Бөлім:

«Координация және реттелу, биофизика»

Педагогтің аты-жөні:

Күні:

Сыныбы: 9 «а,ә,б»

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Сабақтың тақырыбы:

Тынысалу мен тыныс шығарудың реттелуі мысалында нейрогуморальдық реттелу механизмі. Жүйкелік және гуморальдық реттелуді салыстыру. Ағзаның күйзеліске бейімделуі. §25.Нейрогуморальды реттелу, механизмдері және оларды салыстыру. Ағзаның күйзеліске бейімделуі.

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

9.1.7.4 - нейрогуморалды реттелудің механизмін түсіндіру;

Сабақтың мақсаты:

нейрогуморалды реттелудің механизмін түсіндіреді;

Сабақ кезеңі

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

Бұрынғы білімін еске түсіру

Оқушылармен амандасу, түгендеу, сынып тәртібін қадағалау.

«Бір қадам алға..» әдісі арқылы өткен материалды және үй жұмысын пысықтау мақсатында тапсырма беру.

Жүйке және бұлшықет ұлпаларындағы электрлік үрдістердің ұқсастығы мен айырмашылықтарын сипаттаңыз.

Оқушылар амандасады, сынып тәртібін сақтайды.

Оқушылар үй жұмысы бойынша өткен білімдерін еске түсіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-ұқсастықтары мен айырмашылықтарын сипаттағаны үшін -2 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Оқушылардың назарын аудару

Бөлім бойынша

Дәйек сөз немесе цитата:

"Табиғатта барлығы өзара байланысқан және бір-бірімен үйлескен: әрбір сигнал – әрекетке шақыру, әрбір жауап – жүйенің тұрақтылығын сақтау."

– Норберт Винер

«Ой қозғау» әдісі

«Жүйкелік реттелу»

«Гуморальды реттелу»

Тыныс алу орталығы қайда орналасқан?

Ол қандай қызмет атқарады?

Қан көмірқышқыл газының мөлшері артқан кезде тыныс алу орталығында не болады?

Адам ағзасында реттелудің қандай типтері болады?

Гуморальды реттелу дегеніміз не?

Гуморальды реттелу қандай мүшелер мен механизмдер арқылы жүзеге асырылады?

«Қызықты деректер»

- Тақырыпқа байланысты қызықты фактілер, оқиғалар немесе нақты өмірден алынған мысалдар оқушылардың назарын аударуға көмектеседі және олардың материалды жақсырақ есте сақтауына ықпал етеді.

Тыныс алу орталығының "автопилоты"

Тыныс алу процесін реттейтін негізгі жүйке орталықтары сопақша мида орналасқан. Олар тіпті адам есінен танып қалса да, тыныс алуды автоматты түрде жалғастыра береді. Бұл ағзаның өмірлік маңызды процестерді қамтамасыз етуге бағытталған нейрогуморальдық реттелу механизмінің мысалы.

Көмірқышқыл газы – тыныс алуды қоздырушы

Тыныс алудың жиілігі мен тереңдігін реттеуде көмірқышқыл газы басты рөл атқарады. Қандағы көмірқышқыл газы деңгейі жоғарыласа, тыныс алу орталығы оны тез анықтап, тыныс алу жиілігін арттырады. Бұл гуморальдық реттелудің мысалы.

"Жүйке және гормондар арасындағы байланыс"

Нейрогуморальдық реттелу тыныс алуда айқын көрінеді: жүйкелік импульстар тыныс алу бұлшықеттерін белсендіреді, ал гуморальдық факторлар (гормондар мен қанның химиялық құрамы) ұзақ мерзімді бейімделуді қамтамасыз етеді. Мысалы, бүйрек үсті бездерінің адреналин гормоны стресс кезінде тыныс алу жиілігін арттырады.

Оқушының логикалық ойлау қабілеті дамиды.

Өз ойын, ой-пікірлерін білдіреді. Берілген тапсырманы орындайды.

