8 сынып №32

ДӘІЖО___________

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі
«» КММ
(білім беру ұйымының атауы)
Қысқа мерзімді (сабақ) жоспары

Зертханалық жұмыс №8 «Өкпенің тіршілік сыйымдылығын зерттеу».

§27. Өкпе жұмысының көрсеткіштері. Тыныс алу гигиенасы.

(Сабақ тақырыбы)

Сабақтың барысы:

ҚЫСҚА МЕРЗІМДІ ЖОСПАРҒА ҚОСЫМША

«Бейнетүсіндіру» әдісі. мұғалім жаңа сабақты бейне сурет, кесте арқылы түсіндіру.

Өкпе көлемдері

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы – адамның терең тыныс алғаннан кейінгі тыныс шығарғанда шығарылатын ауаның максималды мөлшері.

Тыныс алу жиілігі (ТЖ) - бір минуттағы тыныс алу (вдох) саны. Орташа мәні минутына рет тыныс алу.

Тыныс алу көлемі (ТV) – әрбір қалыпты тыныс алу кезінде жұтылған ауа мөлшері. Орташа мәні: 0,5 литр (500 мл).

Минуттық желдету (вентиляция немесе өкпелік желдету, 1 минуттағы өкпедегі ауа ағыны, тыныс алудың минуттық көлемі) (МV) – бір минутта өкпеге түсіп жатқан ауа мөлшері. Орташа мәні минутына - 6 литр.

Минуттық желдету = тыныс алу жиілігі × тыныс алу көлемі

МV = ТЖ × TV 6 литр = 12 × 0,5

Минуттық көлемді анықтау арқылы адамның тыныс алу жағдайын бағалауға болады. Бұл әдіс түрлі ауруларды анықтау, емдеуде кеңінен қолданылады. Тынығу кезіндегі тыныс алу көлемі 50мл болады. Минутына шамамен 15 рет тыныс алатын адамның минуттық көлемін есептеп көрейік. 50мл х 15мин=750мл/мин

Тыныс алу қозғалыстарының жиілігі

Тыныс алу мен одан кейін келетін дем шығару бір тыныс қозғалысы деп есептеледі. 1 минуттағы тыныс алуды тыныс қозғалысының жиілігі (ТҚЖ) немесе жәй ғана тыныс жиілігі (ТЖ) деп атайды. Қалыпты жағдайда тыныс алу қозғалыстары ырғақты. Дені сау ересек адамның тыныш кездегі тыныс қимылының жиілігі минутына 16-20 болса, әйелдерде ол еркектерге қарағанда 2-4 тыныс көбірек. Әдетте “жатқан” кейіпте ТҚЖ азаяды (минутына 14-16), тік кезде – көбейеді (минутына 18-20). Нәрестедегі ТҚЖ минутына 40-50 рет, бес жаста 24-ке азады, 15-20 жаста 1 минутына 16-20 болады. Спортшыларда ТҚЖ минутына 6-8 болуы мүмкін.
Тыныс алу жиілігін анықтау үшін қолды зерттеушінің асқазан асты тұсына қойып, әрбір демді ішінен алған сәтте сол аймақтың көтерілуіне көңіл аудару керек немесе пульсті анықтауға болатындай зерттеушінің қолынан ұстап, сол сәтте көзбен кеуде торшасының тыныстық қозғалыстарын қадағалап отыру керек. Осылайша тыныс алу қозғалыстарын минутына санайды. Міндетті түрде науқастың, оның тынысын санап отырғанын байқатпау керек, себебі ол жиілікті еріксіз өзгертуі мүмкін.

Тыныс алу жиілігінің адамның жасына қарай өзгеруі

Зертханалық жұмыс парағы

Оқушының аты-жөні: _____________________________________________сыныбы___________

№8 з е р т х а н а л ы қ ж ұ м ы с

Өкпенің тіршілік сыйымдылығын зерттеу

Жұмыс мақсаты: Тыныс алудың минуттық көлемін анықтау

Құрал-жабдықтар: шар, сызғыш

Жұмыс барысы:

Тыныс алу көлемін есептеу

1. Қалыпты тыныс алып, ауаны шарға үрлеп қалыпты тыныс шығарыңыз.

2. Шардан ауа шығып кетпес үшін тез аузын бұрап бекітіңіз.

3. Шарды жалпақ бетке, мысалы үстел үстіне қойыңыз.

4. Сызғыштың көмегімен шардың диаметрін өлшеңіз.

5. Мәліметті кестеге түсіріңіз.

6. Осы әрекетті екі рет қайталаңыз.

7. Орташа мөлшерін тауып оны кестеге түсіріңіз.

ДЕРЕКТЕР МЕН НӘТИЖЕЛЕР

Шардың көлемін табуға арналған формула:

8. Бір минуттағы тыныс алу жиілігін анықтаңыз. Ол үшін қолды құрсақ тұсына қойып әрбір тыныс алуды санаңыз.

9. Шардың көмегімен бір реткі тыныс көлемін анықтадыңыз.

10. Жоғарыдағы формуланы қолданып тыныс алудың минуттық көлемін есептеңіз.

