Бөлім:

«Заттардың тасымалдануы»

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сыныбы: 8 «а,б»

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Қантамырлар жүйесінің түрлері. Ашық және тұйық қанайналым жүйелері. Үлкен және кіші қанайналым шеңберлері. Адамның қанайналым жүйесі.

§23. Қан тамырлары жүйесінің түрлері және қан айналым шеңберлері.

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

8.1.3.10 - жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін сипаттау;

Сабақтың мақсаты:

жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін сипаттайды;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

«Бір қадам алға..» әдісі арқылы өткен материалды және үй жұмысын пысықтау мақсатында тапсырма беру.

«Кілт сөздерді сәйкестендіру» әдісі бойынша оқу мақсатына сай тапсырма беріледі.

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

-әр кілт сөздің дұрыс мазмұны үшін - 1 балл;

Интерактивті панель, презентация

https://wordwall.net/resource/82559425

Оқушылардың назарын аудару

«Ой қозғау» әдісі

Сұрақ: Ашық және тұйық қанайналым жүйесінің қандай артықшылықтары мен кемшіліктері бар? Олар қандай тіршілік ортасына сәйкес келеді?

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Жауабы:

Ашық қанайналым жүйесі:

Артықшылықтары: Энергия аз жұмсалады, құрылымы қарапайым, баяу қозғалыс тіршілік ету ортасында жеткілікті.

Кемшіліктері: Қан ағымы баяу, оттегі мен қоректік заттарды тасымалдау тиімділігі төмен.

Сәйкес орта: Қарапайым құрылысты және баяу зат алмасатын жануарлар (жәндіктер, шаяндар).

Тұйық қанайналым жүйесі:

Артықшылықтары: Қан ағымы жылдам, оттегі мен қоректік заттарды тиімді тасымалдайды, зат алмасу белсенді.

Кемшіліктері: Құрылымы күрделі, энергия көбірек жұмсалады.

Сәйкес орта: Жоғары зат алмасу қажет ететін, күрделі тіршілік ететін организмдер (омыртқалылар).

Дескриптор:

-сұрақтың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың мақсатын таныстыру

8.1.3.10 - жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін сипаттау;

Дәйек сөз немесе цитата:

"Қанайналым жүйесі — тірі ағзаның өмір сүру симфониясының дирижері. Ол болмаса, денедегі ешбір мүше өзінің рөлін дұрыс атқара алмас еді."

— Ғылыми нақыл

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кілт сөздерді мазмұнымен ауызша атау арқылы сәйкестендіреді.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Биология 8-сынып,Автор: А.Соловьева, Б.Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2018ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін сипаттайды; Практикалық дағдылар: жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін салыстырады; Функционалдық сауаттылық: жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін түсіндіреді;

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Оқушылар жаңа сабақ бойынша дайын кестені дәптерге түртіп жазады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель, презентация

Сабақтың ортасы

Оқушыларға бағыт бағдар беру

1-тапсырма. Сызбаға сүйеніп ашық және тұйық қанайналым жүйелеріне тән қасиетті (+) таңбасымен белгілеңіз.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді.Ұжымдасып өз ойларымен бөлісе алады.

Оқушылардың айтылым, жазылым, тыңдалым дағдылары қалыптасады. Түйінді идея айтуға дағдыланады.

Дескриптор:

- жануарлардың қантамырлар жүйесі түрлерін сипаттайды – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

Практикалық тапсырмалар беру.

2-тапсырма. Төменде берілген суреттегі қан айналым жүйесінің типтерін оқулықты пайдалана отырып сипаттаңыз.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді.Ұжымдасып өз ойларымен бөлісе алады.

Оқушылардың айтылым, жазылым, тыңдалым дағдылары қалыптасады. Түйінді идея айтуға дағдыланады.

Дескриптор:

- қан айналым жүйесінің типтерін сипаттайды – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

Бағалау

3-тапсырма. Жануарлар қанайналым жүйесінің типтерін және қанайналым шеңберінің санын анықтаңыз.

4-тапсырма. Ашық және тұйық қанайналым жүйесіне тән дұрыс сипаттамаларды торкөзге тізіп орналастырыңыз.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді.Ұжымдасып өз ойларымен бөлісе алады.

Оқушылардың айтылым, жазылым, тыңдалым дағдылары қалыптасады. Түйінді идея айтуға дағдыланады.