Дескриптор:

-сұрақтың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Сабақтың мақсатын таныстыру

9.1.7.4 - нейрогуморалды реттелудің механизмін түсіндіру;

Оқу мақсаты бойынша

Дәйек сөз немесе цитата:

"Адам денесінің қызметін басқару – табиғаттың керемет үйлесімі: жүйке жүйесі жылдамдықты қамтамасыз етеді, ал гормондар тұрақтылықты сақтайды."

– Клод Бернар

Кілт сөздер (жұп/топ бөлу үшін):

Хеморецепторлар

Күйзеліс

Гипоталамус

Гипофиз

Адреналин

Гликоген

Глюкоза

Жаңа сабақтың оқу мақсатын жазады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Құндылық:

«жасампаздық және жаңашылдық»

Теориялық білім: нейрогуморалды реттелудің механизмін сипаттайды; Практикалық дағдылар: нейрогуморалды реттелудің механизмін зерттейді; Функционалдық сауаттылық: нейрогуморалды реттелудің механизмін түсіндіреді;

Сабақтың оқу мақсатымен байланысты басты құндылықтармен танысады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Сабақтың ортасы

Жаңа тақырыпты таныстыру

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Оқушылар жаңа сабақ бойынша дайын кестені дәптерге түртіп жазады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Оқушыларға бағыт бағдар беру

«Проблемалық оқыту әдісі»

Мақсаты: Оқушылардың нақты өмірлік жағдайларды шешуге қабілетін арттыру.

Тапсырма-1:

Проблемалық сұрақ:

Адам өте биік таулы жерлерге (мұнда ауада оттегі мөлшері аз) көтерілу кезінде тыныс алу жиілігі артады және бейімделу процесі басталады. Бұл жағдайды қандай механизмдер реттейді? Жүйкелік және гуморальдық реттелудің қайсысы маңыздырақ?

«Деректермен жұмыс әдісі»

Мақсаты: Графиктерді, диаграммаларды, карталарды, және басқа визуализация құралдарын талдау қабілетін дамыту.

Тапсырма-2:

Сізге тыныс алу жиілігінің әртүрлі жағдайларда өзгеруін сипаттайтын деректер берілген. Осы деректерді пайдаланып, жүйкелік және гуморальдық реттелудің қалай жұмыс істейтінін талдаңыз.

Деректер:

1.Күйзеліс жағдайы:

Тыныс алу жиілігі: 18-ден 30 рет/минутқа дейін артқан.

Қан анализі: адреналин деңгейі жоғарылаған, көмірқышқыл газы қалыпты.

2.Ұзақ физикалық жүктеме:

Тыныс алу жиілігі: 15-тен 25 рет/минутқа дейін артқан.

Қан анализі: көмірқышқыл газы жоғары, оттегі төмен.

Биік таулы жағдайлар:

3.Тыныс алу жиілігі: 12-ден 20 рет/минутқа дейін артқан.

Қан анализі: эритроциттер саны артқан, оттегі деңгейі төмен.

Жауабы:

Жүйкелік реттелу:

Тыныс алу орталығы (сопақша ми) қандағы оттегі деңгейінің төмендеуін және көмірқышқыл газының артуын сезеді.

Бұл орталық тыныс алу бұлшықеттеріне жиі әрі терең тыныс алу туралы сигнал береді.

Жүйкелік реттелу тез іске қосылып, бірнеше секунд ішінде тыныс алу жиілігін арттырады.

Гуморальдық реттелу:

Ұзақ мерзімді бейімделу үшін гуморальдық реттелу іске қосылады:

Эритропоэтин гормоны бүйрек арқылы бөлініп, қандағы эритроциттер (қызыл қан жасушалары) санын арттырады, бұл оттегіні тасымалдауды жақсартады.

Гормондар қандағы оттегінің тиімділігін реттеуге көмектеседі.

Жауабы:

1.1. Күйзеліс жағдайы:

Жүйкелік реттелу басым:

Симпатикалық жүйке жүйесі адреналин бөлінуін ынталандырып, тыныс алу жиілігін арттырады.

