Сабақтың тақырыбы: Табиғат және адам.

Сабақтың мақсаты: Табиғат және адам. Физика –табиғат туралы ғылым, күнделікті өмірмен байланыстыра білуге үйрету.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Ұйымдастыру

1. Сәлемдесу

2. Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу

1. Физика қандай пән деп ойлайсыңдар?

2. Физиканың мақсаты неде?

3. «Табиғат» деген сөздің мағынасын қалай түсінесіңдер?

Физикалық құбылыстар мен заңдылықтардың мәнділік мазмұнын ашып беретін терминдар физикалық ұғымдар деп аталады.

Кеңістікте белгілі бір пішіні және нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсені дене деп атайды.

Дененің сапалық тектілігін сипаттайтын материя түрін зат деп айтады.

Физика мен техникаға байланысты жетістіктер:

1. Физиктер атом ядросындағы энергияны алу жолын тапты.

2. ХХ ғасырда адамзат физика мен техникаға жетістіктерінің арқасында ғарышқа көтерілді.

3. Лазердің дүниеге келуі.

4. Кибернетика мен электрондық есептеуіш техникасының дамуы.

Берілген сөздерге шағын эссе жазады

1. табиғат

2. техника

3. құбылыстар

Жұптың пікірлерін тыңдау,барлық айтылған ой-пікірлерді бағалаудың мақсатына сәйкестендіру

1. . Аспан денесін көрсет:

1. Тікұшақ

2. Ағаш

3. Комета

4. Ауа

2. Қайсысы физикалық дене?

1. Автомобиль

2. Ауа

3. Килограмм

4. Қайнау

3 . Қайсысы зат болып табылады?

1. Ай

2. Жарық

3. Мыс

4. Грамм

4 . Дыбыс құбылысына сәйкес құбылысты тап?

1. Шардың қозғалысы

2. Қоңыраудың сыңғыры

3. Таңның атуы

4. Қардың еруі

5. «Физика» атауы нені білдіреді?

A. Табиғат B. Адам C. Қоғам және техника D. Космос

E. Жануарлар мен өсімдіктер

6 . Тұңғыш қазақ ғарышкері-

A. Т. Мұсабаев B. Т. Әубәкіров C. Ю. Гагарин D. Н. Басов

7 . Астрономияның негізгі құралын атаңыз?

A. Микроскоп B. Телескоп C. Лупа D. Бинокль

8. Материя дегеніміз -

A. Тастар B. Ағаштар C. Өсімдіктер D. Табиғаттағы кез-келген зат

Кері байланыс (не үйрендім, не қиын болды, сұрақ.) (3 минут)

Үйге тапсырма. Күнделікті өмірде тапсырмаға байланысты өзің байқаған құбылыстар жайлы шағын эссе жазу.

Сабақтың тақырыбы: Зат, дене, материя.

Сабақтың мақсаты: Зат және дененің айырмашылығын түсіну. Материя туралы мысалдар келтіру.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Ұйымдастыру

Сәлемдесу

Сынып оқушыларына жағымды ахуал туғызу

Жаңа сабақ
Дене деген сөздің басқа да мағынасы бар екен. Бәріміз тақтаға қарап, дененің не екендігін түсініп алайық. ( электрондық оқулық арқылы тыңдау)
Не түсіндік? Дене деген не? Оның қандай түрлері бар екен? Зат деген не?
Осы сыныптың ішінде дене бар ма?

Заттар мен денелер шындықтың материалдық компонентіне сілтеме жасайды. Екеуінің де өзіндік ерекшеліктері бар. Заттың денеден қалай ерекшеленетінін қарастырайық.

Зат массасы бар материя деп аталады (мысалы, электромагниттік өріске қарама-қарсы) және көптеген бөлшектердің құрылымына ие. Алюминий сияқты тәуелсіз атомдардан тұратын заттар бар. Көбінесе атомдар азды-көпті күрделі молекулаларға біріктіріледі. Бұл молекулалық зат - полиэтилен.

Дене - қоршаған кеңістіктің бір бөлігін алып жатқан өзіндік шекаралары бар жеке материалдық объект. Массасы мен көлемі осындай объектінің тұрақты сипаттамасы болып саналады. Денелерде белгілі бір өлшемдер мен пішіндер болады, олар заттардың белгілі бір визуалды бейнесін құрайды. Денелер қазірдің өзінде табиғатта болуы мүмкін немесе адам шығармашылығының нәтижесі болуы мүмкін. Денелердің мысалдары: кітап, алма, ваза.

Салыстыру

Жалпы, материя мен дененің айырмашылығы келесідей: материя - бұл бар заттардың (заттың ішкі аспектісі) неден жасалатындығы, ал бұл объектілердің өзі денелер (материяның сыртқы аспектісі). Сонымен, парафин - зат, ал одан шыққан шам - дене. Дене заттардың қалуы мүмкін жалғыз мемлекет емес деп айту керек.

Кез-келген зат белгілі бір қасиеттер жиынтығына ие, соның арқасында оны бірқатар басқа заттардан оқшаулауға болады. Бұл қасиеттерге, мысалы, кристалл құрылымының ерекшеліктері немесе балқу пайда болатын қызу дәрежесі жатады.

Қолданыстағы компоненттерді араластыру арқылы сіз өзіндік ерекше қасиеттер жиынтығымен мүлдем басқа заттарды ала аласыз. Табиғатта кездесетін заттар негізінде адамдар жасаған көптеген заттар бар. Мұндай жасанды өнімдер, мысалы, нейлон және сода. Адамдар бір нәрсе жасайтын заттарды материалдар деп атайды.

Зат пен дененің айырмашылығы неде? Зат өзінің құрамы бойынша әрдайым біртекті, яғни барлық молекулалар немесе ондағы басқа жеке бөлшектер бірдей. Сонымен бірге дене әрқашан біркелкі бола бермейді. Мысалы, әйнектен жасалған құмыра - біртекті дене, бірақ қазатын күрек гетерогенді, өйткені оның жоғарғы және төменгі бөліктері әртүрлі материалдардан жасалған.

Кейбір заттардан көптеген әртүрлі денелер жасауға болады. Мысалы, резеңкеден шарлар, автомобиль дөңгелектері, кілемшелер жасалады. Сонымен бірге, бір функцияны орындайтын денелерді, мысалы, алюминий және ағаш қасықтар сияқты әр түрлі заттардан жасауға болады.

Бүгінгі мақалада физикалық дене дегеніміз туралы болжам жасайтын боламыз. бұл мерзім сізбен мектеп қабырғасында болған кезде бірнеше рет кездесті. Табиғаттану сабақтарында алдымен «физикалық дене», «субстанция», «құбылыс» ұғымдарын кездестіреміз. Олар арнайы ғылымның көптеген бөлімдерінің зерттеу пәні - физика.

«Физикалық дене» бойынша белгілі бір нысанды білдіреді, ол формасы бар және оны сыртқы ортадан және басқа денелерден бөліп тұратын айқын сыртқы шекарасы бар. Сонымен қатар, физикалық дененің массасы мен көлемі сияқты сипаттамалары бар. Бұл параметрлер негізгі болып табылады. Бірақ олардан басқа, басқалары да бар. Біз мөлдірлік, тығыздық, серпімділік, қаттылық және т.б.

Физикалық денелер: мысалдар

Қарапайым тілмен айтқанда, біз қоршаған заттардың кез-келгенін физикалық дене деп атай аламыз. Ең көп таралған мысалдар - кітап, үстел, машина, доп, кесе. Физика қарапайым денені геометриялық пішіні қарапайым деп атайды. Композициялық физикалық денелер дегеніміз - бір-бірімен байланысқан қарапайым денелердің тіркесімі түрінде болатындар. Мысалы, өте қарапайым адамның фигурасы цилиндрлер мен шарлар жиынтығы ретінде ұсынылуы мүмкін.

Денелердің кез-келгені тұратын материалды субстанция деп атайды. Сонымен қатар, олардың құрамына бір және бірнеше заттар кіруі мүмкін. Міне бірнеше мысалдар. Физикалық денелер - ас құралдары (шанышқы, қасық). Олар көбінесе болаттан жасалған. Пышақ - бұл екі түрлі заттан тұратын дененің мысалы - болат жүзі мен ағаш сабы. Ұялы телефон сияқты күрделі нәрсе әлдеқайда көп «ингредиенттерден» жасалған.

Заттар дегеніміз не?

Олар табиғи және жасанды болуы мүмкін. Ертеде адамдар барлық қажетті заттарды табиғи материалдардан (жебе ұштары - киімдерден - жануарлардың терілерінен) жасаған. Техникалық прогрестің дамуымен бірге адам жасаған заттар пайда болды. Қазіргі уақытта бұл көпшілік. Пластик - жасанды физикалық дененің классикалық мысалы. Оның әр түрін адам осы немесе басқа объектінің қажетті қасиеттерін қамтамасыз ету мақсатында жасады. Мысалы, мөлдір пластик - көзілдірік линзаларына, улы емес тағам - ыдыс-аяққа, берік - автомобиль бамперіне арналған.

Бұл физикалық шама, басқалар сияқты, өлшенеді. Кез-келген заттың массасы қандай екенін білу үшін оны эталонмен салыстыру керек. Яғни, дене ретінде, оның массасы бірлік ретінде алынады. Халықаралық бірліктер жүйесі (SI) - бұл килограмм. Мұндай «идеалды» масса бірлігі иридий мен платина қорытпасы болып табылатын цилиндр түрінде болады. Бұл халықаралық дизайн Францияда сақталған және оның көшірмелері барлық елдерде бар.

Килограммадан басқа тонна, грамм немесе миллиграмм ұғымы қолданылады. Дене салмағын өлшеу арқылы өлшеңіз. Бұл күнделікті есептеулердің классикалық тәсілі. Бірақ қазіргі физикада басқалары бар, олар әлдеқайда заманауи және жоғары дәлдікке ие. Олардың көмегімен алып бөлшектер сияқты микробөлшектердің де массасы анықталады.

Физикалық денелердің басқа қасиеттері

Пішін, масса және көлем - маңызды сипаттамалар. Бірақ физикалық денелердің басқа да қасиеттері бар, олардың әрқайсысы белгілі бір жағдайда маңызды. Мысалы, бірдей көлемдегі заттар массасы бойынша айтарлықтай ерекшеленуі мүмкін, яғни әр түрлі тығыздыққа ие. Көптеген жағдайларда сынғыштық, қаттылық, серпімділік немесе магниттік қасиеттер сияқты сипаттамалар маңызды. Денелер мен заттардың жылу өткізгіштігі, мөлдірлігі, біртектілігі, электр өткізгіштігі және басқа да көптеген физикалық қасиеттері туралы ұмытпаған жөн.

Көп жағдайда мұндай сипаттамалардың барлығы объектілердің құрамына кіретін заттарға немесе материалдарға байланысты. Мысалы, резеңке, шыны және болат шарлар физикалық сапалардың мүлдем басқа жиынтығына ие болады. Бұл денелердің бір-бірімен өзара әрекеттесу жағдайында маңызды, мысалы, олардың соқтығысқан кездегі деформациясының дәрежесін зерттеу.

Қорытынды.
Ал, балалар бүгін сабақта не үйренгендеріңді тексеріп көрейін. Бәріміз тақтаға назар аударайық.( Электрондық оқулықтан тапсырма орындау)
• Тапсырма: Денелер қандай заттардан тұрады? Жаңбыр судан,
• Тапсырма: Денелер қандай заттардан тұрады? Ұшақ металлдан
• Тапсырма: Не неден жасалады? Ауызша
• Логикалық тапсырма. Алабота мен шырпының суретін көрсету. Қандай байланысы бар?
( шырпымен алаботаны өртеп сабын жасайды)

Бүгін сабақта не білдіңдер? Не үйрендіңдер? (балалар өз ойларын айтады.)

Балалар осымен сабақ аяқталды. Үйге тапсырма: Бір дененің жасалу жолын қарастыру. Адамдарға дененің қандай заттан тұратындығын білу не үшін керек? Сұраққа жауап іздеу.

Сабақтың тақырыбы: Физикалық ұғымдар. Физика және техника

Сабақтың мақсаты: Оқушыларға физика заңдары, физикалық ұғымдар, қазіргі заманның ғылыми-техникалық жетістіктерінің ерекшеліктері туралы түсінік алуға жағдай жасау.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Ұйымдастыру

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
2. - оқушының ойлау белсенділігін арттыру
- материалға деген қызығушылығын арттыру
3. Сұрақтар
1) Жаратылыстану ғылымы нені зерттейді?
2) Табиғат дегеніміз не?
3) Қандай ғылымдармен байланысты?
4. Жаңа сабақ
Бізді қоршаған ортаны табиғат дейміз. Бұған сумен ауа, дыбыс, жарық пен радиотолқындар, жұлдыздар мен кометалар, планета мен галактика т. б. жатады.
Табиғатта үздіксіз өзгерістер болады.
Физика ғылымы зерттейтін табиғат құбылыстары физикалық құбылыстары делінеді.
Физиканың «бірінші ұстазы» атанған грек ғалымы Аристотель. «екінші ұстазы» ұлы бабамыз - Әбу Насыр әл - Фараби. «Физика» деген сөзді орыс тіліне енгізген ұлы орыс ғалымы М. В. Ломоносов. «Физика» деген грекше фюзис – табиғат дегенді білдіреді.
Мақсаты - табиғатта болып жатқан құбылыстарды зерттейді, олардың өзара байланыстыратын заңдарын ашады. Мысалы Жердің Күнді айнала эллипс бойымен қозғалатынын түсіндіру. Т. б. Терминдер - жол, жылдамдық, күш. Физикалық ұғымдар – материя, дене, зат. Әлемде не бар болса, соның бәрі материя деп аталады. Белгілі пішіні, нақты көлемі бар жеке тұрған нәрсе дене деп аталады. Дененің шығу табиғатын, сапалық қасиеттерін сипаттайтын материя түрін зат деп атаймыз. Біздің заманымыздың өзіне тән екі ерекшелігі бар. Біріншіден, ғылым мен техника үлкен қарқынмен дамыды. Екіншіден, ашылған ғылыми жаңалықтар адамзат игілігіне айналды. өнеркәсіп пен тұрмысқа енгізіліп отырды. Техниканың негізі – физика. ХХ ғасырдың физика мен техникаға байланысты төрт кереметі бар. 1. Атом ядросындағы энергияны алу жолын тапты. 2. Ғарышқа көтерілді. Тұңғыш жасанды Жер серігі біздің еліміздегі Байқоңыр ғарыш айлағынан 1957 жылы ұшырылды. Орыс азаматы Ю. А. Гагарин 1961 жылы алғаш рет Байқоңырдан ұшты. Біздің отандастарымыз – Т. Әубәкіров пен Т. Мұсабаевтар күрделі ғарыштық техниканы басқарып ерлік біліктіліктерін көрсетті. 3. 60 - жылдардың басында лазер өмірге келді. Осы жаңалықты ашқан Ресейдің физик ғалымдары Н. Г. Басов, А. М. Прохоров және АҚШ - тың физигі Ч. Таунске Нобель сыйлықтары берілді. 4. Кибернетика өмірге келді оған байланысты электрондық есептеуіш техникасы. ХХ ғасырдың ең негізгі төрт ғылыми – техникалық ғажайыптары осындай.
5. Бекіту: 1) «Табиғат» деген сөздің мағынасын қалай түсінеміз?
2) Табиғат құбылыстары деп нені айтамыз?
3) Табиғат құбылыстарын ата?
4) Күннің тұтылуын түсіндіру
5) Табиғат туралы қандай ғылымдарды білесіңдер?
6) Айдың тұтылуын қалай түсіндіруге болады?
7) Физиканың негізгі мақсаты неде?
8) Физика заңдары қалай ашылады?
9) Физикалық терминдер, ұғымдар дегеніміз не?
10) Материя, дене, зат ұғымдары дегеніміз не?
11). Әл - Фараби «Екінші Ұстаз» аталуының басты себебі не?
6. Қорытындылау Нені білдім? Бізді қоршаған орта табиғат екенін, табиғат құбылыстары үздіксіз өзгерісте болатынын, география, биология, химия, ғылымдарымен байланыста екенін білдік. физика заңдарына сүйене отырып аспан денелерінің құбылыстарын зерттейді. Физиканың негізгі мақсатын білдім.
Тапсырмалар:
1. Берілген кестеге келтірілген сөздердің ішінен құбылыстарға қатысты сөздерді теріп жаз.(шардың домалауы, қорғасынның балқуы, күнің сууы, күннің күркіреуінің естілуі, қардың еруі, жұлдыздардың жыпылықтауы, судың қайнауы, таңның атуы, жаңғырықтың естілуі, бөрененің жүзуі, сағат маятнигінің тербелуі, бұлттың көшуі, жай түсуі, кептердің ұшуы, найзағайдың жарқылдауы, жапырақтардың сыбдыры, электр шамының жануы)
Механикалық құбылыс Жылулық құбылыс Электр құбылыс Жарық құбылыс
Шардың домалауы,
Бөрененің жүзуі,
Бұлттың көшуі,
Кептер дің ұшуы
Қорғасынның балқуы,
Күннің сууы,
Қардың еруі,
Судың қайнауы, Күннің күркіреуінің естілуі,
Найзағайдың жарқылдауы, электр шамының жануы. Жұлдыздардың жыпылықтауы,
Таңның атуы,