Дескриптор:

- жануарларға тән қанайналым жүйесінің типтерін сипаттайды – 2 балл;

- жануарларға тән қанайналым шеңберінің санын анықтайды – 2 балл;

Дескриптор:

- ашық қанайналым жүйесіне тән дұрыс сипаттамаларды жазады – 2 балл;

- тұйық қанайналым жүйесіне тән дұрыс сипаттамаларды жазады – 2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Жұмыс дәптерлері

Үлестірме парақтар

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

"Кері байланыс парағы" әдісі. Мұғалім сабақты қорытындылау мақсатында оқушылардың сабаққа деген көзқарасын, кері байланысын тыңдайды.

Оқушыларға дайын сұрақтары бар парақ таратылады.

Оқушылар бүгінгі сабақтың мақсатына жеткізетін тапсырмалар орындауына қарай, өз түсінгенін, пікірін, өз ойын айту арқылы сабаққа қорытынды жасайды.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

"Не ұнады?"

"Не қиын болды?"

"Қандай қосымша ақпарат қажет?"

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс.

Зертханалық жұмыс№7 «Дене жаттығуларының жүрек жұмысына әсерін зерттеу»

Білім алушылар келесі тақырыптың тақырыбымен және тірек сызба сызады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Жұмыс дәптері

Биология 8-сынып,Автор: А.Соловьева, Б.Ибраимова. Алматы «Атамұра» баспасы 2018ж

Кілт сөздер

Мазмұны

1. Артериялар.

2. Веналар

3. Капиллярлар.

4. Қолқа

5. Жүрек.

6. Перикард.

7. Жүрек қабындағы сұйықтық.

8. Миокард.

9. Эндокард.

1. Жұқа дәнекер қабаты – перикард – жүрек қабын түзеді.

2. Ол жүректің еркін жиырылуына жағдай жасап, үйкелісті азайтады.

3. Ол ерекше көлденең жолақты бұлшық ет қабатынан тұрады.

4. Ішкі қабаты – эндокард – қанмен үйкелісін азайтатын тегіс эпителийден тұрады.

5. Үш қабаттан тұратын берік тамырлар.

6. Олардың қабырғалары да үш қабаттан тұрады, бірақ бірыңғай салалы бұлшық ет қабаты жұқа және әлсіз болады.

7. Ағзадағы ең ірі артерия қан тамыры – қолқа.

8. Қабырғасы өте жұқа және эпителий ұлпасының бір қабат жасушаларынан тұрады.

9. Төрт бөліктен тұрады: екі қарынша (оң жақ және сол жақ) және екі жүрекше.

Сұрақ/Тақырып

Түсіндіру

Көрнекілік

Қантамырлар жүйесі деген не?

Қантамырлар жүйесі - денеге қан жеткізуге арналған тамырлар мен жүректен тұратын жүйе.

Жүрек пен қантамырлардың қарапайым суреті.

Ашық қантамырлар жүйесі

Қан тамырлардан дене қуысына шығады, ұлпа сұйықтығымен араласады.

Қоңыздың немесе шаянның қантамырлар жүйесінің суреті.

Жабық қантамырлар жүйесі

Қан тек тамырлар арқылы айналады, мүшелерге капиллярлар арқылы жетеді.

Адамның немесе балықтың қантамырлар жүйесінің схемасы.

Қандай жануарларда кездеседі?

Ашық жүйе: жәндіктер, ұлулар. Жабық жүйе: сүтқоректілер, құстар, балықтар.

Жануарлар суреттері мен олардың жүйесінің диаграммасы.

Екі жүйенің айырмашылығы қандай?

Ашық жүйеде қан баяу айналады және энергия үнемделеді, жабық жүйе тезірек және тиімдірек жұмыс істейді.

Салыстырмалы кесте немесе диаграмма.

Қызықты дерек

Сегізаяқтың үш жүрегі бар: екеуі желбезектерге қан айдайды, ал біреуі денеге таратады.

Сегізаяқтың жүрек құрылымының суреті.

Жауын құрттың қанайналым жүйесі әр буылтықта жеке болады. Сақиналы қантамырлармен өзара байланысқан ірі арқа қантамырынан және құрсақ қантамырынан тұрады. Бұл екеуінен қылтамырлар тарамдалып, тері және зәр шығару, асқорыту, жүйке жүйесі, т.б. ішек мүшелерді түгелдей торлап жатады.