Бұл жылдам әрекет етеді (секундтар ішінде).

Гуморальдық реттелу екінші рөл атқарады:

Адреналин гормоны қанға тарайды, тыныс алу орталығына ұзақ мерзімді әсер етеді.

1.2. Ұзақ физикалық жүктеме:

Жүйкелік және гуморальдық реттелу бірге жұмыс істейді:

Жүйкелік реттелу тыныс алу бұлшықеттерін белсендіреді.

Гуморальдық реттелу көмірқышқыл газы мен оттегінің деңгейіне байланысты тыныс алу тереңдігін реттейді.

1.3. Биік таулы жағдайлар:

Гуморальдық реттелу басым:

Эритропоэтин гормоны эритроциттер өндірісін арттырады, оттегі тасымалдануын жақсартады.

Ұзақ мерзімді бейімделу үшін маңызды.

Жүйкелік реттелу бастапқы кезеңде тыныс алу жиілігін арттырады.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Практикалық тапсырмалар беру.

«Биология эксперименттері әдісі»

Мақсаты: Теориялық білімді тәжірибеде қолдану.

Мысалы: Оқушылар топпен/жұппен жұмыс жасай отырып, қарапайым тәжірибе жасап, нәтижелерді талдайды.

Тапсырма-3:

Тақырыбы: "Физикалық жүктеме кезінде тыныс алу жиілігінің өзгеруін зерттеу».

Мақсаты:

Физикалық жүктеме кезінде тыныс алу жиілігінің өзгерісін бақылау және нейрогуморальдық реттелудің әрекетін түсіну.

Тәжірибе жүргізу кезеңдері:

Тыныс алу жиілігін өлшеу (тыныш күйде):

Еріктіні тыныш отыруға шақырыңыз.

Бір минут ішінде тыныс алу жиілігін санаңыз (бір тыныс алу – бір тыныс алу және тыныс шығару циклі).

Нәтижені жазыңыз.

Физикалық жүктеме:

Еріктіден 1 минут бойы орындарынан тұрып, секіруін сұраңыз.

Тыныс алу жиілігін қайта өлшеу:

Жаттығу аяқталғаннан кейін бірден тыныс алу жиілігін тағы да өлшеңіз.

Нәтижені жазыңыз.

Қалпына келу кезеңі:

Еріктіні тыныш отыруға шақырып, әр минут сайын тыныс алу жиілігін өлшеңіз.

Толық қалпына келу уақытын белгілеңіз.

Нәтижелерді талдау:

Кесте толтыру:

Бұл қарапайым эксперимент оқушыларға тыныс алу жүйесінің жұмысын түсінуге және бақылау жасау арқылы білімдерін нақтылауға мүмкіндік береді.

Жауабы:

Бастапқы бақылау:

Тыныс алу жиілігі тыныш күйде тұрақты болды (мысалы, 12-14 рет/мин).

Физикалық жүктеме:

Жаттығу кезінде тыныс алу жиілігі едәуір артты (мысалы, 25-30 рет/мин).

Бұл жүйкелік реттелудің жылдам іске қосылғанын көрсетеді.

Қалпына келу кезеңі:

Тыныс алу жиілігі біртіндеп төмендеді және 2-3 минут ішінде бастапқы деңгейге оралды.

Бұл гуморальдық реттелудің ұзақ мерзімді тұрақтандыру рөлін көрсетеді.

Қорытынды:

Физикалық жүктеме кезінде тыныс алу жиілігінің жылдам артуы жүйкелік реттелудің әсерінен, ал қалпына келу кезеңінде гуморальдық реттелу маңызды рөл атқарады. Бұл тыныс алу процесінде нейрогуморальдық реттелудің үйлесімді жұмысын дәлелдейді.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Құралдар мен материалдар:

Таймер (немесе секундомер).

Есеп қағазы және қалам.

Денсаулығы жақсы бір оқушы немесе ерікті.

Бағалау

«STEM тәсілі»

Мақсаты: Жаратылыстану ғылымдарын технологиямен, инженериямен және математиканы біріктіре отырып қолдану.