2. Берілген кестеге келтірілген сөздердің ішінен физикалық денелерді, затты құбылысты білдіретін сөздерді теріп жаз: қорғасын, күннің күркіреуі, рельс, алюминий, қарлы боран, ай, спирт, қайшы, сынап, қар көшкін, үстел, мыс, тікұшақ, мұнай, қайнау, мылтықтың атылуы, судың тасуы.
Дене зат құбылыс
Рельс,
Ай,
Қайшы,
Үстел,
Тікұшақ,
Қорғасын,
Алюминий,
Спирт,
Сынап,
Мыс,
Мұнай, Күннің күркіреуі,
Қарлы боран,
Қар көшкіні,
Қайнау,
Мылтықтың атылуы,
Судың тасуы.

3.«Табиғат» деген сөздің мағынасын қалай түсінеміз?
1. 1). Механикалық құбылыстар.....- машинаның қозғалуы, баланың жүгіруі, ұшақтың ұшуы т. б.
2). Жылу құбылыстары....- судың қайнауы, күннің жылуы т. б.
3). Дыбыс құбылыстары.....- құстың сайрауы, адамның сөйлеуі т. б.
2. 1) Электр құбылыстары....- лампының жануы, электр тогы, найзағайдың күркіреуі т. б.
2) Магниттік құбылыстары.....- денелердің бір - біріне тартылуы, т. б
3) Жарық құбылыстары....- күннің жарығы т. б.

Шығармашылық жұмыс: 1 - тапсырма (2)
Екі - үш табиғат құбылыстары туралы айту, әңгіме жазу.
7. Үйге: 2 - тапсырма.
8. Бағалау

Сабақтың тақырыбы: Табиғатты зерттеудегі физиканың рөлі

Сабақтың мақсаты: Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістерін білу, эксперимент барысын жұмыс дәптеріне рет-ретімен жазуды үйрету.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Ұйымдастыру

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Ынталандыру.

Сыныпта психологиялық ахуал орнату.

Қағаз қималары арқылы. Топтар былай бөлінеді:

« Эксперимент», «Бақылау», «Теориялық талдау», 2.Сабақтың тақырыбымен, мақсатымен таныстыру

Эксперименттік тапсырма

І-топ кітаптың ұзындықтарын өлшеу.

II-топ өшіргіштің массасын өлшеу.

III-топ тіктеуішпен партаның түзулігін аңықтау.

Білу және түсіну

Берілген мәтіндерді балалар оқып алады.

Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістері: бақылау, эксперимент, теориялық зерттеу.

Болжам – ғылыми деректермен негізделген жорамал.

Кез келген болжамның шынайлылығын тек практикалық тәжірибе, яғни эксперимент тексере алады.

Эксперимент – физиканың ең басты зерттеу әдістерінің бірі.

Физикалық эксперимент арқылы бақылаулар жүргізіліп, жаңа деректер жимнақталады; ғылыми болжамдар мен теориялар тәжірибеде тексеріледі. Эксперимент жасау үшін ұқыптылық, нақтылық, дәлдік және жауапкершілік аса қажет.

Эксперимент барысы:

1) эксперименттік жұмыстың тақырыбы;

2) эксперименттің құрал-жабдықтары;

3) эксперименттің мақсаты;

4) эксперимент сұлбасы;

5) эксперимент барысын баяндау;

6) эксперимент нәтижелері;

7) эксперимент қорытындысы.

ІV. Пысықтау.

Топшамалар арқылы:

№1 топшама

Эксперимент дегеніміз……….

Болжам дегеніміз………………..

№2 топшама

Эксперименттің орындалу реті:

Гипотеза дегеніміз…………………..

№3 топшама

Франклин тәжірибесін түсіндір.

Физикалық теория дегеніміз…..

№4 топшама

Теориялық зерттеудің ең жауапты кезеңін жаз

Эксперименет жасауға қажетті қасиеттер

«Жариялау» әдісі

(Әрбір топ берілген сұрақ бойынша өз позициясын жариялау керек. Бұл үшін топ ішінен спикер берілген уақыт ішінде (5 мину) басқа қатысушылар алдында сөйлеп, топ ұстанымын жеткізеді.)

Табиғат құбылыстарының заңдылықтарын ашу үшін ғалымдар логикалық ой қорыту амалдарын рет - ретімен пайдаланады. Әуелі олар бақылау арқылы деректер жинайды. Жаңа деректерді бұрыннан белгілі деректермен салыстырып, олардың арасында себеп - салдарлық байланыстар бар ма? Деген негізгі сұраққа жауап іздейді. Найзағайдың пайда болуы туралы шынайы ғылыми болжамды В. Франклин (1706 - 1790жж) ұсынды. Оның болжамы бойынша найзағай – әр түрлі зарядталған бұлттардың арасындағы немесе бұлт пен Жердің арасындағы аса қуатты электр электр ұшқыны. Ондай ұшқын әр түрлі электрленген (зарядталған) денелердің араларында байқалады.
Астрономиялық бақылау үшін де әр түрлі құралдар мен аспаптар қолданылады. Астрономиядағы ең негізгі зерттеу құралы – телескоп. Оның жәрдемімен жақын тұрған аспан денелерінің (Айдың, Күн жүйесіндегі планеталардың және олардың серіктерінің) беткі дедерлерін көруге болады. Телескоптың арқасында көзге көрінбейтін басқа да аспан денелерін бақылап, ғылыми деректер жинақталады.

Жаңа сабақты бекіту. (7 мин)
« Жұмбақ конверттегі сұрақтар» ойыны арқылы білімдерін пысықтау.
♦ Табиғатты зерттеудің кең тараған ғылыми әдістері қандай?
♦ Табиғат құбылыстарын зерттеп, ой қорытудың реті мен ерекшеліктері қандай?
♦ Болжам дегеніміз не?
♦ Эксперименттің басқа ғылыми әдістерден ерекшелігі неде?
♦ Ғылыми деректермен негізделген жорамал қалай аталады?
♦ Физикалық эксперимент жасауға арналған үдеткіш қайда жасалды?

Кері байланыс: Смайликтер

Бүкіл сыныппен жұмыс «ойлан-жүптас-бөліс» әдісін қолдану.

Тапсырма 1.

Айнұр мен Марат Галилейдің түрлі денелердің құлауы туралы тұжырымдарын тексеруге ұйғарды. Айнұр төбеден мұз сүңгілерінің қашан құлайтынын күтті, ал Марат биік көпірден ұсақ тастарды лақтырды.

Кері байланыс: «бағдаршам» арқылы жасалады. бағалау

Критерия	Дескриптор
Табиғатты зерттеудің ғылыми әдістерін ажыратады.	Экспериментті ұқыпты жасай алады.
	Бақылау мен экспериментті ажырата алады.

Ширату жаттығулары

1. Табиғатты зерттеудің кең тараған ғылыми әдістері қандай?

2. Физикалық теория деп нені айтамыз?

3. Ғылыми болжам дегеніміз не?

4. Мектепте қандай іргелі физикалық теориялар оқылады?Олар қандай физикалық құбылыстар аясын қамтиды?

5. Теориялық талдау әдісі қандай ретпен жүзеге асырылады?

Эксперименттің басқа ғылыми әдістерден ерекшелігі неде?

Кері байланыс

Білім ағашына стикер жапсыру.

Үй тапсырмасы: Оқулықтағы 14 беттегі сұрақтарға дайындалу

Сабақтың тақырыбы: Қазақтың байырғы өлшемдері

Сабақтың мақсаты: Халық тәжірибесіндегі заттың ұзындығы мен сыйымдылығын саусақпен өлшеу жолдары жайында түсіндіру. Шәкірттер бойына халқымыздың қадір - қасиетін сіңіртіп, ата - бабасының тыныс тіршілігінен хабардар етіп, есте сақтауға тәрбиелеу.

Көрнекілігі: Қазақша ұзындық, сыйымдылық өлшемдерін өлшеу үшін пайдаланған әдістерді бейнелейтін суреттер; метрлік, литр ыдысы. Тұз, бидай, күріш.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Сабақ барысы:
I. Ұйымдастыру кезеңі.
- Балалар, бүгін біз бұрынғы аталарымыздың өзі өмір сүрген дәуірде, өздерінің күнделікті тұрмыс - тіршілігіндегі заттарды алып, беру және қажетіне пайдалану үшін ұзындықты, сыйымдылықты қалай пайдаланылғанын турулы танысамыз.

Байырғы қазақ өлшемдері – қазақ халқының тұрмыс-салт ерекшеліктеріне, кәсіптік қажеттілігіне байланысты қалыптасқан өлшем бірліктері. Қазақтардың көне заманнан бастау алатын халықтық өлшем жүйесіне ұзындық, қашықтық,аумақ, көлем, салмақ, уақыт, мезгіл өлшемі түрлері кіреді.^[1] Мысалы, «бір қыдыру жер», «түстік жер», «айшылық жол» деген сөз тіркестері қашықтықты білдіреді. Шығыс халықтарының көбісінде ең кіші салмақ өлшеміне арпа дәні алынған. Кейбір жазба әдебиеттерде сақталған мәліметтер бойынша арпа дәні алтын мен асыл тастардың салмағын теңеуге арналған қазыналық өлшем ретінде қолданылған. Оған қарағанда бір арпа дәні шамамен 45 мг болған. Басқа жерде осы арпа дәні ұзындық өлшемі ретінде де пайдаланылған. Ал арпаның алты дәнінің еніне тең өлшем бармақ деп аталған.

Сондай-ақ уақыт мөлшерін болжауға Күннің, Айдың немесе басқа да аспан шырақтарының көкжиекпен салыстырғандағы орны алынған. Егін шаруашылығымен айналысатын аймақтарда уақыт мөлшерін судың белгілі бір ыдыстан ығысып шығу мерзімі бойынша анықтаған. Жетілдіріле келе бұл ыдыстар су сағатына айналған. Мұндай бірліктердің басым көпшілігі адамның көзбен шамалауымен, жұмсалған күш сезімімен, белгілі бір қашықтықты жүріп өту мерзімімен мөлшерленген. Сондықтан халық арасында жылқыға байланысты «ат шаптырым жер», «бие сауым уақыт», «екі елі қазы» тәрізді қашықтықты, уақытты, қалыңдықты білдіретін өлшемдік мәні бар сөздер жиі айтылады. Халық арасында сұйықтықты (қымыз, шұбат, т.б.) сақтайтын көнек, жанторсық, торсық, мес, саба тәрізді мал терісінен жасалған ыдыстар сол сұйықтықтың мөлшерін шамалауға жиі қолданылған. Мысалы, торсыққа жеті – сегіз аяқ (литр) қымыз сыйса, местің сыйымдылығы екі жарым – үш торсыққа тең.

Заманында ата-бабаларымыздың кеңінен қолданған «қолдың қары» өлшемі ағылшын «ярдымен» шамалас. Ал Ресейде 17 – 20 ғасырларда қолданылып келген ағылшын футы (foot – табан) байырғы қазақ өлшемі «табанға» жуықтау келеді: «табан» өлшеміне қазақ табанның енін алса, ағылшын футы – табан тұрқына тең. Сондай-ақ ағылшынның дюйм (голландша – үлкен саусақ) өлшемі қазақ халқының байырғы «бармақ» өлшеміне («Бармақ елі қазы») сәйкес келеді. Орыстың «верстасы» мен қазақтың «шақырымы», орыстың «долясы» мен қазақтың «мысқалы», сондай-ақ ағылшынның «фунты» мен қазақтың «қадағы» шығу төркіні, атқаратын қызметі жағынан төркіндес, тектес деуге әбден болады.

Ұзындық өлшемдері

Қазақтарда бұл өлшем бірліктер: елі, бармақ, шынашақ, буын, алақан, тұтам, қарыс, сүйем, шынтақ, кез, құлаш деп аталады.

Елі — сұқ саусақтың еніне тең ұзындық бірлігі, шамамен 2 см тең өлшем. Қатар орналасқан екі саусақтың қалыңдығы - екі елі, үш саусақтың қалыңдығы - 3 елі, төрт саусақтың қалыңдығы - 4 елі болып аталады.

Буын – ортаңғы саусақтың ұшынан оның ортаңғы буынына дейінгі аралыққа тең ұзындық (шамамен 5 – 6 см) бірлігі. Сәулетті сарайлар мен түрлі ғимараттардағы ою-өрнектің мөлшері осы буынмен өлшенген. Ол тігін, киім пішу жұмыстарында да қолданылған.