Дененің алдыңғы бөлігіндегі ірілеу сақиналы қантамырлар -«жүрекше» деп аталады. Ол жиырылып босаңсуы нәтижесінде қан құрсақ қантамырлармен дененің артқы жағына, арқа қантамырымен алдыңғы бөліміне қарай ағады. Дене қуысына тікелей құйылмай, қантамырлары арқылы таралып айналатын қан айналымы тұйық қанайналым жүйесі деп аталады. Жауын құрттың қанайналымы осылай жүзеге асады.

Ұлулар, шаяндар мен өрмекшілердің қанайналымы ашық қанайналым жүйесіне жатады. Бұл жануарларда қан жүректен, ұшы тұйық емес қантамырларына, одан дене қуысына құйылады. Қан ұлпалар арасына жайылып, газ, зат алмасады да (оттегін, қоректік заттарды ішкі мүшелерге олардан береді, қажетсіз заттарды сіңіреді) қантамырлары арқылы өкпеде оттегімен қанығып жүрекке келеді.

Бунақденелілерде де қанайналымы ашық; қан қоректік заттарды тасымалдайды; тыныс алуға қатыспайды.

Балықтың жүрегі екі қуысты. Қан жүрек қарыншасынан желбезектерге қарай шығатын ірі қантамыры-құрсақ қолқасына өтеді. Желбезекке келгенде құрсақ қолқасынан оңға және солға қарай қантамырлар таралады. Олар желбезекте ұсақ қылтамырларға тармақталып, оттегіне қанығады да, артерия қанына айналады. Қолқадан дененің барлық мүшелеріне қылтамырлар тармақталады. Ондағы әр түрлі ұлпаларда артерия қаны оттегін беріп, көмірқышқыл газын және түрлі қажетсіз өнімдерді сіңіреді де, вена қантамырымен ағып, жүректің құлақшасына құйылады. Ол жиырылып, қан қарыншаға өтеді. Сөйтіп балықтың қаны бір шеңбер жасап, бүкіл денені айналып шығады. Сондықтан балықтың қанайналым жүйесін біршеңберлі қанайналым жүйесі дейді.

Қосмекенділердің жүрегі үш бөлімді, қарыншадан және екі құлақшадан тұрады. Қан дененің барлық мүшелерінен вена қантамырымен жүректің оң құлақшасына құйылады. Сол жақ құлақшаға өкпеден оттегін сіңірген қан құйылады. Құлақшалар жиырылған кезде қарыншаға екі құлақшадан біраз қан өтіп, артерия мен вена қаны араласады да, денесіне аралас қан тарайды. Қарыншадан ірі артерия қан тамыры шығып, ол денені бойлап артқы жағына қарай ағады. Одан көптеген қылтамырлар шығып, бүкіл ұлпаларды торлайды. Оларды оттегімен, қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Артерия біртіндеп вена қанына айналып, вена қантамырымен жүрекке қарай ағады.

Бақаның қанайналым жүйесінде екі шеңбер бар. Қанды жүректен бүкіл денеге тарататын артерия қантамырлары мен денеден жүрекке оралатын вена қантамырын үлкен қанайналым шеңбері деп айтады. Қанның өкпе мен теріге баратын, одан жүрекке қайта келетін тармағы - кіші қанайналым шеңбері деп аталады.

Жорғалаушылардың жүрегі, қанайналым жүйесі бақанікіне ұқсас. Бұларда жүрек үш бөлімді: қарыншадан, екі құлақшадан тұрады. Олардың бақадан ерекшелігі жүрек қарыншасы жартылай пердемен екі бөлімге бөлінеді. Бірақ перде қарыншаны толық бөлмегендіктен артериялық қан мен веналық қан (бақамен салыстырғанда) аз мөлшерде болса да араласады. Сондықтан қосмекенділер мен жорғалаушылардың ағзасында зат алмасу баяу жүреді де, дене температуралары тұрақсыз, қоршаған ортаның температурасына тәуелді болады. Ауа райы салқын солтүстік аймақтарда қосмекенділер мен жорғалаушылардың сирек таралғаны және жылы аймақтарда қыста ұйқыға жататыны содан. Бұларды салқынқанды жануарлар дейді.

Құстар мен сүтқоректілердің жүрегі төрт бөлімнен тұрады. Жүрек қарыншасының пердесі оны толық екі бөлімге бөліп, қан араласпайды. Дене мүшелеріне таза артерия қаны таралып, өкпеге вена қаны келеді. Бұл жануарларда зат алмасу қарқындығы жүреді. Дене температурасы тұрақты, қоршаған ортаның температурасына тәуелді емес. Оларды жылықанды жануарларға жатқызады.

