергия алу	Глюкоза
2	Циклді Кребс	Энергияның жоғары деңгейлі өндірісі	Ацетил-КоА
3	Электронды тасымалдау тізбегі	ATP өндіру, оттегінің тұтынылуы	NADH, FADH₂
4	Фотосинтез	Күн энергиясын химиялық энергияға айналдыру	Күн сәулесі

Контекст: Бұл кесте энергетикалық алмасу кезеңдерін көрсетеді, олар тірі организмдердегі энергия өндірісінің негізін құрайды. Гликолиз, Кребс циклі және электронды тасымалдау тізбегі - бұл процесс, олар метаболизмнің әртүрлі аспектілерін қамтиды. Фотосинтез өсімдіктерде энергия жинау үшін маңызды, ал қалған кезеңдер адам және жануарлар клеткаларында энергия өндіру үшін қажет.

ҚАЛЫПТАСТЫРУШЫ БАҒАЛАУ ТАПСЫРМАЛАР

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

Жеке жұмыс.

1.Энергетикалық алмасу кезеңдерін атаңыз.

__________________________________________________________

Дескриптор:

- энергетикалық алмасу кезеңдерін сипаттайды – 3 балл;

2.Төмендегі кестені толтырыңыз.

Энергетикалық алмасу процестері жүретін орындар	Энергетикалық алмасудың кезеңі	Энергия қандай түрде бөлінеді
Асқорыту жүйесі
Цитоплазма
Митохондрия

Дескриптор:

- Энергия алмасу кезеңдерінде жүретін үдерістерді сипаттайды – 3 балл;

Тапсырма-3. Энергетикалық алмасу үдерісі тірі жасушалар үшін қте қажетті процестердің жиынтығы болып келеді. Бұл процестердің жиынтығынан энергия бөлінеді және синтезделеді.

Төмендегі сұрақтарға жауап беріңіз.

А. І – кезең: ____________________________

1.Өнімнің ыдырауы қайда жүреді? __________________________

2.Қандай заттармен активтендіріледі?

___________________________________________________________

3.Қандай заттарға дейін өнімдер ыдырайды?

__________________________________________________________

4.Қанша энергия бөлінеді? __________________________________

5.Неше АТФ молекуласы синтезделеді? ________________________

В. ІІ – кезең: ____________________________

1.Өнімнің ыдырауы қайда жүреді? __________________________

2.Қандай заттармен активтендіріледі?

___________________________________________________________

3.Қандай заттарға дейін өнімдер ыдырайды?

__________________________________________________________

4.Қанша энергия бөлінеді? __________________________________

5.Неше АТФ молекуласы синтезделеді? ________________________

С. ІІІ– кезең: ____________________________

1.Өнімнің ыдырауы қайда жүреді? __________________________

2.Қандай заттармен активтендіріледі?

___________________________________________________________

3.Қандай заттарға дейін өнімдер ыдырайды?

__________________________________________________________

4.Қанша энергия бөлінеді? __________________________________

5.Неше АТФ молекуласы синтезделеді? ________________________

Дескриптор:

- Энергия алмасудың әр кезеңінің ерекшеліктерін талдайды – 3 балл;

Оқушыға беретін мәтін

Энергетикалық алмасу кезеңдері

Энергетикалық алмасу – органикалық қосылстардың біртіндеп ыдырауының химиялық реакциялардың жиынтығы, энергияның бөлінуімен жүреді, осы түзілген энергияның бір бөлігі АТФ синтезіне жұмсалады. Синтезделген АТФ организмдер тіршілік әрекеті үшін универсальды энергия көзі болып келеді.

Аэробты организмдерде органикалық қосылыстардың ыдырау үдерісі үш этаптан құралады, әрбіреуі бірнеше ферментативті реакциялармен қосылып жүреді. Ферменттер химиялық реакциялардың активациясының энергиясын төмендетеді, соның арқасында энергия бірден бөлінбейді (жанған сіріңкенің энергиясы), біртіндеп бөлінеді.

Бірінші этап – дайындық. Бұл үдеріс көпжаушалы тірі ағзалардың асқортыу жолында жүреді. Бұл үдеріс асқортыу ферменттерінің көмегімен жүзеге асады. Біржасушалыларда – лизосомалардың ферменттерімен. БІрінші этапта нәруыздар – аминқышқылдарына дейін, майлар – глицерин мен май қышқылдарына, полисахаридтер – моносахаридтерге, нуклеин қышқылдары – нуклеотидтерге дейін ыдырайды. Бұл үдеріс асқорыту деп аталады.

Екінші этап – анаэробты, оттексіз немесе гликолиз деп аталды. Жасушаның цитоплазмасында жүреді. Жасушадағы басты энергия көзі – глюкоза болып келеді. Глюкозаның оттексіз ыдырауын анаэробты гликолиз деп атайды. Бұл этап бір-бірінен кейін бірі жалғасатын реакциялардан құралады, глюкозаны лактатқа айналдыру бойынша (сүт қышқылы). Лактаттың спортсмендердің бұлшық еттерінде болуы, олардың қажуына әкеледі.

Гликолиз нәтижесінде көп энергияның мөлшері түзіледі, бір бөлігі жылу түрінде жоғалады, екінші бөлігі АТФ синтезіне жұмсалады.

Гликолиздің жиынтық тендік реакциясы:

С₃Н₄О₃ молекуласы – пирожүзім қышқылы немесе пируват, спирттік ашу кезінде өсімдік немесе ашытқылардың жасушаларында этил спиртіне дейін қалпына келе алады, кейбір бактериялардың және жануаралардың бұлшық еттерінде лактатқа айналады.

СН₃СОСООН + НАДН -> С₃Н₆O₃ + НАД + лактат.