Тапсырма-4:

"Физикалық жүктеме кезіндегі тыныс алу жиілігінің өзгеруін өлшеуге арналған құрал жасаңыз және оны қолданып, нәтижелерді талдаңыз. Нәтижелер негізінде жүйкелік және гуморальдық реттелудің рөлін түсіндіріңіз."

1.Ғылым (Тыныс алу жүйесінің биологиясы).

2.Технология (Құрал жасау).

Қажетті материалдар:

Таймер (телефондағы секундомер).

Қағаз түтік немесе пластикалық түтік (тыныс алу дыбысын анықтау үшін).

3.Инженерия (Эксперимент жасау)

4. Математика (Деректерді талдау).

Жауабы:

1.Ғылым (Тыныс алу жүйесінің биологиясы):

Тыныс алу жиілігін өзгерту жүйкелік (тез) және гуморальдық (ұзақ мерзімді) реттелудің нәтижесі.

Қандағы көмірқышқыл газының (CO₂) деңгейі жоғарылағанда тыныс алу орталығы тыныс алу жиілігін арттырады.

2.Технология (Құрал жасау):

Қажетті материалдар:

Таймер (телефондағы секундомер).

Қағаз түтік немесе пластикалық түтік (тыныс алу дыбысын анықтау үшін).

Құралды қолдану:

Қағаз түтікті ауызға жақындатып, әрбір тыныс алу дыбысын санау үшін пайдаланыңыз.

3.Инженерия (Эксперимент жасау):

Тәжірибе кезеңдері:

1.Тыныш күйде:

Еріктіден тыныш отыруды сұрап, тыныс алу жиілігін өлшеңіз (мысалы, 12-14 рет/мин).

2.Физикалық жүктеме:

Еріктіні 1 минут бойы секіруге немесе жүгіріп тұруға шақырыңыз.

3.Жүктемеден кейін:

Бірден тыныс алу жиілігін өлшеңіз (мысалы, 20-30 рет/мин).

Қалпына келу уақытын 1 және 2 минуттан кейін өлшеңіз.

4. Математика (Деректерді талдау):

Нәтижелерді жазу:

Тыныс алу жиілігінің өзгерісін есептеу:
Жүктемеден кейінгі тыныс алу жиілігінің артуы:

Қорытынды:

Жүктемеден кейінгі тыныс алу жиілігінің артуы жүйкелік реттелудің жылдам жауап беруіне байланысты.

Қалпына келу кезеңі гуморальдық реттелудің әсерінен жүреді: қандағы гормондар мен газ деңгейі тұрақтанып, тыныс алу қалыпқа келеді.

Дескриптор:

-тапсырманың әр дұрыс жауабы үшін -1 балл;

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Сабақтың соңы

Кері байланыс беру

1,2-«Бүгін сабақта зерттедім»

3- «Бүгінгі сабақта маған түсіну қиынға соқты»

4-«Менің жеңісім»

Білім алушылар өздері зерттеген, қиынға соқтырған және өз жеңісін жазады, кері байланыс береді.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Интерактивті панель

Презентация

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Білімді игеруді жақсарту және оны тәжірибеге көшіру

Шығармашылық жұмыс. Тірек сызба

§26.Ми мен компьютер арасындағы ақпарат алмасу жүйесі.

Білім алушылар келесі тақырыптың тақырыбымен және тірек сызба сызады. Ой қозғау жүзеге асады.

Кері байланыс:

«Бас бармақ» әдісі арқылы бағаланады.

«Керемет!» және т.б

Биология 9-сынып,Автор: Н.Г.Асанов, А.Р.Соловьева,Б.Т.Ибрагимова . «Атамұра» баспасы 2019ж

Тақырып

Мазмұны

1. Тыныс алу мен тыныс шығарудың реттелуі

Негізгі механизмдер

Нейрогуморальдық реттелу арқылы жүзеге асады: жүйке импульстары және қан арқылы тасымалданатын гормондар.