Қадам – адамның бір адымына тең ұзындық (шамамен 60 – 70 см) бірлігі.

Құлаш – иық деңгейіне сәйкес кере созылған екі қол ұшының арасына тең ұзындық бірлігі.

Алақан - төрт еліден сәл үлкендеу өлшем, ашылған алақанның еніне тең.

Тұтам - таяқ немесе арқанды ұстап жұмылған жұдырықтың ені, шамамен 8-см-ге тең ұзындық, төрт еліден сәл үлкен.

Қарыс – толық жазғандағы бас бармақ пен шынашақ ұштарының арасына тең ұзындық (шамамен 19 – 20 см) бірлігі. Ол тұрмыста, құрылыс жұмыстарында пайдаланылған. Мысалы, киіз үйдің уығы он екі – он алты қарыс мөлшерінде жасалады.

Қарыстың туынды бірлігі – сүйем, ол кере созылған бас бармақ пен сұқ саусақ ұштарының арасына тең (шамамен 17 – 18 см). Ал бармақ пен бүгілген сұқ саусақтың арасына тең өлшемді сынық сүйем дейді. Сүйем – шамамен аршынның ширегіне (төрттен бір бөлігіне) тең. Елі – сұқ саусақтың еніне тең ұзындық бірлігі (шамамен 2 см). Қазы майының қалыңдығы, ою-өрнектің мөлшері, т.б. елімен өлшенген.

Шынтақ - шынтақтан саусақтың ұшына дейінгі аралықты білдіреді, шамамен 70см-ге тең болған.

Қолдың қары немесе қары – кеуденің орта тұсынан кере созылған қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралыққа (80 – 85 см шамасы) тең ұзындық бірлігі. Кейде оң иықтан бүкіл кеудені бойлай өтіп, кере созылған сол қолдың ортаңғы саусағының ұшына дейінгі аралық та (шамамен 1 м) қары ретінде алынады.

Құлаш - иық деңгейінде екі жаққа кере созылған екі қол ұшының арасы, шамамен 165-175 см тең.

Қашықтық өлшемдері

Қашықтық өлшемдерінің ең көне әдісі - қашықтық бөліктерін уақыт бөліктерімен салыстыру арқылы анықтау тәсілі. Соның негізінде халықтық өлшемдер жүйесінде қашықтыққа қатысты түстік жол, түстік жер, күншілік жер/жол, айшылық жер/жол деген өлшемдік ұғымдар пайда болған.

Түстік жер - салт атпен түске дейін жүріп өтетін қашықтықты білдіретін өлшем. Шамамен 40-50 км болады.

Бұрын қазіргідей ұзындықты өлшейтін дайын метрлік, сыйымдылықты өлшейтін л, метрөлшеуіш құралдары көп болмаған, болса да көп адамдар түсіне білмеген. Сондықтан көз, қол, саусақ мөлшерлерімен заттарды дәл өлшеп отырған. Қазақ халқына ортақ өлшеуіштерге жалпы халық сенген және түсінген. Біз сол өлшемдерге көз жеткізуіміз керек. Мысалы: Үлкендер бес саусақты қалай атаған?
«Актерлік шеберлікті көрсету» ойыны:
Бір оқушы саусағын көрсетіп отырып атайды.
Оқушы:
1. Бас бармақ.
2. Сұқ саусақ.
3. Ортан саусақ.
4. Аты жоқ саусақ.
5. Шынашақ.
- Дұрыс.
- Ал, осы саусақтар бірдей ме?
- Жоқ
- Неге?
- Білмейміз.
- Ендеше бес саусақ туралы халықтың аңызын әңгімелеп берейін. Ең алғашқыда бірдей болып жаратылыпты. Бастары бір қосылғанда бас бармақ басқаларға қарап:
- Ұрлық жасаймыз ба?- депті
Сұқ саусақ оның сөзін қолдап,
- Жасасақ, жасайық - депті.
Ортан саусақ:
- Құдайдан қорықпайсыңдар ма?- депті.
Аты жоқ саусақ
- Құдай не қылар дейсің?- депті.
Сонда шынашақ: Алайық та қашайық, ұрлайық та сояйық - депті шыдамсыздана.
Саусақтардың осы айтқандарын жаратушы құдай естіп, оларды әр түрлі етіп жаратқан екен.
Кейде өмірде адамдардың іс - әрекеті, қадір - қасиетін бағалап, басқамен салыстырғанда «бес саусақ бірдей емес» деген сөзді мәтел есебінде үлкендер жиі айтып отырады.
- Балалар, математика сабағында ұзындық өлшемдерін өттіңдер, атаңдаршы.
- Милиметр, сантиметр, метр, дециметр.
- Дұрыс, ал салмақ өлшеуіштері қандай?
- Грамм, килограмм, центнер, тонна.
- Балалар, ертеде көшпелі қазақ халқының тұрмысында сызғыш, метрлік, таразы болмаған.
Міне, сондықтан олар өлшем бірлік ретінде саусақтарды пайдаланған.
Қазақша ұзындық өлшемдерін былай атаған.
1. Елі.
2. Сүйем.
3. Сынық сүйем.
4. Қарыс сүйем.
5. Қарыс.
6. Тұтам.
Қазақша ұзындық өлшемдеріне жеке - жеке тоқталайық.
1 - оқушы: Елі – саусақтың көлденең қалындығы.
2 - оқушы: Сынық сүйем - бас бармақ пен сұқ саусақтың буыны бүгіліп барып белгіленетін өлшем. Бір сүйемнен төрттен үш бөлігі.
3 - оқушы: Сүйем - бас бармақпен сұқ саусақ аралығындағы өлшем.
4 - оқушы: Қарыс сүйем - бас бармақ пен ортан саусақтың аралық мөлшері.
5 - оқушы: Қарыс - бас бармақ пен шынашақтың аралық мөлшері.
6 - оқушы: Тұтам - бес саусақпен тұтқандағы көлемге шамалас төрт еліге тең ұзындық.
- Дұрыс. Мысалы: пісіп тұрған сүтті мұздай жерге қойса, қаймақ бетіне жиналады, үлкендер оны бір елі қаймақ жиналды дейді. Ал, математикадағы ұзындық өлшемі бойынша айтсақ 1см. Қаймақ жиналды дер едік.
Кішкентай аласа бойлы адамды бір қарыс деп тілге тиек етеді, Сонымен бірге тәжрибесін сыйымдылық өлшемдерін былай атаған:
7 - оқушы: Шымшым - ұсақ затты бас бармақ және сұқ саусақпен қосып алғандағы өлшем.
8 - оқушы: Шөкім - ұсақ затты үш саусақтың ұшымен қысып алғандағы өлшем.
9 - оқушы: Бір уыс - қол саусақтарын жымдастыра бүккендегі өлшем.
10 - оқушы: Қос уыс - қос қолдың саусақтарын бірге жұмдастыра бүккендегі өлшем. Кеседегі тұрған тұзды өлшеп көрсету.
Тамақтың бір шымшым тұзы кем. Біршөкім тұзы кем.
Бидай: Бір уыс бидайды тауыққа шаш. Қос уыс шаш.

«Кім көреген»ойыны:
Сыйымдылық - өлшемдерін сурет бойынша балалардың өздеріне орындату.
- Балалар, бүгін сендер ата - бабаларымыздың ұзындық өлшеуіштері және сыйымдылық өлшемдерін қалай пайдаланғандығымен таныстыңдар.
11 - оқушы: Бес саусақ.
Бас бармағым бауға барды,
Сұқ саусағым суға барды,
Ортан саусақ орақ орып,
Аты жоғым ағаш жарды,
Жұмсамапты алақаным
Тек шынашақ балапанын.(Он саусақ)

«Зеңгер көктем» әніне салып төрт оқушыға орындату.
1. Жалғыз саусақ тіпті де
Ұстай алмас жіпті де.
2. Екі саусақ бірікті,
Ине қолға ілікті.
3. Үш саусағым орамды,
Жүгіртеді қаламды.
4. Өнерлі екен он саусақ,
Қалам жазсақ, жол салсақ.

Қорытынды: «Сөз жұмбақты, кім таппақ»ойыны:
Көлденен: 1. Шөкім. 2. Елі. 3. Шымшық. 4. Сүйем. 5. Тұтам.
Тігінен: 1. Өлшем.
Сонымен қорыта келгенде қол, саусақтың адам үшін атқаратын қызметі өте көп. Оны жоғарғы сыныпқа барғанда кеңірек танысасыңдар. Әзірге бүгінгі үйренгендеріңді үйдегі отбасыларыңа, достарыңа айта жүріңдер.

Сабақтың тақырыбы: Дүние жүзіндегі өлшем бірліктер

Сабақтың мақсаты: Халықаралық бірліктер жүйесіндегі өлшемдерді ажырата білу.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Сабақ барысы:

Ұйымдастыру кезеңі.

Сыныптағы психологиялық атмосфераны қалыптастыру. «Сұрақты ұстап ал!» әдісі арқылы топқа бөлу.

Массаның өлшем бірлігі қандай?

Көлемнің өлшем бірлігі қандай?

Ұзындықтың өлшем бірлігі қандай?

1-топ Масса

2-топ Көлем

3-топ Ұзындық

1-Тапсырма

Келесі физикалық шамаларды SI- жүйесіндегі өлшем бірліктерімен сәйкестендіріңіз.

Физикалық шамалар	Өлшем бірліктер
Уақыт	м
Ұзындық	м2
Көлем	кг
Аудан	с
Күш	м3
Масса	м/с
Жылдамдық	Н
Ток күші	кд
Жарық күші	К
Термодинамикалық температура	А
Температура	моль
Зат мөлшері	С0

2. 2-тапсырма

   «Ойлан –жұптас–бөліс» әдісімен кестені толтыру.

   Физикалық шамалар	Векторлық шамалар	Скаляр шамалар
   Жылдамдық
   Жол
   Көлем
   Масса
   Күш
   уақыт

   
   

   3-тапсырма. «Кім жылдам?» әдісі

   1-топ. 1. Оқушы үйден шығып, мектепке дейін 15 мин жүреді. Осы уақытты сағат және секунд бірліктері арқылы жазыңдар.

   2. Үстелдің ұзындығы 0,8 м= ___дм, ____см, ___мм, _____км.

   2-топ. 1. 1,5 тәулікте ___с, ____мин, ____сағ .

   2. Оқушы үйінен батысқа қарай 5м , ал шығыс қарай 3м жүрді. Оқушы қанша жол жүрді.

   3-топ. 1. 38600 мм³ көлемде қанша миллилитр бар?

   Қабырғасы 1,2 дм квадрат берілген. Квадраттың ауданын табыңдар.

3. Кері байланыс

4. ҚҚҚ кестесі:

5. Қызық- 3 нәрсе

6. Қиын-3 нәрсе

7. Құнды-3 нәрсе

Сабақтың тақырыбы: Жердің пайда болуы

Сабақтың мақсаты: Жердің қашан және қалай пайда болғанын білу. Жердің пайда болуы мен қозғалыстары туралы оқушыларға толығырақ мәлімет беріп түсіндіру.

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Сабақ барысы:

Сабақтың әдісі: Сұрақ - жауап, әңгіме - дәріс
Сабақтың көрнекілігі: карта, атлас, таратпа қағаз


Ұйымдастыру бөлімі
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеп сабаққа дайындығын тексеру.
Үй тапсырмасын сұрау

Жаңа сабақ
Жер — Күн жүйесіндегі Күннен әрі қарай санағанда үшінші ғаламшар адамзаттың тіршілік ететін бесігі. Жер эллипстік (дөңгелекке жуық) орбита бойымен 29, 765 км/с жылдамдықпен 149, 6 млн. км орташа қашықтықта 365, 24 орташа күн тәулігі ішінде Күнді бір рет айналып шығады. Оның табиғи серігі – Ай. Ай Жерді 384000 км орташа қашықтықта айналады. Жер осінің эклиптика жазықтығына көлбеулігі 66°33´22˝, оның өз осінен айналу периоды 23 сағ 56 мин 4, 1 с. Жердің өз осінен айналуы себебінен Жерде күн мен түн ауысса, ал оның осінің орбита жазықтығына көлбеулігі мен Күнді айналуы салдарынан Жерде жыл мезгілдері өзгеріп отырады. Жердің жасы шамамен 4, 5 млрд. жыл деп есептеледі. Жер Күнді айналып жүрген 9 планетаның ішінде мөлшері мен массасы бойынша 5 орында. Жердің массасы 5, 975•1021 т, орташа тығыздығы 5, 517 г/см ³, көлемі 1, 083 млрд. км ³, ауданы 510, 2 млн. км ³, сыртқы пішіні 3 осьті эллипсоидқа (сфероидқа) жақын. Осы күнгі космогониялық түсінік бойынша Жер осыдан 4, 5 млрд. жыл бұрын Күн айналасындағы кеңістікте шашыраған газ - тозаң заттан, планеталар тартылыс күшінің әсерінен пайда болған. Қатты материя кесектерінің соқтығысып, жабысуынан планеталар ұлғая берген. Газ - тозаң зат іріктеліп, олардың жеңіл элементтері Күн сәулесінің қысымымен онан әрірек, ал біршама ауырлары Күнге жақын орналасқан. Жер құрамына Күн жүйесінде кездесетін барлық химиялық элементтер енеді. Заттың планета центріне тартылуы және оның ось бойымен айналуы салдарынан Жер эллипсоидты пішінге келген. Ғылыми деректер бойынша Күн жүйесіне жататын Жер ғаламшары бұдан 4, 5 — 5 млрд. жыл бұрын газды - шаңды тұманнан пайда болған. Ғаламшарға энергия ағысы бір қалыпты түспесе тіршіліктің пайда болуы мен дамуы мүмкін емес. Өйткені тірі ағзалардың тіршілігі белгілі бір температуралық жағдайда ғана жүріп отырады. Қорыта айтқанда, Жер ғаламшарында тіршіліктің пайда болуының алғышарттарына — ғаламшардың қажетті мөлшері, энергия және белгілі температуралық жағдайлар жатады.

Қорытындылау
IЖаңа сабақты бекіту
1. Жердің шар тәрізді екендігін анықтаған?
2. Жердің кішірейтілген моделі?
3. Экватор жер шарын...... бөледі, жоғарғы бөлігі....., төменгі бөлігі...... деп аталады.?
V. Қорытындылау, бағалау.
VІ. Үйге тапсырма беру.
Үйге: Жердің пайда болуы, пішіні, өлшемі, қозғалысы

Сабақтың тақырыбы: Күн, жер және айдың өзара орналасуы

Сабақтың мақсаты:

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Сабақ барысы:

Сабақтың әдісі: Сұрақ - жауап, әңгіме - дәріс
Сабақтың көрнекілігі: карта, атлас, таратпа қағаз


Ұйымдастыру бөлімі
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеп сабаққа дайындығын тексеру.
Үй тапсырмасын сұрау
Ай Күн мен Жердің арасында орналасса не болады?