Үшінші этап – оттекті, Кребс циклінен және тотықтырғыш фосфорлану механизмдерінен құралады. Бұл этап атмосферада қажетті деңгейде оттегінің жиналуынан мүмкін болды. Жасушалардың митохондрияларында жүреді.

Этаптар	Дайындық	Гликолиз - ашу	Аэробты – жасушалық тыныс алу
Қандай заттар ыдырайды	Нәруыздар, майлар, көмірсулар. Жасуша сыртындағы ферментативті үдеріс (асқорыту)	С6Н12О6 – гликолизі. Басқа органикалық қосылыстар глюкоза күйіне айналдырылады.	Пирожүзімқышқылы - С6Н12О6.
Қандай заттар түзіледі	Аминқышқылдары, моносахаридтер, глицерин, май қышқылдары.	Пирожүзім қышқылы, АТФ. АТФ түзілуі аз эффективті.	СО2, АТФ. Кребс циклі көмірсулардан Н+ атомдарын босатын шығарады.
Энергияның қанша мөлшері шығымдалады	Энергияның аз бөлігі жылу түрінде бөлінеді.	200 кДж (120 кДж жылу және 80 кДж АТФ)	2600 кДж, олардың ішінен 1520 кДж АТФ, қалғаны жылу түрінде.

Гликолиз:

Аэробты тыныс алу:

Энергетикалық алмасуда жиынтық түзілетін энергия саны: 38АДФ +38Н3Р04 +1520 кДж = 38 АТФ +38Н20

Гликолиз

Гликолиз – глюкозаның пирожүзім қышқылына дейін тотуғуын айтады. Төмендегі суреттен көрініп отырғандай:

Алтыкөміртекті қосылыстан, 6C - екі молекула пирожүзімқышқылы түзіледі. Үдеріс жасуша цитоплазмасында жүреді және оттегіні қажет етпейді. Бұл үдеріс үш этапқа бөлінеді:

1.Қанттың фосфорлирленуі – Бұл реакция нәтижесінде қант «активцияланады», оның реакциондық жылдамдығы артады. Активация кезінде АТФ- тың бір бөлігі жұмсалады, себебі тыныс алудың басты мақсаты АТФ өндіру болып келеді, оның жұмсалуы орынсыз болып көрінеді. Бірақ бұл жағдайды алдын ала «инвестициялар» деп қарау қажет, соның салдарынан келешекте АТФ түзілуіне қажетті реакциялар өтеді.

2.Фосфорилирленген 6С қанттың екі 3C сахарофосфатқа ыдырауы. Гликолиз – ыдырау, бөлшектену деген мағынаны білдіреді. Екі түзілген сахарофосфат – изомерлер. Келесі айналымға ұшырау үшін, олардың біреуі басқа күйке өтеді, сондықтанда екі идентикалық 3C сахарофосфат түзіледі.

3.Сутегін бөліп алу арқылы тотығу. Әрбір 3C сахарофосфат пирожүзім қышқылына айналады. Осы кезде дегидрирлену жүреді НАД қалпына келген молекуласы мен АТФ түзіледі. Осы кезде дегидрирлену жүреді НАД қалпына келген молекуласы мен АТФ түзіледі. Екі 3C сахарофосфат молекулаларынан, жалпы түзіледі: екі НАД қалпына келген молекуласы және төрт АТФ молекуласы.

Сонымен, гликолиздің бірінші этапта фосфорилирлену реакцияларында екі АТФ молекуласы жұмсалады, ал үшінші этапта – төрт молекула түзіледі. Жалпы АТФ-тің гликолизде таза өндірілуі екі молекулаға тең келеді. Гликолиз кезінде НАД бөлініп алынады және беріледі сутегінің төрт атомы. Гликолиздің жиынтық реакциясын төмендегідей жазуға болады.

Гликолиздің балансы:

Жалпы жұмсалу	Жалпы өндірілім
1 глюкоза молекуласы (1С)	2 молекула пирожүзім қышқылы (2 х 3С)
2 АТФ	4 АТФ
2 х НАД	2 х (НАД · Н + Н+)
Жалпы: 2 АТФ х 2 х (НАД • Н + Н+)

Пирожүзім қышқылының келешектегі тағдыры жасушада оттектің болуымен анықталады. Егер оттегі болса, сонда толық СО2 мен Н2О дейін тотуғуы үшін пирожүзім қышқылы митохондрияларға өтеді (аэробты тыныс алу). Егер оттегі болмаса, пирожүзім қышқылы немесе этанолға немесе сүт қышқылына айналады (анаэробты тыныс алу).

Жүктеу

Бөлісу

ЖИ арқылы жасау

Файл форматы:

docx

Биология Сабақ жоспары 10 сынып

30.11.2024

112

Жүктеу

ЖИ арқылы жасау

Жариялаған:

Тезекбаева Карлыгаш Толешовна

Бұл материалды қолданушы жариялаған. Ustaz Tilegi ақпаратты жеткізуші ғана болып табылады. Жарияланған материалдың мазмұны мен авторлық құқық толықтай автордың жауапкершілігінде. Егер материал авторлық құқықты бұзады немесе сайттан алынуы тиіс деп есептесеңіз,
шағым қалдыра аласыз

§20. Митохондрияның құрылымдық бөліктері және олардың атқаратын қызметтері.

§20. Митохондрияның құрылымдық бөліктері және олардың атқаратын қызметтері.

Химия пәні

Тарих пәні

Биология пәні

Ағылшын тілі пәні

География пәні

Информатика пәні

Мектепке дейінгі білім беру

«Қазақ тілі» жəне «Қазақ əдебиеті»

Дене шынықтыру

Білім алушылардың білім сапасын арттыру

Инклюзивті білім беру