Нәтижені кестеге толтырыңыз.

1- кесте __________________________________

11. Әр түрлі физикалық жүктемеден кейінгі тыныс алудың минуттық көлемін есептеп кестеге толтырыңыз.

10 рет отырып тұрғаннан кейін 1-6 қадамдарды қайталаңыз.

Нәтижені кестеге толтырыңыз.

Қалыпты және жүктемеден кейінгі тыныс алудың минуттық көлемін есептеңіз.

12. Қорытынды жасаңыз.

Талқылау сұрақтары:

1. Тыныс алудың минуттық көлемін білудің маңызы неде? ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................……………………………………………………………………………………………………..…………………......................................................................................................................

2. Тыныс алудың минуттық көлеміне әсер ететін факторларды атаңыз.

......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................……………………………………………………………………………………………………..…………………......................................................................................................................

3. Өз деректеріңізді топтың басқа мүшелерімен салыстырыңыз. Деректердегі айырмашылықтарды немен түсіндіресіз?

......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................……………………………………………………………………………………………………..…………………......................................................................................................................

ЗЕРТХАНАЛЫҚ ЖҰМЫСТЫҢ ЖАУАБЫ:

Зертханалық жұмыс №8: Өкпенің тіршілік сыйымдылығын зерттеу

Жұмыс мақсаты:

Тыныс алудың минуттық көлемін анықтау

Деректер мен нәтижелер:

Тыныс алу жиілігі мен минуттық көлемі:

Шардың көлемін табу:

Формула: V = (4/3) π r³
Диаметрдің орташа мәні = 12 см
Радиус: r = d / 2 = 12 / 2 = 6 см

Шардың көлемі:
V = (4/3) × 3.14 × (6)³ ≈ 904.32 см³

1-кесте: Тыныс алудың минуттық көлемі

Қорытынды:

Қалыпты жағдайда тыныс алудың минуттық көлемі шамамен 4.8 л/мин, ал жүктеме кезінде 8.0 л/мин болды. Физикалық жүктеме кезінде тыныс алу жиілігі артып, өкпенің минуттық көлемі жоғарылады. Бұл ағзадағы оттегі қажеттілігінің артуына байланысты.

Талқылау сұрақтары:

1. Тыныс алудың минуттық көлемін білудің маңызы:
Ол адамның физикалық белсенділікке бейімделуін, денсаулығын және тыныс алу жүйесінің тиімділігін бағалауға көмектеседі.

2. Тыныс алудың минуттық көлеміне әсер ететін факторлар:
- Жас ерекшелігі
- Жыныс
- Физикалық дайындық деңгейі
- Денсаулық жағдайы
- Қоршаған орта факторлары

3. Деректердегі айырмашылықтарды түсіндіру:
Деректер әр адамның өкпе сыйымдылығына, физикалық дайындық деңгейіне, жынысына және жасына байланысты өзгеруі мүмкін. Мысалы, спортпен шұғылданатын адамның өкпе сыйымдылығы жоғарырақ болады.

Дескрипторлар мен бағалау критерийлері:

1. Шардың көмегімен өкпенің тыныс алу көлемін дұрыс анықтады – 1 балл.
2. Тыныс алу жиілігін дәл өлшеді – 1 балл.
3. Тыныс алудың минуттық көлемін дұрыс есептеді – 1 балл.
4. Қалыпты және физикалық жүктеме жағдайындағы айырмашылықты түсіндірді – 1 балл.
5. Тыныс алу көлеміне әсер ететін факторларды нақты атады – 1 балл.

Жалпы балл: 5.

Қосымша тапсырмалар

«Кілт сөздерді сәйкестендіру» әдісі бойынша оқу мақсатына сай тапсырма беріледі.

«Тірек сызба» әдісі. Тақырыпқа байланысты тірек сызба тақырыбын беру. Өзекті тірек сызба сызу.

«Өкпе жұмысының әртүрлі көрсеткіштері». Бос орындарды толтырыңыз.

«Биологиялық есептер» әдісі. Тақырыпқа байланысты есептер беру. Есептердің берілгенін оқу және шығару.

№1-есеп.

Егер тыныс алу көлемі 450 см3, орта есеппен 1 минутта 18 рет тыныс алу қоз ғалы сын жасайтын болса, жасөспірім өкпесі арқылы қан ша ауа өтеді?

№2-есеп.

Сыныпта 26 оқушы бар. Олардың 1 минуттағы тыныс алу көлемі орташа 9 000 см3 болса, оқушылар 45 минутта, қанша оттек сіңіреді?

№3-есеп.

Егер оқушының тыныс алу көлемі орташа 500 см3 болса, ол бір сабақта (45 мин) қанша көмірқышқыл газын бөліп шығарады?

Оқушыға беретін мәтін

8.1.4.3- өкпенің тіршілік сыйымдылығын анықтау және қалыпты жағдайдағы және дененің физикалық жүктемесі кезіндегі тыныс алудың минуттық көлемін анықтау.

§27. Өкпе жұмысының көрсеткіштері. Тыныс алу гигиенасы.

• Өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) – адам ең терең тыныс алғаннан кейін шығаратын ауа көлемі

• Әйелдерде өкпенің орташа тіршілік сыйымдылығы: 2,7 литр не 2700 см3

• Ерлерде өкпенің орташа тіршілік сыйымдылығы: 3,5 литр не 3500 см3

• Өкпе жұмысының маңызды көрсеткіші: ӨТС

• Спирометр – өкпенің тіршілік сыйымдылығын өлшейтін арнайы аспап

• Тыныс алу көлемі – адам қалыпты тыныс алғанда, шамамен 500 см3 ауа жұтып, сонша шығаруы

• Орташа тыныс алу көлемі: 0,5 л

• Ауаның қосымша көлемі – адам қалыпты тыныс алып, артынша терең тыныс алғандағы көлем

• Ауаның қосымша көлемі: 1,5 л

• Қордағы көлем – адам қалыпты тыныс шығарғаннан кейін шығаратын ауа мөлшері

• Қордағы көлем: 1-1,2 л

• Қалдық көлемі – адам қайтыс болғаннан кейін де өкпеде қалатын ауа мөлшері

• Қалдық көлемі: 1 л

• Қан тамырларының тарылуына себепші болады және тыныс алу мүшелеріне көп зиян келтіреді: Никотин

• Тыныс алу жолдары қабынады: Темекі түтінінен

• Темекі шегу салдарынан пайда болатын аурудың бірі: Өкпе обыры

Өкпелік ауаның көлемі және өкпенің тіршілік сыйымдылығы

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы деп адам терең тыныс алып, терең тыныс шығарғандағы ауаның ең көп мөлшерін айтады. Әйелдер өкпесінің тіршілік сыйымдылығы орташа есеппен алғанда 3000-3500 мл, ер адамдарда 3500-4800 мл болады. Дене еңбегімен шыныққан адамдарда өкпенің тіршілік сыйымдылығы 6000-7500 мл-ге дейін жетеді.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) 3 құрамды бөліктен тұрады.

Адам тыныштық қалыпта әрбір тыныс алғанда және әрбір тыныс шығарғанда шамамен 500 мл ауаны жұтады, әрі шығарады. Бұл ауа мөлшері тыныстық сыйымдылық деп аталады.

Адам қалыпты тыныс алып, артынша терең тыныс алғанда тағы қосымша 1500 мл ауаны жұтады. Бұл жұтылған ауа мөлшерін тыныс алудың қосымша сыйымдылығы дейді.

Адам қалыпты тыныс шығарып, артынша терең тыныс шығарғандағы тағы да қосымша 1500 мл ауаны шығарады. Бұл ауа мөлшері тыныс шығарудың қосымша сыйымдылығы деп аталады.

Қаншама терең тыныс шығарғанмен де өкпеде 1200 мл ауа қалып қояды. Оны қалдық ауа сыйымдылығы деп атайды. Сондықтан да өкпе еш уақытта қабысып қалмайды.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығын өлшейтін (анықтайтын) арнайы құралды спирометр дейді.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы → тыныстық сыйымдылық + тыныс алудың қосымша сыйымдылығы + тыныс шығарудың қосымша сыйымдылығы.

ӨТС=500 мл + 1500 мл + 1500 мл = 3500 мл.

Жалпы сыйымдылық – бұл өкпелерде сақталып тұра алатын ауаның ең жоғарғы көлемі.

Өмірлік сыйымдылық – бұл өкпелер толық толғаннан кейін, шығарылатын ауа көлемі.

Тыныс алу көлемі – бұл қалыпты тыныс алу кезінде, жұтылатын ауа көлемі.

Тыныс алудың ауа қорының көлемі – бұл дем алуды тереңдеткен кезде, өкпелерге сыйғызуға мүмкін болатын ауа көлемі.

Тыныс шығарудың көлемі – бұл қалыпты тыныс шығарғаннан кейін, шығаруға болатын қосымша ауа көлемі.

Өкпелердің қалдық көлемі – бұл ең терең дем шығарудан кейін альвеолаларда қалған газдар көлемі.

Өкпенің тіршілік сыйымдылығы 6-7 және 15-16 жастарда дереу және айтарлықтай көбейеді. 16-17 жаста өкпенің тіршілік сыйымдылығы ересек адамдармен бірдей болады. Балалардың өкпе алвеоласындағы газ бен дем шығарғандағы газдың құрамында айырмашылық бар. Балалардың альвеолалық газының құрамында оттегі көбірек болып, көмірқышқыл газы азырақ болады. Бала неғұрлым жас болса, соғұрлым бұл айырмашылық көп болады.

Балалар мен жас өспірімдердің өкпесінің тіршілік сыйымдылығы 1-кесте

Баланың дем алуды реттеу қабілеті де нашар, бұл баланың сөйлеу қабілетімен бірге жетіледі де, 11-12 жаста ересек адамдармен бірдей болады. Өкпенің тіршілік сыйымдылығын спирометр деген арнайы аспаппен өлшейді. Өкпенің тіршілік сыйымдылығы мен қалдық мөлшері өкпенің жалпы сыйымд ылығын құрайды.