→ күн тұтылуы

Бұл ай Жер мен Күннің арасында орналасып, күн сәулесінің планетаның бетіне жетуіне уақытша кедергі болған кезде болады. Бұл әдетте ай циклінің басына сәйкес келетін айдың жаңа фазасында орын алады.

Жер қай кезде Күн мен Айдың арасында орналасқан?

Айдың тұтылуы

Жер Күн мен Айдың арасына түскенде, ғарышта үш аймақ анықталады: бүкіл күн дискісінен күн сәулесін алуды жалғастыратын аймақ (жарықталған аймақ)

Ай Күн мен Жердің арасында орналасқанда, біз толық айды көреміз Рас немесе жалған ба?

Айдың төрт фазасы бар: жаңа, жарты ай, толық және азаю. Жаңа Ай: Бұл кезеңде біз Айды бақылай алмаймыз, өйткені ол Күн мен Жердің арасында орналасқан, сондықтан біз оны қазір көрмейміз. Бұл фазада Ай күндіз аспанда болады, таңғы сағат 6 шамасында көтеріліп, кешкі сағат 18 шамасында батады.

Ай Күн мен Жердің арасында күн сәулесін жауып тұрғанда қандай құбылыс орын алады?

Күннің тұтылуы - ай Жер мен Күннің арасында болған кезде болатын құбылыс. … Айта кету керек, тұтылу Ай жаңа ай немесе толық ай фазасында болғанда ғана болады.

Неліктен күн мен ай бірге бола алмайды?

Аңыз бойынша, Күн мен Ай әрқашан бір-біріне ғашық болды, бірақ ешқашан бірге бола алмайды, өйткені Ай күн батқаннан кейін ғана көтерілді. Сондықтан Құдай өзінің шексіз ізгілігімен тұтылуды дүниеде мүмкін емес махаббат жоқ екеніне дәлел ретінде жаратты..

Күн мен Айдың байланысы қандай?

Айдың Күнмен байланысы қандай? Ай да аударма қозғалысын жасайды. Ол Жермен бірге Күнді айналады, бұл күн мен айдың тұтылуына мүмкіндік береді. «Сізде Күн, Ай және Жер сол күйде болғанда, күн тұтылуы болады.

Жер Ай мен Күннің арасында болғанда, Айдың жарықтанған бөлігі толық көрінеді, Айдың бұл фазасы қалай аталады?

Төртінші жарты айдан кейін бізде толық ай фазасы бар, оның Жерден көрінетін жағы Күнмен толығымен жарықтандырылған (Жер Күн мен Айдың арасында, бірақ оны Айдың тұтылуымен шатастырмаңыз.

Осы қалған екі дененің ортасында Күн, Жер және Ай Жерге жақын немесе тамаша сәйкес келетін құбылыс қалай аталады?

Айдың тұтылуы - Айдың Жердің көлеңкелі конусына толық немесе ішінара еніп кетуі, жалпы алғанда, жай көзге көрінетін аспан құбылысы. Бұл Күн, Жер және Ай бір-біріне жақын болғанда немесе Жер осы қалған екі дененің ортасында болған кезде болады.

Киелі кітапта Ай туралы не айтылған?

Киелі кітапта Жоел 2:31-де дүниенің ақыры туралы пайғамбарлық бар. Бұл пайғамбарлық айдың қанға айналуы туралы айтады: «Жаратқан Иенің ұлы және қорқынышты күні келгенге дейін күн қараңғылыққа, ай қанға айналады». Аян 6:12-де бұл оқиға ақырзаманды бейнелегенде қайтадан айтылады.

Неліктен Ай Жерден қашып кетпейді?

Кейбіреулерді таң қалдырғаны, Ай үнемі Жерге қарай құлап жатыр. Бірақ оның орбиталық қозғалысы біздің планетамызға тиіп кетпеуі үшін, сондай-ақ тартылыс күші, оның ғарышқа шығуына жол бермеу үшін жауап береді.

Неліктен Ай Жерден ешқашан кетпейді?

Айдың жылдамдығы оның Жерді айналып өтетін жолына тангенциалды, сондықтан ол мәңгілік төмен қозғалыста болады және ешқашан Жер бетіне жетпейді. Оның жылдамдығының мәні Жердің қисаюынан кейін орбитада қалуы үшін жеткілікті үлкен.

Айдың Жермен бірге Күнге қатысты қозғалысы қалай аталады?

Аударма қозғалысы - бұл Күнді айналып, Жерді сүйемелдеу. Оның ұзақтығы Жердікі сияқты бір жыл, демек 365 күн. Айналу қозғалысы - бұл оның өз осінің айналасында жасайтын әрекеті. Айдың Жерді айналу қозғалысы революция деп аталады.

Айдың түсі қандай?

Толық ай аспанға көтерілген сайын түстерін өзгертеді. Шығыста ол сарғыш, содан кейін ол аспанда жоғары болған кезде ақ болады. Толық тұтылу кезінде Ай қоңырдан сарыға дейін әртүрлі түстерде көрінуі мүмкін.

Айды жарқырататын не?

«Ай жарық шығармайды, оның өз жарығы жоқ. Аспанға қарап, оның жарқыраған және әсерлі екенін көргенде, біз шын мәнінде Айдағы Күнге қараймыз. Күн – жарықтың негізгі көзі, сәулелі дене. Ай – қосымша көз, жарықтандырылған дене», - деп түсіндірді профессор Диего Мендонса.

Келесі қанды ай 2023 қашан болады?

Өкінішке орай, 2023 жылы қанды ай жетіспейді - толық ай тұтылуымен сәйкес келетін толық ай қызыл түске айналады. Себебі, биыл Айдың толық тұтылуы болмайды. Келесі күн тұтылулары қашан болатынын біздің инфографикадан біліңіз.

Қанды ай қалай?

Толық тұтылу жағдайында, мысалы, таң атқанда, Айдың бүкіл көрінетін денесі Жердің көлеңкесімен жабылады және сол сәтте спутник қызғылт реңкке ие болады, сондықтан бұл құбылыс халық арасында « Қанды ай».

Көк ай бар ма?

«Көк ай» деген не және 2024 жылы ғана қайталанатын оқиғаның сиректігі туралы көбірек біліңіз. Осы жексенбі, 22 жылғы 2021 тамызда төртеуі болатын маусымның үшінші толық айы күні белгіленеді. Дәстүрлі түрде Көк ай деп аталатын ай.

Айда ауа бар ма?

Гранттың айтуынша, Айдың негізінен сутегі, неон және аргоннан тұратын жұқа атмосферасы бар, ол адамдарға көмектеспейді. Дегенмен, реголит деп аталатын тас пен шаңнан тұратын бұл беттің ішінде алынатын оттегінің үлкен бөлігі бар.

Күннің шынайы түсі қандай?

Сондықтан Күн ақ түсті. Күнге қараған кезде көретін сары және қызыл реңктер атмосфераға түскен кезде күн сәулелерінің шашырауынан пайда болады.

Күн жарылып кетсе не болады?

Күн жарылып кетсе не болар еді? Егер Күн жарылып кетсе, жылу толқыны бүкіл планетаны бірден жойып жіберуге жеткілікті күшті болмас еді: Күнге қараған жағы бірден қуырылады.

Жерді не ұстап тұр?

Барлығымызды жер бетінен жоғары қоятын не? Бұл сұраққа Исаак Ньютон есімді ағылшын азаматы жауап берді. Ол Жер бізді өз бетіне жабыстыратынын айтты, өйткені ауырлық күші деп аталатын күш бар. Бұл күш сізді Жер бетіне қарай тартады.

Түн болмаса не болар еді?

Жануарлар жалаңаш болар еді. Немесе олардың күнді шағылыстыру және дене температурасын төмендету үшін өте қысқа жүні (және қауырсындары), бәлкім, ақ болар еді. Планетаның қараңғы бөлігінде өсімдіктер болмас еді, өйткені фотосинтезді жүзеге асыратын жарық болмас еді. Сонда олардың бәрі түнде көретін өте сезімтал көздері бар етқоректілер еді.

Ай жойылса, Жерге не болар еді?

Айдың жоғалуы жердегі тіршілікке де әсер етеді. Ең жылдам әсер Айдан шағылысқан күн сәулесінің жоғалуы болады, бұл ай сәулесінің циклдік қатысуымен бейімделген және дамыған көптеген жануарлар мен өсімдіктер түрлерінің биологиялық ырғақтарын өзгертеді.

Күн мен Ай қашан кездеседі?

Жер мен Айдың арасындағы қозғалыстар мен өзара әрекеттесулер қандай?

Әрине, бұл динамикаға аударма қозғалысымен Жер де қатысады. Біздің планетамыз өз айналасында тағы бір қозғалысты жүзеге асырады, оның аты айналу. Аймен ол соншалықты ерекшеленбейді: Жердің табиғи серігі оны Күннің айналасында сүйемелдейді, аталған планетаның айналасында және оның айналасында айналады.

Айдың 4 қозғалысы қандай?

Айда көптеген қозғалыстар бар, бірақ олардың негізгілері аударма, айналу және революция болып табылады. Аударма қозғалысы - бұл Күнді айналып, Жерді сүйемелдеу. Оның ұзақтығы Жердікі сияқты бір жыл, демек 365 күн. Айналу қозғалысы - бұл оның өз осінің айналасында жасайтын әрекеті.

Айдың қызметі қандай?

Сонымен қатар, Ай Жер планетасы үшін қосымша қорғаныс қызметін атқарады, өйткені ол астероидтар мен кометалардың құлауынан қорғайтын қалқан ретінде жұмыс істейді. Ол сондай-ақ Жер осінің еңісіне, сондай-ақ Жердің түндері мен күндері арасындағы сабақтастыққа мүмкіндік беретін айналу қозғалысына әсер етеді.

Айдың ең сирек түсі қандай?

Көгілдір Ай сирек кездеседі және ол Жер атмосферасында үлкен шаң бөлшектерінің қатысуымен байқалған кезде пайда болады, ал күлгін ай әртүрлі әсерлердің үйлесімінің нәтижесі болуы мүмкін.

Айдың қызылға айналуы қалыпты жағдай ма?

Қанды ай ретінде жақсы белгілі, бұл Айдың толық тұтылуы, Ай, Жер және Күн теңестірілетін астрономиялық құбылыс. Осы кезде Ай жердің көлеңкесіне еніп, жабылып, қызғылт реңкке ие болады.

Жер Күнге жақын болған кезде біз оны атаймыз?

Жер планетасы күннен алыстаған кезде оны афелион деп атайды және Жер мен Күн арасындағы қашықтық шамамен 152 миллион километрді құрайды. Жер Күнге жақындаған кезде оны перигелион деп атайды және Жер мен Күн арасындағы қашықтық шамамен 147 миллион километрді құрайды.

Айдың өтуі қай күні болады?

Жарты ай кезеңі: 1-7 қараша және 24-30 қараша. Өсу кезеңі: 9-22 қараша. Жылдың соңғы айы 23 жылдың соңғы жаңа айы, 2022 желтоқсанда толығымен қара аспанды ойлауға мүмкіндік береді.

Ай- адам жасаған Жердің жасанды серіктерін қоспағанда, Жерді айналатын жалғыз аспан денесі Соңғы жылдары.

Ай жұлдызды аспан бойынша үздіксіз қозғалады және кейбір жұлдыздарға қатысты аспанның тәуліктік айналуына шамамен тәулігіне 13°-қа жылжиды, ал 27,1/3 күннен кейін сол жұлдыздарға қайтып оралады. аспан сферасытолық шеңбер. Демек, Айдың жұлдыздарға қатысты жерді толық айналып өтетін уақыт кезеңі деп аталады. жұлдызды (немесе жұлдызды) ай; ол 27,1/3 күн. Ай Жерді эллипстік орбита бойынша айналады, сондықтан Жерден Айға дейінгі қашықтық шамамен 50 мың км-ге өзгереді. Жерден Айға дейінгі орташа қашықтық 384 386 км (дөңгелектелген - 400 000 км) деп есептеледі. Бұл жер экваторының ұзындығынан он есе көп.

Ай өзі жарық шығармайды, сондықтан аспанда оның Күнмен жарықтандырылған беті ғана көрінеді - күндізгі жағы. Түн, қараңғы, көрінбейді. Аспанда батыстан шығысқа қарай жылжи отырып, Ай 1 сағатта жұлдыздар фонында шамамен жарты градусқа, яғни өзінің көрінетін өлшеміне жақын мөлшерге және бір тәулікте 13º-ке жылжиды. Бір айдан кейін аспандағы Ай Күнді қуып жетіп, басып озады, ал ай фазалары өзгереді: жаңа ай , бірінші тоқсан , толған ай және соңғы тоқсан .

AT жаңа айСіз тіпті айды телескоппен де көре алмайсыз. Ол Күнмен бір бағытта (тек оның үстінде немесе астында) орналасқан және түнгі жарты шар арқылы Жерге қарай бұрылады. Екі күннен кейін, Ай Күннен алыстаған кезде, кешкі таңның фонында аспанның батыс жағында батудан бірнеше минут бұрын тар жарты ай көрінеді. Жаңа айдан кейін айдың алғашқы айының пайда болуын гректер «неомения» деп атаған (« жаңа ай”), осы сәттен бастап ай айы басталады.

Жаңа айдан кейін 7 күн 10 сағаттан кейін фаза деп аталады бірінші тоқсан. Осы уақыт ішінде Ай Күннен 90º алыстады. Жерден Күнмен жарықтандырылған Ай дискісінің оң жақ жартысы ғана көрінеді. Күн батқаннан кейін Ай аспанның оңтүстік жағында орналасқан және түн ортасында батады. Күннен солға қарай жылжуын жалғастыру. Ай кешке ол аспанның шығыс жағында болып шықты. Ол түн ортасынан кейін, күнде кеш және кеш келеді.

Қашан Ай Күнге қарама-қарсы бағытта болады (одан 180 бұрыштық қашықтықта), толған ай. Жаңа айдан бері 14 күн 18 сағат өтті.Одан кейін Ай оң жақтан Күнге жақындай бастайды.

Ай дискісінің оң жағындағы жарықтандырудың төмендеуі байқалады. Онымен Күн арасындағы бұрыштық қашықтық 180-ден 90º-ға дейін азаяды. Тағы да, ай дискінің жартысы ғана көрінеді, бірақ оның сол жақ бөлігі. Жаңа айдан кейін 22 күн 3 сағат өтті. соңғы тоқсан. Ай түн ортасы шамасында көтеріліп, түннің екінші жартысында жарқырайды, күн шыққанда аспанның оңтүстік жағында болып шығады.

Жарты айдың ені азаюды жалғастыруда және өзі Ай оң (батыс) жағынан Күнге бірте-бірте жақындайды. Күн сайын шығыс аспанда пайда болған ай жартысы өте тар болады, бірақ оның мүйіздері оңға бұрылып, «С» әрпіне ұқсайды.