Жүйкелік реттелу

Сопақша мидағы тыныс алу орталықтары тыныс бұлшықеттерін белсендіреді.

Гуморальдық реттелу

Қандағы көмірқышқыл газы (CO₂) деңгейіне жауап ретінде тыныс алу жылдамдығы өзгереді.

2. Жүйкелік және гуморальдық реттелуді салыстыру

Жылдамдығы

Жүйкелік – жылдам (секундтар ішінде), гуморальдық – баяу (минуттардан сағаттарға дейін).

Әсер ету ауқымы

Жүйкелік – нақты мүшелер мен бұлшықеттерге, гуморальдық – бүкіл ағзаға әсер етеді.

Негізгі қызметі

Жүйкелік – жылдам жауап беру; гуморальдық – тұрақты бейімделу.

Мысал

Жүйкелік: жедел тыныс алудың көбеюі. Гуморальдық: адреналин деңгейінің жоғарылауы.

3. Ағзаның күйзеліске бейімделуі

Алғашқы реакция

Симпатикалық жүйке жүйесі белсендіріледі, жүрек соғысы және тыныс алу жиілейді (адреналин бөлінеді).

Ұзақ мерзімді бейімделу

Кортизол гормоны ағзаға энергия қорларын жұмылдыруға көмектеседі.

Бейімделу кезеңдері

Дағдарыс → Тұрақтану → Шаршау (бейімделу резервтері сарқылғанда).

4. Қорытынды

Нейрогуморальдық реттелудің рөлі

Тыныс алу мен күйзеліс кезінде ағза өміршеңдігін сақтауда шешуші рөл атқарады.

1. Хеморецепторлар

2. Күйзеліс

3. Гипоталамус

4. Гипофиз

5. Адреналин

6. Гликоген

7. Глюкоза

1. Жүйке және гуморальды механизм арқылы гомеостазды сақтауға бағытталған төтенше жағымсыз факторлардың әсеріне ағзаның арнайы емес реакциясы.

2. Денеге тез және жеңіл сіңетін қанттың қарапайым түрі.

3. Глюкоза қалдықтарынан құралған, адам мен жануарлар организмі мүшелері мен ұлпаларында қорға жиналатын күрделі көмірсу (полисахарид).

4. (лат. adrenalinum; лат. ad - маңында, қасында; лат. ren — бүйрек) — бүйрекүсті безінің бозғылт затын құрайтын хромаффинді жасушалар тобының адреноциттері (адренонефроциттер) бөлетін гормон; бүйрек үсті бездерінің қабатында болатын ми тәрізді заттан түзілетін гормон.

5. (гр. «һурорһуsіs» - өсінді) аралық мидың астыңғы жағына жіңішке өсінді арқылы бекінеді.

6. (гр. 'hypo'— төмен, астында, қалыптан төмен; thalamos - камера, бөлім) - көру төмпегінің (таламустың) төменгі жағында, көру жүйкелерінің қиылысы мен үлкен ми аяқшаларының аралығында орналасқан аралық мидың бөлігі.

7. Химиялық заттардың әсеріне сезімтал және қоршаған орта туралы ақпаратты жинайтын сенсорлық жүйенің (рецептордың) шеткі құрылымы.

Жүйкелік реттелу

Белгісі-ерекшелігі

Гуморальды реттелу

Жүйке ОЖЖ (ми, жұлын) ШЖЖ

Мүшелер жүйесі

Эндокриндік – ішкі секреция бездері

Едәуір жас (1-ші ішекқуыстыларда)

Эволюциялық көнелігі

Едәуір ежелгі (1-ші қарапайымдыларда)

Жүйке импульсі

Бұйрық беру әдісі

Гормондар

Нейрон - рефлекс

Функциялық бірлігі

Гормон

Жоғары дәлдік

Әсер ету дәлдігі

Кең кешенді

Тез

Бұйрық түсу жылдамдығы

Баяу

Қысқа

Әсер ету ұзақтығы

Ұзақ