Үлкен қанайналым шеңбері

Кіші қанайналым шеңбері/ өкпе қанайналым шеңбері

• Жүректің сол жақ қарыншасынан қолқа артериясы қантамырынан басталады.

• Оттекке қаныққан қан алдымен қолқаға, одан ірі және ұсақ артерия қантамырларына жеткізіледі.

• Қан артерия қантамырларымен ішкі мүшелерге, бұлшықеттерге, сүйектерге барады.

• Мүшелерде артерия қантамырлары тарамдалып, қылтамырларға бөлінеді.

• Қылтамырлардың жұқа қабырғалары арқылы қан дене жасушаларына қоректік заттар мен оттекті таратады. Жасушалардан көмірқышқыл газын қажетсіз өнімдерді жинап, вена қанына айналады.

• Вена қаны вена қантамырларымен жүректің оң жақ құлақшасына құяды

• Кіші қанайналым шеңбері - жүректің оң жақ қарыншасынан өкпе артериясы қантамырынан басталады.

• Ондағы вена қаны өкпе артериясы қантамыры арқылы өкпеге келеді.

• Өкпеде артерия қантамырларынан түзілген қылтамырлар торында газ алмасады.

• Қан оттекке қанығып, көмірқышқыл газынан тазартылады да, вена қаны артерия қанына айналады. Одан төрт өкпе вена қантамырлары арқылы артерия қаны жүректің сол жақ жүрекшесіне құйылады

Ашық қанайналым жүйесі

Тұйық қанайналым жүйесі

• Қан қантамырлардан дене қуысына құйылады. Қан жасушалары, ұлпаларды шаяды

• Қан дене қуысына құйылмай тек қантамырлардың бойымен айналады.

• Қан қысымы төмен

• Мүшелерге таралу мөлшері әртүрлі

• Жүрекке қайтып оралуы баяу

• Қанның қысымы жоғары

• Жоғары қысыммен ағуы үшін арнайы құрылымдардың болуы

• Ішкі мүшелерге бірдей мөлшерде таралуы

• Жүрекке тез оралып келуі

Бір қанайналым шеңбері:

Екі қанайналым шеңберлері:

• Балықтарда болады

• Қан жүректен желбезекке ағып шығады

• Желбезекте оттегіні сіңіреді

• Желбезектен дене жасушаларына ағады

• Жасушалардан қайтадан жүркке келіп құяды

• Қосмекенді, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілерде болады

• Өкпелік шеңбер бар

• Кіші шеңбер жүректен шығып өкпеге барып, қайтады

• Үлкен шеңбер жүректен шығып, дене жасушаларына барып, қайтадан жүрекке құяды

Белгілері

Ашық

Тұйық

Қантамырлары ұшында тұйық

Қантамырлары ұшында тұйықталмаған

Қан тікелей дене қуысын шаяды

Қан тек қантамырлар арқылы қозғалады

Ұлу, бунақденелілерге тән қанайналым жүйесі

Шұбалшаң, омыртқалы жануарларға тән қанайналым жүйесі

Белгілері

Ашық

Тұйық

Қантамырлары ұшында тұйық

+

Қантамырлары ұшында тұйықталмаған

+

Қан тікелей дене қуысын шаяды

+

Қан тек қантамырлар арқылы қозғалады

+

Ұлу, бунақденелілерге тән қанайналым жүйесі

+

Шұбалшаң, омыртқалы жануарларға тән қанайналым жүйесі

+

Жануарлар

Қанайналым жүйесінің типі

Қанайналым шеңберінің саны

Шұбалшаң

Ұлу

Бал арасы

Балық

Бақа

Кесіртке

Құс

Ит

Жануарлар

Қанайналым жүйесінің типі

Қанайналым шеңберінің саны

Шұбалшаң

тұйық

1

Ұлу

ашық

-

Бал арасы

ашық

-

Балық

тұйық

1

Бақа

тұйық

2

Кесіртке

тұйық

2

Құс

тұйық

2

Ит

тұйық

2

Ашық қанайналым

Тұйық қанайналым

Сипаттамалардың рет саны

Ашық қанайналым

Тұйық қанайналым

Сипаттамалардың рет саны

1, 3, 5, 7, 8, 10, 12, 15

2, 4, 6, 9, 11, 13, 14, 16