Олар айтады, Ай ескі. Дискінің түнгі бөлігінде күлді жарық көрінеді. Ай мен Күннің арасындағы бұрыштық қашықтық 0º дейін азаяды. Ақырында, Ай Күнді қуып жетіп, қайтадан көрінбейтін болады. Келесі жаңа ай келеді. Айдың айы аяқталды. 29 күн 12 сағат 44 минут 2,8 секунд немесе 29,53 күнге жуық уақыт өтті. Бұл кезең деп аталады синодтық ай (грек тілінен sy «nodos-байланыс, жақындасу).

Синодтық кезең аспан денесінің аспанда көрінетін Күнге қатысты орналасуымен байланысты. Ай синодтық ай - бір аттас кезеңдердің бірізді кезеңдері арасындағы уақыт кезеңі Ай.

Сіздің аспандағы жолыңыз жұлдыздарға қатысты Ай 27 күн 7 сағат 43 минут 11,5 секундта орындайды (дөңгелектелген – 27,32 күн). Бұл кезең деп аталады жұлдызды (лат. sideris-жұлдыз тілінен), немесе жұлдызды ай .

Сабақ тақырыбы:   Әлем қашан пайда болды?
        Сабақтың мақсаты:  Оқушылардың таным қабілеттерін арттыра отырып, тақырыптың мазмұнын ашып түсіндіру.

Пәнаралық байланыс: математика, география, тарих
Сабақ барысы:
Ұйымдастыру.
Оқушылармен амандасып,  сабаққа қатысымын, оқу- құралдарын түгелдеймін.
Үй тапсырмасын сұрау.

Тест тапсырма беру арқылы
Жаңа сабақты түсіндіру.
Сабақтың тақырыбын, мақсатын хабарлаймын.

      Астрономия грекше астрон – жұлдыз, номос – заң деген ұғымды береді. Астрономия да физика сияқты – табиғат туралы көне ғылымдардың бірі. Оның дамуына ертедегі адамдардың тұрмыс – тіршілігіне байланысты қажеттілік себеп болды. Ол кезе уақытты, бағыт – бағдарды дәл көрсететін құралдар мен жабдықтар болмаған. Сондықтан адамдар Күн мен Айға, аспандағы жұлдыздарға қарап жыл мерзімі мен уақытты айыратын болған.  Сөйтіп практикалық қажеттілік астрономия ғылымының тууына ең басты түрткі болды.  Қазіргі астрономияның басты мақсаты – аспан денелерінің қозғалысы мен даму заңдарын тағайындау болып табылады. Астрономия ғарыш кеңістігіндегі жекелеген денелерде немесе денелер жүйесінде болып жатқан құбылыстарды зерттейді. Аспан денелеріне: галактикалар, жұлдыздар, планеталар, олардың серіктері, астероидтар мен кометалар, метеориттер мен шаң – тозаңдардан тұратын бұлттар жатады. Тұңғыш рет аспан денелерін жай көзбен емес, арнайы құрал – үлкейткіш оптикалық түтіктің жәрдемімен зерттеген италиян оқымыстысы Г.Галилей болды. 1608 жылы Голландияда денені үлкейтетін дүрбі жасалғанын біліп, онымен түнгі аспанды бақылап көрейін деп шешті. Ол өзі де бар болғаны кішісі -3 есе, үлкені 32 есе ғана үлкейтетін оптикалық түтіктерді құрастырып, ұлы жаңалықтар ашты.

    Ол:

    1.Күнді айнала қозғалады деді.

    2.Құс жолының орасан 1. Ай – теп- тегіс «хрусталь шар» емес,  жер сияқты ойпаттар мен қыраттардан тұратынын;

    3.Шолпанның – планета екендігін, ол күн сәулесін шашырататынын, пішінін өзгертетінін; жерді айналатынын;

    4. Күннің бетінде дақтар бар екенін; өз осінен айналатынын;

    5.Алып планета – Юпитердің төрт серігін ашты.

    6.Ай- жердің табиғи серігі екендігін;

    7. Жер де басқа планеталар мол жұлдыздардан тұратынын  ашқан болатын.

    Осылайша ол Джордано Бруно мен Николай Коперниктің ілімінің дұрыстығын дәлелдеп берді. 1633 жылы шіркеу діншілдері сот ұйымдастырып, өз ілімінен «қайттым» деуге мәжбүр етті.

Физика мен астрономия ғылымдары бір – бірімен бірігіп табиғат заңдарын ұғынуға жәрдемдеседі. Мысалы, И.Ньютонның ашқан Бүкіләлемдік тартылыс заңы бойынша денелердің жерге құлауы, планеталардың Күнді айнала қозғалуы түсіндіріледі.      Көптеген физикалық жаңалықтардың ашылуы аспан денелерін зерттеумен тікелей байланысты. Мысалы, гелий газы әуелі Күннен табылды. Ол спектрлік талдау деп аталатын физикалық зерттеу әдісін қолану арқылы анықталады. Ең алғаш бұл газ Күн құрамынан табылғандықтан, оны гелий ( грекше гелиос – Күн) деп атаған. Кейінірек ол Жердегі ауа құрамында да бар болып шықты. Астрономия нысандарын физикалық әдістермен зерттейтін ғылым саласы – астрофизика деп аталады.

     Ғарыш кеңістігі, ондағы денелер физиктер үшін тамаша зертхана болып табылады. Мысалы,  Ай бетінде ауа мүлдем жоқ. Сондықтан онда Жердегідей нақты вакуум алатын күрделі қондырғысыз-ақ тәжірибелер жүргізіп, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жасауға болады. Ай – Жердің табиғи серігі. Ол Жерге ең жақын тұрған аспан денесі. Оған бірінші рет 1969 жылы Америка азаматтары Н. Армстронг пен Э. Олдрин табан тіреп, аман-есен оралды. Сонымен қатар Кеңестер Одағы Ай бетіне өздігінен жүретін бірнеше «Луноход» автоматын бірінші болып қондырды. Олар Ай бетін суретке түсіріп, Жерге қайта оралатын қондырғыға Ай топырағының үлгілерін салып беріп отырды.

     Ю. А. Гагариннің тұңғыш рет ғарышқа көтерілуінен бастап, астрономияның жаңа саласы- ғарышкерлік (космонавтика, грекше космос- ғарыш, наутик-кеме жүргізу) жедел дамып келеді. Космонавтика әлем кеңістігіндегі ғарыш аппараттарының қозғалысын талдап зерттейді.

     Аспан денелерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін астрономия саласын ғарыштану (космогония) деп атайды. Космогония әлемдегі галактикалар мен жұлдыздар және басқа денелер қашан және қалай пайда болды, оларда қандай өзгерістер жүріп жатыр, деген сұрақтарға жауап береді.Сондай-ақ Әлем туралы, оның жалпы қасиеттері туралы астрономия ілімін ғарышнама (космология) дейді.

     Әлемнің негізгі құрылымдары болып табылатын миллиардтаған галактикалардың ашылуы мен жұлдыздар мен планеталарға айнала қоймаған тұмандықтар мен бұлттардың табылуы осындай деректерге жатады.

Галактика деп бәріне ортақ бір центрден айналатын сансыз мол жұлдыздардың алапат үлкен жүйесін айтады.  Аспандағы жай көзбен көрінетін самсаған 6000 жұлдыз Біздің Галактика деп аталатын бір ғана галактикаға жатады. Кейде «Сүт Жолы» деп те атайтын Біздің галактикада жай көзге көрінбейтін 200 миллиардтай жұлдыз бар. Оған аспан күмбезін белдеулеп жатқан, шашырап төгілген сүтке ұқсас, ақшыл жолақ та кіреді. Бұл жолақты Сүт жолы, ал қазақтар Құс жолы деп атайды.

·         Күн – Жерден орташа алғанда 150 млн. км  қашықтықта орналасқан.

·         Ол осы Галактиканың кішігірім жұлдызы.

·         Жарық Жер бетіне секундна 300000 км жылдамдықпен 8 минутта жетеді.

·         Жарық бір жылда 9 460 528 405 000км жол жүреді. – осы қашықтық астрономияда бір жарық жылы деп аталады.

·         Біздің Галактиканың бір шетінен қарсы шетіне жарық 100 мың жылда жетеді.  Әлемнің кеңдігі сондай,  Біздің Галактикамен шамалас миллиардтаған галактикалар бар. Ал біздің галактикаға жақын көршілес екі галактика бар. Олардың бірін- Үлкен Магеллан Бұлты, екіншісін Кіші Магеллан Бұлты деп атайды. Біріншісінен жарық бізге 169 000 жылда, екіншісінен 180 000 жылда жетеді.

     Өткен ғасырдың 20-жылдары Э. Хаббл  галактикаларды пішіні бойынша үш топқа бөлген болатын:

1.  Жұлдыздарды спираль бойымен орналасқан спиральдық галактикалар;

2.  Эллипсоид пішіндес эллипистік галактикалар;

3.  Белгілі бір пішіні жоқ бұрыс галактикалар.

Біздің Галактика  спиральдық галактикалар қатарына жатады.

     Галактикалардың барлығы да қозғалыс үстінде дамиды, өзгереді, өшеді, қайтадан пайда болады. Бұдан 15 миллиард жыл бұрын Әлем болмаған. Қазіргі ғаламат әлем тығыздығы шексіз үлкен, ал көлемі шексіз кіші нүктедей ғана белгісіз заттың жарылысынан пайда болған. Әлемнің бастауында тұрған жарылысты астрономияда «Үлкен Жарылыс» деп атайды.

Расында да, қазіргі жан-жаққа бытырай алшақтап бара жатқан галактикаларды кері қарай қайыра жинақтайтын болсақ , олардың 15 миллиард жылдан кейін бір нүктеде түйісетіндігін ғылым дәлелдеп отыр. Міне, сондықтан әлемнің негізгі құрылымы – Галактикалардың жасы 12-15 миллиард жыл аралығын құрайды. Галактикалардағы жұлдыздардың жасы да бірдей емес. Олардың центріне жақын орналасқан жұлдыздар кәрі, ал шеткері орналасқан жұлдыздар жас жұлдыздар болып табылады.

     Біздің Галактиканың жасы 12 миллиард жылдай. Күн оның спираль бұтағының шеткергі аймағында орналасқан. Күннің пайда болғанына 5 миллиардтай жыл болды. Оның құрамындағы элементтердің ядролық отындарының қоры тағы да 5-10 миллиард жылға жетеді.

    Галактикадағы барлық жұлдыздар оның ядросын (центрін) айнала қозғалады. Күн Галактика центрінен 25000 жарық жылындай қашықтықта орналасқан. Ол Галактика центрін секундына 250 километр жылдамдықпен 480 миллион жылда бір рет айналып шығады. Бұл уақыт аралығын бір галактикалық жыл дейміз.

     Көптеген жұлдыздарды төңіректеп олардың планеталары айналып жүреді. Күнді айналатын планеталар мен денелер толығырақ зерттелген. Олардың қатарын Күнге жақындарынан бастап санағанда мына сегіз планета құрайды:  1.Меркурий (Кіші Шолпан);

2. Шолпан;

3 Жер;

4.Марс (Қызыл жұлдыз);

5.  Юпитер (Есекқырған);

6. Сатурн;

7. Уран;

8.  Нептун.  Күнді Нептуннан кейін айналатын 9 – планета саналатын – Плутонды кіші планеталар (астероидтар) қатарына қосайық деген келісім астрономдар арасында 2004 жылы қабылданды. Сонымен қатар Күнді төңіректеп, негізінен Марс пен Юпитердің арасында мыңдаған астероидтар («кіші планеталар») қозғалады. Олардың ең үлкені – Церераның диаметрі 1003 км. Астероидтардан кіші Күн төңірегіндегі кезбелерді кометалар (қазақша «құйрақты жұлдыздар»), ал олардан да кішісін метеориттер деп атайды. Кометалар Күнге жақындағанда оның қатқан тоңы мен мұзы еріп, буланады да, шұбатылған түтік  тектес із қалдырады. Күн жалынының шарпуынан туған «күн желі» кометаның шұбатылған «құйрығын» үнемі Күнге қарсы жаққа үргілеп, бұрып отырады.

     Аспан денелерінің бір-бірімен соқтығысуы- жиі болатын құбылыс. Әсіресе астероидтармен, кометалармен, метеориттермен кездесу көбірек орын алады. Планеталардың және олардың серіктерінің беттеріндегі үлкенділі-кішілі кратерлердің пайда болуы сондай соқтығысулардың салдары. Аса ірі соқтығысуларда Жердің айналу осі кенеттен үлкен бұрышқа бұрылып, жанатаулар атқылап, мұхиттардың топан сулары құрлыққа қарай жөңкілуі мүмкін. Міне, сондықтан астрономдардың бір бөлігі Жерге жақын қозғалатын аспан кезбелерін бақылаумен шұғылданады. Олардың қозғалу бағыттары туралы алдын ала болжамдар жасап, сақтандыру шараларын ұйымдастыруға жәрдемдеседі.

IV.   Бекіту сұрақтары:

1.Астрономия нені зерттейді?

2. Галактика деген.....

3. Күннен Жерге дейінгі қашықтық.....

4. Күннен жарық Жер бетіне

5. Э. Хаббл галактикаларды пішіні бойынша неше топқа бөлді?

6. Біздің Галактиканың жасы

7. Күннің пайда болғанына

V. Бағалау.

VІ. Үй тапсырмасын беу: § 3.

	2	3	4	5	6	7	8	9	10	11	12
	Б	а	ә	б	Ә	Б	ә	б	а	Б	а

 Тест.

 

1. «Физика» атауы нені білдіреді?
а) Табиғат                    ә) Адам                    б) Қоғам және техника

 

2. Қайсысы физикалық дене?
а) Автомобиль            ә) Ауа                       б) Килограмм

 

3. Материя дегеніміз -
а) Тастар                     ә) Өсімдіктер           б) Табиғаттағы кез - келген зат

4. Аспан денесін көрсет:
A. Тікұшақ                  ә) Ағаш                    б)  Комета
 

5.Астрономия нені зерттейді?

а) табиғат құбылыстарын

ә) ғарыш кеңістігіндегі денелер жүйесіндегі құбылыстарды

б)  галактикаларды

 

6. Тұңғыш қазақ ғарышкері -
A. Т. Мұсабаев         ә) Т. Әубәкіров         б) Ю. Гагарин 

7. Астрономияның негізгі құралын атаңыз?
а) Микроскоп           ә) Телескоп                б) Лупа

 

8. Астрономия  нысандарын физикалық әдістермен зерттейтін бөлігі-

а) астрофизика                 ә) ғарышкерлік (космонавтика)

        б)  ғарыштану (космогония)

 

9. Әлем кеңістігіндегі ғарыш аппараттарының қозғалысын зерттейтін –

а) астрофизика                                 ә) ғарышкерлік (космонавтика)

              б)  ғарыштану (космогония)

 

10. аспан денелерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін –

а) астрофизика                            ә) ғарышкерлік (космонавтика)

                          б)  ғарыштану (космогония)

Сабақтың тақырыбы: Ай жерді қалай айналады?

Сабақтың мақсаты:

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Сабақ барысы:

Сабақтың әдісі: Сұрақ - жауап, әңгіме - дәріс
Сабақтың көрнекілігі: карта, атлас, таратпа қағаз


Ұйымдастыру бөлімі
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеп сабаққа дайындығын тексеру.
Үй тапсырмасын сұрау

Жер шар тәрізді, айналмалы эллипсоид, 3 осьті эллипсоид, геоид.

Жердің шар тәрізділігі туралы болжамдар біздің дәуірімізге дейінгі 6 ғасырда пайда болды, ал б.з.б. 4 ғасырдан бастап Жердің шар тәрізді екендігі туралы бізге белгілі болған кейбір дәлелдер (Пифагор, Эратосфен) айтылды. Ежелгі ғалымдар Жердің сфералық екенін келесі құбылыстарға сүйене отырып дәлелдеді:
- ашық кеңістіктердегі, жазықтардағы, теңіздердегі және т.б. көкжиектің дөңгелек көрінісі;
- Айдың тұтылуы кезіндегі Айдың бетіндегі Жердің дөңгелек көлеңкесі;
- солтүстіктен (N) оңтүстікке (S) және керісінше жылжу кезінде жұлдыздардың биіктігінің өзгеруі, күндізгі сызықтың дөңестігіне байланысты және т.б. «Аспандағы» эссесінде Аристотель (б.з.б. 384 - 322 ж.ж.) ) Жердің пішіні тек қана шар тәріздес емес, сонымен қатар шекті өлшемдері бар екенін көрсетті; Архимед (б.э.д. 287 - 212 ж.) судың тыныш күйдегі беті шар тәрізді бет екенін дәлелдеген. Олар сондай-ақ пішіні бойынша допқа жақын геометриялық фигура ретінде Жер сфероидінің тұжырымдамасын енгізді.Жер фигурасын зерттеу заңды ашқан Ньютоннан (1643 - 1727) бастау алады. ауырлықжәне оны Жер фигурасын зерттеуге қолданды. 17 ғасырдың 80-жылдарының аяғында Күнді айнала планеталардың қозғалысының заңдылықтары белгілі болды, жер шарының өте дәл өлшемдері Пикардың градустық өлшемдерден (1670 ж.) анықталғаны, жер бетіндегі тартылыс күшінің үдеуінің солтүстіктен (N) оңтүстікке (S ) азаяды, Галилейдің механика заңдары және Гюйгенстің денелердің бойымен қозғалысы туралы зерттеулері. қисық сызықты траектория. Осы құбылыстар мен фактілерді жалпылау ғалымдарды Жердің сферодтылығы туралы ақылға қонымды көзқарасқа әкелді, яғни. оның полюстер бағытында деформациясы (соңғылық).

Ньютонның әйгілі «Математика принциптері» еңбегі натурфилософия«(1687) Жер фигурасы туралы жаңа доктринаны белгілейді. Ньютон Жер фигурасы аздап полярлық қысқаруы бар революция эллипсоиды түрінде болуы керек деген қорытындыға келді (бұл факт оны ендіктің азаюымен екінші маятниктің ұзындығын азайту және полюстен тартылыс күшін азайту арқылы негіздеді). экваторға байланысты «экваторда Жер сәл жоғары).
Жер біртекті тығыздық массасынан тұрады деген гипотезаға сүйене отырып, Ньютон теориялық тұрғыдан Жердің полярлық қысылуын (α) бірінші жуықтауда шамамен 1: 230 деп анықтады. Шын мәнінде, Жер біртекті емес: жер қыртысының тығыздығы 2,6 г/см3, ал Жердің орташа тығыздығы 5,52 г/см3. Жер массаларының біркелкі таралмағаны кең көлбеу, ақырын еңісті дөңес пен ойыстарды тудырады, олар қосылып биіктіктерді, ойыстарды, ойыстарды және басқа да формаларды құрайды. Жер бетіндегі жекелеген биіктіктер мұхит бетінен 8000 метрден астам биіктікке жететінін ескеріңіз. Дүниежүзілік мұхиттың (МО) беті 71%, құрлық 29% алып жатқаны белгілі; МО (Дүниежүзілік мұхит) орташа тереңдігі 3800 м, ал құрлықтың орташа биіктігі 875 м Жер бетінің жалпы ауданы 510 х 106 км2. Жоғарыда келтірілген деректерден Жердің көп бөлігін су басып жатқаны шығады, бұл оны тегіс бет (ЖБ) ретінде және, сайып келгенде, Жердің жалпы фигурасы ретінде қабылдауға негіз береді. Жердің фигурасын әр нүктеде ауырлық күші оған нормаль бойымен (плюб сызығы бойымен) бағытталған бетті елестету арқылы бейнелеуге болады.
Биіктік туралы есептің басы болып табылатын тегіс бетпен шектелген Жердің күрделі фигурасы әдетте геоид деп аталады. Әйтпесе, геоидтың беті эквипотенциалды бет ретінде тыныш күйдегі мұхиттар мен теңіздердің бетімен бекітіледі. Жер фигурасы – геоид атауын неміс физигі И.Б. Листиг (1808 - 1882). Ғалымдардың көпжылдық зерттеулерінің негізінде жер бетін картаға түсіру кезінде геоидтың күрделі фигурасы дәлдігіне нұқсан келтірмей, математикалық қарапайымға ауыстырылады - революция эллипсоиды. Айналу эллипсоиды – геометриялық дене, эллипстің кіші ось айналасында айналуы нәтижесінде пайда болды.

Революция эллипсоиды геоидтың денесіне жақындайды (ауытқу кейбір жерлерде 150 метрден аспайды). Жер эллипсоидының өлшемдерін әлемнің көптеген ғалымдары анықтаған. Жер фигуралары, орыс ғалымдары Ф.Н. Красовский және А.А. Изотовтың көмегімен геоидтың үлкен толқындарын ескере отырып, үш осьтік жер эллипсоидының идеясын жасауға мүмкіндік берді, нәтижесінде оның негізгі параметрлері алынды. Жердің фигурасын сипаттайтын үш осьті жер эллипсоиды картография мен геодезияның ғаламдық мәселелерін шешуге жарамды жалпы жер эллипсоиды (планетарлық) және референттік эллипсоид болып бөлінеді, ол белгілі бір аймақтар, әлем елдері және олардың бөліктері. Айналыс эллипсоиды (сфероид) – эллипстің негізгі осьтерінің бірінің айналасында айналуынан пайда болған үш өлшемді кеңістіктегі айналу беті. Айналыс эллипсоиды деп эллипстің кіші ось айналасында айналуы нәтижесінде пайда болған геометриялық денені айтады.

Геоид- гравитация потенциалының деңгей бетімен шектелген, мұхиттарда мұхиттың орташа деңгейімен сәйкес келетін және континенттер (материктер мен аралдар) астында бұл бет барлық жерде тартылыс бағытына перпендикуляр болатындай етіп созылған Жер фигурасы. Геоидтың беті Жердің физикалық бетіне қарағанда тегіс. Геоидтың пішіні нақты математикалық өрнекке ие емес, картографиялық проекцияларды құру үшін геоидтан айырмашылығы шамалы болатын дұрыс геометриялық фигура таңдалады. Геоидтың ең жақсы жуықтауы – эллипстің қысқа ось (эллипсоид) айналасында айналуынан алынған фигура. «Геоид» терминін 1873 жылы неміс математигі Иоганн Бенедикт Листинг ұсынған. геометриялық фигура, революция эллипсоидынан дәлірек, Жер планетасының ерекше пішінін көрсетеді. Өте күрделі фигура- геоид. Ол тек теорияда ғана бар, бірақ іс жүзінде сезілмейді, көрінбейді. Геоидты бет ретінде елестетуге болады, оның әрбір нүктесіндегі ауырлық күші қатаң тігінен бағытталған. Егер біздің планетамыз қандай да бір затпен біркелкі толтырылған кәдімгі шар болса, оның кез келген нүктесіндегі сызығы шардың ортасына қарайтын еді. Бірақ жағдай біздің планетамыздың тығыздығы біркелкі емес болғандықтан қиындатады. Кейбір жерлерде ауыр тау жыныстары, басқаларында қуыстар, таулар мен ойпаттар бүкіл жер бетіне шашыраңқы, жазықтар мен теңіздер де біркелкі таралмаған. Мұның бәрі әрбір нақты нүктедегі гравитациялық потенциалды өзгертеді. Ғаламшарымызды солтүстіктен соққан эфирлік желге жер шарының пішінінің геоид болуы да кінәлі.

Жер жиі және себепсіз шақырылады қос планетаЖер-Ай. Ай (грек мифологиясында ай құдайы Селен) біздің аспандағы көршіміз бірінші болып тікелей зерттелді.

Ай - Жердің табиғи серігі, одан 384 мың км (60 Жер радиусы) қашықтықта орналасқан. Айдың орташа радиусы 1738 км (жерден 4 есе аз). Айдың массасы Жер массасының 1/81 бөлігін құрайды, бұл Күн жүйесіндегі басқа планеталар үшін ұқсас қатынастан әлдеқайда үлкен (Плутон-Харон жұбын қоспағанда); Сондықтан Жер-Ай жүйесі қос планета болып саналады. Оның жалпы ауырлық орталығы бар – барицентр деп аталатын, ол Жердің денесінде өз орталығынан 0,73 радиус қашықтықта (Мұхит бетінен 1700 км) орналасқан. Жүйенің екі құрамдас бөлігі де осы орталықтың айналасында айналады және ол Күнді айналатын барицентр болып табылады. Орташа тығыздықай заты 3,3 г / см 3 (жердегі - 5,5 г / см 3). Айдың көлемі Жерден 50 есе аз. Күш ай аттракционыЖерден 6 есе әлсіз. Ай өз осінің айналасында айналады, сондықтан ол полюсте аздап тегістеледі. Айдың айналу осі жазықтықпен ай орбитасыбұрышы 83°22". Ай орбитасының жазықтығы Жер орбитасының жазықтығымен сәйкес келмейді және оған 5°9" бұрышпен көлбеу. Жер мен Ай орбиталарының қиылысатын жерлерін Ай орбитасының түйіндері деп атайды.

Айдың орбитасы эллипс болып табылады, оның бір ошағында Жер орналасқан, сондықтан Айдан Жерге дейінгі қашықтық 356-дан 406 мың км-ге дейін өзгереді. Айдың орбиталық айналу кезеңі және соған сәйкес Айдың аспан сферасындағы бірдей орналасуы жұлдыздық (жұлдыздық) ай (латынша sidus, sideris (тек) - жұлдыз) деп аталады. Бұл 27,3 Жер күні. жұлдызды айкезеңіне сәйкес келеді күнделікті айналымАйлар осьтің айналасындағы олардың бірдей бұрыштық жылдамдығына байланысты (тәулігіне шамамен 13,2 °), бұл Жердің баяулау әсеріне байланысты құрылған. Бұл қозғалыстардың синхрондылығына байланысты Ай әрқашан бізге бір жағымен қарайды. Дегенмен, біз оның бетінің 60% дерлік либрацияға байланысты - Айдың жоғары және төмен көрінетін тербелісін көреміз (Ай мен Жер орбиталарының жазықтықтарының сәйкес келмеуіне және Айдың айналу осінің көлбеуіне байланысты). орбита) және солдан оңға (Жер ай орбитасының фокусының бірінде болғандықтан және Айдың көрінетін жарты шары эллипстің ортасына қарайды).

Жерді айналып қозғалған кезде Ай Күнге қатысты әртүрлі позицияларды алады. Айдың әртүрлі фазалары осыған байланысты, яғни. әртүрлі формалароның көрінетін бөлігі. Негізгі төрт кезең: жаңа ай, бірінші ширек, толық ай, соңғы ширек. Айдың жарықтанған бөлігін жарықсыз бөлігін ажырататын ай бетіндегі сызық терминатор деп аталады. Жаңа айда Ай Күн мен Жердің арасында болады және жарықсыз жағымен Жерге қарап тұрады, сондықтан ол көрінбейді. Бірінші тоқсанда Ай Жерден Күннен 90° бұрыштық қашықтықта көрінеді, ал күн сәулелері Айдың Жерге қараған жағының оң жақ жартысын ғана жарықтандырады. Толық ай кезінде Жер Күн мен Айдың арасында болады, Айдың Жерге қараған жарты шары Күнмен жарқырайды, ал Ай толық диск ретінде көрінеді. Соңғы ширекте Ай Жерден Күннен 90 ° бұрыштық қашықтықта қайтадан көрінеді, ал күн сәулелері Айдың көрінетін жағының сол жақ жартысын жарықтандырады. Осы негізгі фазалар арасындағы аралықтарда Ай жарты ай түрінде немесе толық емес диск түрінде көрінеді.

Айдың фазаларының толық өзгеру кезеңі, яғни Айдың Күн мен Жерге қатысты бастапқы қалпына келу кезеңі синодтық ай деп аталады. Бұл орташа есеппен 29,5 күн күндері. Айда синодтық айда бір рет күн мен түннің ауысуы жүреді, оның ұзақтығы = 14,7 күн. Синодтық ай жұлдыздық айға қарағанда екі күннен артық. Бұл Жер мен Айдың осьтік айналу бағытының Айдың орбиталық қозғалысының бағытымен сәйкес келуінің нәтижесі. Ай Жерді 27,3 күнде толық айналдырғанда, Жер Күнді айнала орбитада шамамен 27 ° қозғалады, өйткені оның бұрыштық орбиталық жылдамдығы тәулігіне 1 ° құрайды. Бұл жағдайда Ай жұлдыздар арасында бірдей позицияны алады, бірақ толық ай фазасында болмайды, өйткені ол үшін ол өз орбитасы бойымен «қашып кеткен» Жерден тағы 27 ° артта қозғалуы керек. Айдың бұрыштық жылдамдығы тәулігіне шамамен 13,2° болғандықтан, ол бұл қашықтықты шамамен екі күнде еңсеріп, қозғалатын Жерден тағы 2° артқа жылжиды. Нәтижесінде синодтық ай жұлдыздық айға қарағанда екі күннен артық. Ай жерді батыстан шығысқа қарай айналдырса да, айқын қозғалысол аспанда шығыстан батысқа қарай айдың орбиталық қозғалысымен салыстырғанда Жердің айналу жылдамдығының жоғары болуына байланысты орын алады. Сонымен бірге, жоғарғы кульминация кезінде (аспандағы жолының ең биік нүктесі) Ай меридианның бағытын көрсетеді (солтүстік - оңтүстік), оны жердегі шамамен бағдарлау үшін пайдалануға болады. Ал Айдың жоғарғы кульминациясынан бастап әртүрлі фазалартәуліктің әртүрлі сағаттарында орын алады: бірінші тоқсанда – шамамен 18:00-де, толық ай кезінде – түн ортасында, соңғы тоқсанда – таңғы сағат 6:00 шамасында (жергілікті уақыт бойынша), онда бұл да болуы мүмкін. түнгі уақытты жуықтау үшін қолданылады.

Көптеген мыңдаған жылдар бұрын адамдар объектілердің көпшілігінің тезірек және жылдам құлайтынын, ал кейбіреулері біркелкі құлайтынын байқаған болуы мүмкін. Бірақ бұл нысандар дәл қалай түседі - бұл сұрақ ешкімді қызықтырмады. Қарапайым халықтар қалай немесе неліктен екенін білу үшін қайдан келді? Егер олар мүлде себептер немесе түсініктемелер туралы ойласа, олардың ырымдық қорқыныштары оларды бірден жақсы және зұлым рухтар туралы ойлауға мәжбүр етті. Өмірлері қауіп-қатерге толы бұл адамдар ойластырылғанын біз оңай елестете аламыз көпшілігікәдімгі құбылыстар «жақсы», ал әдеттен тыс — «жаман».

Барлық адамдар өз дамуында білімнің көптеген сатыларынан өтеді: ырымсыздықтан ғылыми ойлауға дейін. Алдымен адамдар екі нысанмен тәжірибе жасады. Мысалы, олар екі тасты алып, оларды бір уақытта қолдарынан босатып, еркін түсуіне мүмкіндік берді. Содан кейін екі тас қайтадан лақтырылды, бірақ бұл жолы көлденеңінен екі жаққа. Содан кейін олар бір тасты бүйіріне лақтырып, сол сәтте екіншісін жіберді, бірақ ол жай ғана тігінен құлап кетті. Адамдар мұндай тәжірибелерден табиғат туралы көптеген мәліметтер алды.

Адамзат өзінің даму барысында тек білімге ғана емес, сонымен бірге теріс пікірлерге де ие болды. Қолөнершілердің кәсіптік құпиялары мен дәстүрлері табиғат туралы ұйымдасқан білімге жол берді, ол биліктен келіп, танымал баспа туындыларында сақталды.

Бұл нағыз ғылымның бастауы болды. Адамдар күнделікті тәжірибе жасап, қолөнерді үйренді немесе жаңа машиналарды жасады. Құлаған денелермен жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде адамдар бір уақытта қолынан босатылған ұсақ және үлкен тастардың бірдей жылдамдықпен құлайтынын анықтады. Қорғасын, алтын, темір, шыны, т.б. кесектері туралы да солай деуге болады. өлшемдердің алуан түрлілігі. Мұндай тәжірибелерден қарапайым жалпы ережені шығаруға болады: денелер қандай өлшемдер мен материалдан жасалғанына қарамастан барлық денелердің еркін түсуі бірдей болады.

Құбылыстың себеп-салдарлық байланысын бақылау мен мұқият орындалған тәжірибелер арасында ұзақ алшақтық болуы керек. Қару-жарақтың жетілдірілуімен еркін құлап, лақтырылған денелердің қозғалысына қызығушылық артты. Найзаларды, жебелерді, катапульталарды және одан да күрделі «соғыс қаруларын» пайдалану баллистика саласындағы қарабайыр және анық емес ақпарат берді, бірақ олар қолөнершілердің жұмыс істеу ережелері түрінде болды. ғылыми білім, - бұл тұжырымдалған идеялар емес еді.

Екі мың жыл бұрын гректер денелердің еркін түсу ережелерін тұжырымдап, оларға түсініктеме берді, бірақ бұл ережелер мен түсініктемелер нашар дәлелденді. Кейбір ежелгі ғалымдар құлап жатқан денелермен жеткілікті ақылға қонымды эксперименттер жүргізген сияқты, бірақ Аристотель ұсынған ежелгі идеяларды орта ғасырларда қолдану (шамамен б.з.б. 340 ж.) мәселені шатастырды. Ал бұл шатасушылық әлі талай ғасырлар бойы жалғасты. Мылтықты қолдану денелердің қозғалысына қызығушылықты айтарлықтай арттырды. Бірақ тек Галилео (шамамен 1600 ж.) баллистиканың негіздерін тәжірибеге сәйкес келетін нақты ережелер түрінде қайта айтты.

Ұлы грек философы және ғалымы Аристотель ауыр денелер жеңіл денелерге қарағанда тезірек түседі деген кең тараған түсінікті ұстанса керек. Аристотель мен оның ізбасарлары оқиғалардың неліктен болғанын түсіндіруге тырысты, бірақ не болғанын және оның қалай болғанын байқауға әрқашан мән бермеді. Аристотель денелердің құлау себептерін өте қарапайым түрде түсіндірді: ол денелер Жер бетінде өзінің табиғи орнын табуға бейім екенін айтты. Денелердің қалай құлайтынын сипаттай отырып, ол келесідей мәлімдемелер жасады: «...қорғасынның немесе алтынның немесе салмағы бар кез келген басқа дененің төмен қарай қозғалысы сияқты, оның көлемі соғұрлым тезірек жүреді ...», «...бір дене екіншісінен ауыр, көлемі бірдей, бірақ төмен қарай жылдамырақ қозғалады...». Аристотель тастар құс қауырсындарынан, ағаш кесектері үгінділерге қарағанда тез түсетінін білген.

14 ғасырда Париждің бір топ философтары Аристотель теориясына қарсы шығып, анағұрлым ақылға қонымды схема ұсынып, ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, Италияға таралып, екі ғасырдан кейін Галилейге әсер етті. Париж философтарыолар үдетілген қозғалыс туралы, тіпті тұрақты үдеу туралы айтып, бұл ұғымдарды архаикалық тілмен түсіндіреді.

Италияның ұлы ғалымы Галилео Галилей қолда бар мағлұматтар мен ойларды жинақтап, сыни тұрғыдан талдап, сосын өзі дұрыс деп санағандарын сипаттап, тарата бастады. Галилео Аристотельдің ізбасарларының ауа қарсылығынан абдырап қалғанын түсінді. Ол ауа кедергісі шамалы болатын тығыз объектілер бірдей жылдамдықпен құлайтынын атап өтті. Галилео былай деп жазды: «... алтын, қорғасын, мыс, порфир және басқа да ауыр материалдардан жасалған шарлардың ауасындағы қозғалыс жылдамдығының айырмашылығы соншалықты болмашы болғандықтан, алтын шары жүз шынтақ қашықтықта еркін құлап кетеді. , әрине, төрт саусақтан аспайтын мыс доптан асып түседі. Осы бақылауды жүргізе отырып, мен ешқандай қарсылықсыз ортада барлық денелер бірдей жылдамдықпен құлайтыны туралы қорытындыға келдім. Вакуумдағы денелердің еркін түсуі жағдайында не болатынын болжа отырып, Галилео идеал жағдай үшін денелердің құлауының келесі заңдарын шығарды:

1. Құлаған кезде барлық денелер бірдей қозғалады: бір уақытта құлай бастағаннан кейін олар бірдей жылдамдықпен қозғалады.

2. Қозғалыс «тұрақты үдеумен» жүреді; дене жылдамдығының өсу жылдамдығы өзгермейді, яғни. әрбір келесі секундта дененің жылдамдығы бірдей мөлшерге артады.

Галилео Пиза мұнарасының төбесінен жеңіл және ауыр заттарды лақтырып, тамаша демонстрациялық тәжірибе жасағаны туралы аңыз бар (біреулер ол болат және ағаш шарларды лақтырған десе, басқалары салмағы 0,5 және 50 кг болатын темір шарлар деп айтады). ). Мұндай қоғамдық тәжірибенің сипаттамасы жоқ және Галилео өз билігін осылайша көрсете бастаған жоқ. Галилео ағаш шардың темірден әлдеқайда артта қалатынын білді, бірақ екі бірдей емес темір шардың әртүрлі құлау жылдамдығын көрсету үшін биік мұнара қажет деп есептеді.

Сонымен, кішкентай тастар күзде үлкендерден сәл артта қалады, ал айырмашылық айтарлықтай байқалады, тастардың ұшатын қашықтығы соғұрлым көп болады. Және бұл жерде мәселе тек денелердің өлшемінде емес: бірдей өлшемдегі ағаш және болат шарлар бірдей түспейді. Галилео құлаған денелерді қарапайым сипаттауға ауа кедергісі кедергі болатынын білді. Денелердің өлшемдері немесе олар жасалған материалдың тығыздығына байланысты денелердің қозғалысы біркелкі болатынын анықтай отырып, қандай да бір болжам негізінде идеалды жағдайдың ережесін тұжырымдауға болады. Мысалы, қағаз парағы сияқты нысанның айналасындағы ағынды пайдалану арқылы ауа кедергісін азайтуға болады.

Сабақтың тақырыбы: Күн тұтылуы және ай тұтылуы

Сабақтың мақсаты:

Сабақ бойынша мұғалімнің жазбалары:

Топтың сабаққа қатысымын тексеру, белгілеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Сабақ барысы:

Сабақтың әдісі: Сұрақ - жауап, әңгіме - дәріс
Сабақтың көрнекілігі: карта, атлас, таратпа қағаз


Ұйымдастыру бөлімі
Сәлемдесу, оқушыларды түгендеп сабаққа дайындығын тексеру.
Үй тапсырмасын сұрау

Ай мен Күннің тұтылуы, оларды талдау.

Күн мен Айдың тұтылуы – адамға ерте заманнан таныс табиғаттың ең қызықты құбылысы. Олар салыстырмалы түрде жиі кездеседі, бірақ барлық аймақтардан көрінбейді. жер бетісондықтан көпшілікке сирек болып көрінеді. Күннің тұтылуы біздің табиғи серігіміз Ай өз қозғалысы кезінде Күн дискісінің фонында өткен кезде болады. Бұл әрқашан жаңа ай кезінде болады. Ай Жерге Күннен 400 есе жақынырақ орналасқан, сонымен бірге оның диаметрі де Күннің диаметрінен шамамен 400 есе аз. Демек, Жер мен Күннің көрінетін өлшемдері дерлік бірдей, ал Ай Күнді өзімен қаптай алады. Бірақ әрбір жаңа айда күн тұтылуы болмайды. Ай орбитасының Жер орбитасына еңкеюіне байланысты, Ай әдетте аздап «ашып кетеді» және жаңа ай пайда болған кезде Күннен жоғары немесе төмен өтеді. Дегенмен, жылына кемінде 2 рет (бірақ бес реттен көп емес) Айдың көлеңкесі Жерге түсіп, күн тұтылуы орын алады. Айдың көлеңкесі мен жарты көлеңке Жерге 1 км жылдамдықпен сопақша дақтар түрінде түседі. сек. жер бетімен батыстан шығысқа қарай өтеді. Айдың көлеңкесінде орналасқан аймақтарда күннің толық тұтылуы көрінеді, яғни Күнді Ай толығымен жауып тұрады. Пенумбрамен жабылған жерлерде күннің ішінара тұтылуы орын алады, яғни Ай күн дискісінің бір бөлігін ғана қамтиды. Пенумбраның сыртында тұтылу мүлдем болмайды.

Тұтылудың жалпы фазасы 7 минуттан аспайды. 31 сек. Бірақ көбінесе бұл екі-үш минут. Күннің тұтылуы Күннің оң жағынан басталады. Ай Күнді толығымен жапқанда, қараңғы ымырттағыдай ымырт орнайды және ең қараңғы аспан көрінеді. жарық жұлдыздаржәне планеталар, ал Күннің айналасында сіз әдемі інжу түсті жарқырауды көре аласыз - сыртқы қабаттар болып табылатын күн тәжін күн атмосферасы, күндізгі аспанның жарықтығымен салыстырғанда олардың жарықтығы төмен болғандықтан тұтылудан тыс жерде көрінбейді. Тәждің сыртқы түрі байланысты жылдан жылға өзгереді күн белсенділігі. Қызғылт жарқыраған сақина бүкіл көкжиекте жыпылықтайды - ол ай көлеңкесімен жабылған аймаққа енеді. күн жарығыіргелес аудандардан, қайда толық тұтылуболмайды, тек ерекшелік байқалады.

Жаңа ай және толық ай кезеңдерінде Күн, Ай және Жер сирек бір сызықта жатады, өйткені. Ай орбитасы эклиптика жазықтығында дәл емес, оған 5 градус көлбеуде орналасады.

күн тұтылулары жаңа ай. Ай бізден күнді жауып тастайды.

Айдың тұтылуы. Сахнада Күн, Ай және Жер бір сызықта жатыр толған ай. Жер Айды Күннен қорғайды. Ай кірпіш қызылға айналады.

Жыл сайын орта есеппен күн мен айдың 4 рет тұтылуы болады. Олар әрқашан бір-бірімен бірге жүреді. Мысалы, егер жаңа ай күн тұтылуымен сәйкес келсе, онда айдың тұтылуы екі аптадан кейін, толық ай фазасында болады.

Астрономиялық тұрғыдан алғанда, Күннің тұтылуы Ай Күнді айнала қозғалысында Күнді толық немесе жартылай жауып тастаған кезде болады. Күн мен Айдың көрінетін диаметрлері дерлік бірдей, сондықтан Ай Күнді толығымен жасырады. Бірақ сіз оны Жерден толық фазалық диапазонда көре аласыз. Күннің жартылай тұтылуы жалпы фазалық жолақтың екі жағында да байқалады.

Күн тұтылуының жалпы фазасының өткізу қабілеттілігі және оның ұзақтығы Күннің, Жердің және Айдың өзара қашықтығына байланысты. Қашықтықтың өзгеруі нәтижесінде Айдың көрінетін бұрыштық диаметрі де өзгереді. Күннен сәл үлкен болса, толық тұтылу 7,5 минутқа дейін созылуы мүмкін, ол тең болғанда, бір сәтте, аз болса, онда Ай Күнді мүлдем жауып тастамайды. Соңғы жағдайда сақиналы тұтылу орын алады: қараңғы ай дискісінің айналасында тар жарқын күн сақинасы көрінеді.

Күннің толық тұтылуы кезінде Күн сәулемен (тәж) қоршалған қара диск ретінде пайда болады. Күндізгі жарықтың әлсірегені сонша, кейде аспандағы жұлдыздарды көруге болады.

Айдың толық тұтылуы Ай Жердің көлеңкесінің конусына түскен кезде болады.

Айдың толық тұтылуы 1,5-2 сағатқа созылуы мүмкін. Оны Жердің барлық түнгі жарты шарынан байқауға болады, онда Ай тұтылу кезінде көкжиектен жоғары болды. Сондықтан бұл аймақта Айдың толық тұтылуын Күнге қарағанда әлдеқайда жиі байқауға болады.

Айдың толық тұтылуы кезінде ай дискісі көрінетін болып қалады, бірақ қою қызыл реңкке ие болады.

Күннің тұтылуы жаңа айда, ал Айдың тұтылуы толық айда болады. Көбінесе жылына екі ай және екі күн тұтылу болады. Тұтылулардың максималды мүмкін саны - жеті. Белгілі бір уақыт өткеннен кейін Ай мен Күннің тұтылуы сол ретпен қайталанады. Бұл алшақтық сарос деп аталды, бұл мысыр тілінде қайталау дегенді білдіреді. Сарос шамамен 18 жыл 11 күн. Әрбір сарос кезінде 70 тұтылу болады, оның 42-сі күн, 28-і ай. Белгілі бір аумақта күннің толық тұтылуы Айға қарағанда жиірек, 200-300 жылда бір рет байқалады.

КҮН ТҰТЫЛУЫНЫҢ ШАРТТАРЫ

Күн тұтылу кезінде Ай мен Күннің арамыздан өтіп, оны бізден жасырады. Күннің тұтылуы қандай жағдайларда болуы мүмкін екенін толығырақ қарастырайық.

Күндізгі уақытта өз осінің айналасында айналатын біздің Жер планетасы бір мезгілде Күнді айнала қозғалады және бір жылда толық төңкеріс жасайды. Жердің серігі – Ай бар. Ай жерді айналып, 29 1/2 тәулікте айналады.

Өзара реттеуосы үшеу аспан денелерібарлық уақытта өзгереді. Ай Жерді айнала қозғалу кезінде белгілі бір уақыт аралығында Жер мен Күннің арасында болады. Бірақ Ай - қараңғы, мөлдір емес қатты шар. Жер мен Күннің арасында тұрып, ол үлкен демпфер сияқты Күнді жабады. Бұл кезде Айдың Жерге қараған жағы қараңғы, жарықсыз болып шығады. Сондықтан күннің тұтылуы жаңа ай кезінде ғана болуы мүмкін. Толық айда Ай Жерден Күннің қарама-қарсы жағында өтеді және жер шары түсіретін көлеңкеге түсуі мүмкін. Содан кейін біз Айдың тұтылуын байқаймыз.

Жерден Күнге дейінгі орташа қашықтық 149,5 млн км, ал Жерден Айға дейінгі орташа қашықтық 384 мың км.

Нысан неғұрлым жақын болса, ол бізге соғұрлым үлкен болып көрінеді. Ай Күнге қарағанда бізге жақынырақ: 400 есе, сонымен бірге оның диаметрі де Күннің диаметрінен шамамен 400 есе аз. Демек, Ай мен Күннің көрінетін өлшемдері дерлік бірдей. Демек, ай бізден күнді бөге алады.

Дегенмен, Күн мен Айдың Жерден қашықтығы тұрақты болып қалмайды, бірақ аздап өзгереді. Бұл Жердің Күнді айналып өтетін жолы мен Айдың Жерді айналып өту жолы шеңбер емес, эллипс болғандықтан болады. Бұл денелер арасындағы қашықтықтардың өзгеруімен олардың көрінетін өлшемдері де өзгереді.

Егер күн тұтылу сәтінде Ай Жерден ең аз қашықтықта болса, онда Ай дискісі Күндікінен біршама үлкен болады. Ай күнді толығымен жауып, тұтылу толық болады. Егер тұтылу кезінде Ай Жерден ең үлкен қашықтықта болса, онда оның көрінетін өлшемі сәл кішірек болады және Күнді толығымен жаба алмайды. Күннің жарқыраған шеңбері жабылмаған күйінде қалады, ол тұтылу кезінде Айдың қара дискісінің айналасында жарқыраған жұқа сақина түрінде көрінеді. Мұндай тұтылу сақиналы тұтылу деп аталады.

Күннің тұтылуы ай сайын, әр жаңа ай сайын болуы керек сияқты. Алайда, бұл болмайды. Егер Жер мен Ай көрнекті жазықтықта қозғалса, онда әрбір жаңа айда Ай шынымен де Жер мен Күнді байланыстыратын түзу сызықта болады және тұтылу болады. Шын мәнінде, Жер Күнді бір жазықтықта, ал Ай Жерді басқа бір жазықтықта айналады. Бұл ұшақтар сәйкес келмейді. Сондықтан, көбінесе жаңа айлар кезінде Ай Күннің үстіне немесе астына келеді.

Айдың аспандағы көрінетін жолы Күннің қозғалатын жолымен сәйкес келмейді. Бұл жолдар ай орбитасының түйіндері және ty деп аталатын екі қарама-қарсы нүктеде қиылысады. Осы нүктелердің жанында Күн мен Айдың жолдары бір-біріне жақындайды. Жаңа ай түйіннің жанында болған жағдайда ғана, ол тұтылумен бірге жүреді.

Күн мен Ай жаңа айдың бір түйінінде болса, тұтылу толық немесе сақиналы болады. Егер жаңа ай кезінде Күн түйіннен біршама қашықтықта болса, онда ай мен күн дискілерінің орталықтары сәйкес келмейді және Ай Күнді жартылай ғана жауып тұрады. Мұндай тұтылу жартылай деп аталады.

Ай жұлдыздар арасында батыстан шығысқа қарай жылжиды. Демек, Айдың Күнді жабуы оның батысынан, яғни оң жағынан, шетінен басталады. Тұйықталу дәрежесін астрономдар тұтылу фазасы деп атайды.

Айдың көлеңкесінің айналасында жарты жарық аймағы орналасқан, бұл жерде тұтылу жартылай болады. Пенумбра аймағының диаметрі шамамен 6-7 мың км құрайды. Бұл аймақтың шетіне жақын орналасқан бақылаушы үшін Ай күн дискісінің елеусіз бір бөлігін ғана жауып тастайды. Мұндай тұтылу мүлдем байқалмай қалуы мүмкін.

АЙ ТҰТЫЛУЫ

Айдың тұтылуы да «ерекше» аспан құбылыстарының қатарына жатады. Олар осылай болады. Айдың толық жарық шеңбері оның сол жақ шетінде қараңғылана бастайды, ай дискісінде дөңгелек қоңыр көлеңке пайда болады, ол әрі қарай жылжиды және шамамен бір сағатта Айды толығымен қамтиды. Ай бозарып, қызыл-қоңырға айналады.

Жердің диаметрі Айдың диаметрінен 4 есе дерлік, ал Жерден түсетін көлеңке, тіпті Айдың Жерден қашықтығында Айдың көлемінен 2 1/2 есе артық. Сондықтан айды жердің көлеңкесіне толығымен батыруға болады. Айдың толық тұтылуы күн тұтылуына қарағанда әлдеқайда ұзағырақ: ол 1 сағат 40 минутқа созылуы мүмкін.

Күн тұтылуы әр жаңа айда бола бермейтіндіктен, айдың тұтылуы әр толық айда бола бермейді. Бір жылда ай тұтылулардың ең көп саны 3, бірақ тұтылулар мүлде жоқ жылдар бар; бұл, мысалы, 1951 ж.

Айдың тұтылуы күн тұтылуымен бірдей уақыт аралығында қайталанады. Осы кезеңде 18 жаста 11 күн 8 сағатта (сарос) Айдың 28 тұтылуы болады, оның 15-і жартылай және 13-і толық. Көріп отырғаныңыздай, саростағы айдың тұтылу саны күндікінен әлдеқайда аз, бірақ айдың тұтылуын күнге қарағанда жиі байқауға болады. Бұл Жердің көлеңкесіне түскен Айдың Күнмен жарықтанбайтын жердің бүкіл жартысында көрінуін тоқтататындығымен түсіндіріледі. Бұл әрбір айдың тұтылуы айтарлықтай көрінетінін білдіреді үлкен аумақкез келген күнге қарағанда.

ҚОРЫТЫНДЫ

Күн тұтылуларының жиі болатынын елестету қиын: әрқайсымыз тұтылуды өте сирек байқауымыз керек. Бұл күн тұтылу кезінде айдың көлеңкесінің бүкіл Жерге түспеуімен түсіндіріледі. Құлаған көлеңке диаметрі ең көбі 270 км-ге жетуі мүмкін дөңгелек дерлік дақ тәрізді. Бұл нүкте жер бетінің шамалы бөлігін ғана қамтиды. Қазіргі уақытта күннің толық тұтылуын Жердің тек осы бөлігі ғана көреді.

Ай өз орбитасында шамамен 1 км/с жылдамдықпен қозғалады, яғни мылтық оқынан жылдамырақ. Демек, оның көлеңкесі жер бетінде үлкен жылдамдықпен қозғалады және жер шарының бірде-бір жерін ұзақ уақыт бойы қамти алмайды. Сондықтан күннің толық тұтылуы ешқашан 8 минуттан аспайды.

Осылайша, Жердің бойымен қозғалатын Ай көлеңкесі күннің толық тұтылуы дәйекті түрде байқалатын тар, бірақ ұзын жолақты сипаттайды. Күннің толық тұтылуы жолағының ұзындығы бірнеше мың километрге жетеді. Дегенмен, көлеңке жауып жатқан аумақ Жердің бүкіл бетімен салыстырғанда шамалы. Сонымен қатар, мұхиттар, шөлдер және жердің аз қоныстанған аймақтары толық тұтылу жолағында жиі пайда болады.

Тұтылулар тізбегі сарос (сарос — «қайталану» дегенді білдіретін мысыр сөзі) деп аталатын уақыт кезеңінде дәл сол ретпен қайталанады. Антикалық дәуірде белгілі Сарос 18 жыл 11,3 күн. Шынында да, тұтылулар сол ретпен (кез келген бастапқы тұтылудан кейін) Айдың бір фазасы Айдың орбитасының түйінінен бірдей қашықтықта орын алуы үшін қажет болғанша уақыт өткен соң, бастапқыдағыдай қайталанады. тұтылу.

Әрбір сарос кезінде 70 тұтылу болады, оның 41-і күн, 29-ы ай. Осылайша, күн тұтылулары Айға қарағанда жиі болады, бірақ жер бетінің белгілі бір нүктесінде айдың тұтылуын жиі байқауға болады, өйткені олар Жердің бүкіл жарты шарында көрінеді, ал күн тұтылулары салыстырмалы түрде ғана көрінеді. тар жолақ. Күннің толық тұтылуы әсіресе сирек кездеседі, бірақ әр сарос кезінде олардың шамамен 10-ы болады.

Сабақ тақырыбы:   Жылдамдықты өлшеу тәсілдері

Сабақтың мақсаты:  түрлі денелердің түрлі жылдамдықпен қозғалу мысалдарын келтіру

Сабақ барысы:
Ұйымдастыру.
Оқушылармен амандасып,  сабаққа қатысымын, оқу- құралдарын түгелдеймін.
Үй тапсырмасын сұрау.

Кіріспе тапсырма.

Оқушылардан олардың нені жылдам, нені баяу істей алатынын сұрап, тізімін құру (жүгіру, көлікпен жүру, ойлау, тамақ ішу, т.б.). Қозғалысқа қатыстысын ғана таңдату.

 - Зат қозғалғанда, оған не болады? (Бір орыннан екінші орынға ауысады.)

- Зат қозғала бастауы үшін не істеу керек? (Күшпен әсер ету қажет, итеру немесе тарту.)

Сабақтың мақсатын қою.

Оқушыларды топтарға бөліп, үлестірме қағаздарды бөліктерге орналастыруын сұрау. Үлестірме қағаздарда денелердің қозғалыс жағдайлары көрсетілген. Үстел үстінде ойын алаңы бар. Оқушылар топ ішінде талқылаудан соң өз үлестірме қағаздарын тиісті бөліктерге орналастырады. Соңында барлық топтардың нәтижелері салыстырылады.

- Екінші және үшінші бөліктегі нысандардың қозғалыстары несімен ерекшеленеді? (Тура бағытта және тура бағытта емес.) -Траектория дегеніміз не? (Дене қозғалып келе жатқан сызық бойы.) -Траекториялар қандай болады? (Түзу сызықты, қисық сызықты.)»

Жылдамдық. Негеш пен Эвриканың достарына қонаққа баруға жиналғанын айту.

 - Олар қай қалада тұруы мүмкін?

 - Олар қандай көлікпен қонаққа тезірек жете алады?

 - Неліктен?

 - Қонаққа жету үшін ұзағырақ уақыт кетеді?

 - Неліктен?

 «Нысан бір сағатта неғұрлым көп жол жүріп өтсе, соғұрлым оның жылдамдығы көп» деген қорытындыға жетелеу.

Суреттер бойынша жұмыс (киік, тасбақа, қоян, кірпі).  

 - Суреттерде қандай жануарлар бейнеленген?

 - Жануарлардың қайсысы жылдам жүгіре алады?

 - Бәрінен жылдам жүгіретін қай жануар?

 - Ең баяу қозғалатын жануар?

 - Бұл сұрақтарға нақтырақ жауап беруге бола ма?

 - Нақты жауап беру үшін нені білу қажет? (Жылдамдықты.)

 Оқушыларға мәліметтерді беру: киіктің жылдамдығы – 70-80 км/сағ., қояндікі – шамамен 50 км/сағ., тасбақанікі – шамамен 1 км/сағ., кірпі – шамамен 10 км/сағ.

(Т) Зерттеуді ұйымдастыру.

1-2 топ:

Оқушыларды төрт топқа бөлу.

 1. Әр топтағы оқушылар қашықтықты кезек-кезек жүгіріп өтуі қажет.

 2. Бір оқушы әрбір қатысушының жұмсаған уақытын секундомер көмегімен есептеп тұрады.

 3. Нәтижелерді зерттеуші қойын дәптеріне жазып алады.

 4. Салыстыру.

3-4 топ:

1. 8 секундты белгілеп алу.

 2. Топтағы әр оқушы осы уақыт ішінде қашықтықты жүгіріп өтеді.

 3. Өлшеуіш орамтаспаның көмегімен кімнің қанша жүгіріп өткенін өлшейді.

 4. Салыстыру.

Зерттеу нәтижесінде оқушылар уақыт пен қашықтықты өлшеуді үйренеді, жүріп өткен жол мен жұмсалған уақыттың қозғалыс жылдамдығына тәуелділігін біледі.

Оқушыларға ең жүйрік жануар – қабылан екенін айту. Бейнематериалды көрсету.

 - Бұл жануардың қайда мекендейтінін білесіңдер ме?

 - Қабылан қандай жануарларды аулайды?

«Ойлан» тапсырмасы.

 - Жеңіл атлеттердің киімі күнделікті киімінен ерекшелене ме?

 - Несімен?

 - Неліктен?  

 - Спортшы бұдан да жылдамырақ жүгіре алуы үшін оның киімінде нені өзгертуге болады?

Қайсысы жылдам, қайсысы баяу жүгіреді? Оқушылар жылдам жүгіре алмайтын жануарларды бояйды. Содан соң бәрінен жылдам жүгіретін жануарды қоршап сызады.