Кіріспе

Қазақстан Республикасы педагог қызметкерлерінің біліктілігін арттырудың деңгейлі бағдарламасының негізінде әзірленген педагог кадрлар-ды даярлайтын жоғары оқу орындарының бітіруші курс студенттеріне қосымша кәсіби білім беру бағдарламасының (бұдан әрі – Бағдарлама) оқу-әдістемелік кешенінің негізгі құжаттарының бірі болып табылады және педагог қызметкерлердің біліктілігін арттырудың үшінші деңгей бағдарламасының (бұдан әрі – Үшінші деңгей бағдарламасы) басымдықтары негізінде әзірленген.

Пәннің мақсаты:

• Болашақ педагогтердің қосымша білім мен дағдылар көлемін алудағы білімдік қажеттіліктерін қанағаттандыру, қазақстандық мұғалімдерге қарқынды өзгеріп жатқан өмір жағдайында үздіксіз кәсіби дамуға дайын болуға көмектесу.

• Әдістемелік жұмыстың тиімділігін қамтамасыз ететін білім берудегі инновациялық үдерістерге қолдау көрсету.

• Болашақ мұғалімдерді оқушылардың бойында өз бетімен білім алу, өзін-өзі реттеу дағдыларын қалыптастыруға; түрлі адамдармен тиімді диалог жүргізе алатын, қазіргі заманда табысты өмір сүруге дайын, сандық технологияларда құзырлылық танытатын белсенді азамат, болашақ маман ретінде қалыптасуға көмектесетін оқу үдерісін ұйымдастыру үшін қажетті біліммен және практикалық дайындықпен қамтамасыз ету-ге жағдай жасау.

Пәннің міндеттері:

1. Жеті модуль мәнмәтінінде Үшінші деңгей бағдарламасының теориялық негіздерінің тұжырымдамалық түсінігін қалыптастыру.

2. Оқыту мен оқу үдерістерін жетілдіру мақсатында тыңдаушыларды мектеп көшбасшылығы тұжырымдамасымен және мұғалімнің көшбасшылық қасиеттерін дамыту қағидаттарымен таныстыру.

3. Тыңдаушыларды мұғалімдердің кәсіби қоғамдастығы аясында белсенді жұмыс істеуге дайындау.

Орта білім беру жүйесінде әлемдік жоғары деңгейге қол жеткізген анағұрлым танымал оқыту әдістемелері арасында сындарлы оқыту теориясына негізделген тәсіл кең тараған.Бұл Бағдарламаның басым бөлігі, түрлі тәсілдер қарастырылғанына қарамастан, сындар-лы оқыту теориясы негіздерін қамтыған.

Бағдарламаның модульдері:

1. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер.

2. Сын тұрғысынан ойлауға үйрету.

3. Оқу үшін бағалау және оқуды бағалау.

4. Оқыту мен оқуда ақпараттық-коммуникациялық технологияларды (АКТ) пайдалану.

5. Талантты және дарынды балаларды оқыту.

6. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес оқыту және оқу.

7. Оқытуды басқару және көшбасшылық.

Қазіргі уақытта осы жеті модуль оқушылардың сабақты тереңдей меңгеруіне бағытталған. Менің ойымша бұл бағдарлама арқылы оқушылардың білімі мен дағдылары, сыни тұрғысынан ойлау қабілетерін арттырамыз. Жеті модульді бір – бірімен сабақтастыра отырып сабақ барысында тек теориялық материалдарды ғана емес сонмен қатар ақпараттық технологиялар арқылы оны тәжірибе тиімді пайдаланудың жолдарын көрсетеді.

1. Модуль. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер

Білім беру мен білім алудағы жаңа тәсілдерге оқушыны «қалай оқыту керектігін үйрету» жатады. Жеті модульді қолдана отырып, біз оқушыға өз бетінше іздену, білім алуға деген жауапкершілікті түсіндіріп, ынталандыру керекпіз. Әркез мұғалім мен оқушы арасында және оқушылардың бір-бірімен диалогі болу керек. Диалог негізінде оқыту мен оқу оқушылардың өзара сұхбаттасуы және мұғалім мен оқушы арасындағы диалогтің шәкірттердің өзіндік ой-пікірін жүйелеуі мен дамытуына көмектесетін амал екенін меңзейді.

Диалогтік оқытудың маңызы:

-оқушылардың тақырып бойынша өз ойларын білдіруге мүмкіндік береді;

-оқушыларға өз идеяларын дәлелдеуге көмектеседі,

-мұғалімдерге оқушыларды оқыту барысында олардың оқушылары қандай деңгейде екендігін түсінуге көмектеседі.

Cабақтың тақырыбы: Макроэвалюция, оның бағыттары.

Эволюцияның негізгі бағыты қарапайымнан күрделіге қарай даму. Орыс биологі А.Н. Северцов органикалық дүниенің даму тарихында биологиялық прогресс пен биологиялық регресс болатынын ерекше бөліп көрсеткен.

Биологиялық прогресс — түрдің немесе баска да жүйелік топтардың тіршілік үшін күресте жеңіп шығуы. Биологиялық прогрестің негізгі белгілері: жүйелік (систематикалык) топтагы даралар санының артуы; таралу аймақтарының кеңеюі; тағы да баска жүйелік топтарға ажырауы. Организмдердің қоршаған ортаға бейімделуі:

а)түр дараларының саны артады; ә) түрдің таралу аймағы кеңейеді;

б)жаңа популяциялар, түр тамактары, түрлер түзіледі.

Биологиялық эволюцияның бағыттары. Академиктер — Алексей

Николаевич Северцов пен Иван Иванович Шмальгаузен биологиялық эволюцияның биологиялық прогреске әкелетін 3 бағытын анықтады.

1.Ароморфоз (Арогенез).

2.Идиоадаптация (Аллогенез).

3.Дегенерация (Катагенез).

1. Ароморфоз (грекше"airo"— көтеру, "тогрһа"— пішіні), арогенез — организмнің кұрылысы мен қызметін күрделендіруге, құрылымы мен тіршілік етуге қабілетінің жалпы деңгейін көтеруге әкелетін эволюциялық өзгеріс. Ароморфоздың нәтижесінде жаңа ірі систематикалықтоптар — типтер мен кластар пайда болады. Ароморфоздың нәтижесін кестемен берейік (2-кесте).

2-кесте

Негізгі ароморфоздар	Ароморфоздың нәтижесі
1	2
1) фотосинтез; 2) эукариотты жасушалар; 3) жыныс процесі; 4) көп жасушалылық;	1} атмосферада оттектің жиналуы; 2) жасушада ядро мен органоидтердін пай­даболуы; 3) жасуша арасында генетикалық ақпараттың алмасуы; 4) көп жасушалы организмдердің шығуы
5) екі жакты симметрия; 6) үшқабаттылык; 7) мүшелер жүйесі; 8) ішектің соңғы бөлімі мен аналь тесігі; 9) козғалыс, тыныс алу, канайналым жүйесі; 10) хорданың тірек мүшелері;	Жалпақ құрттардын (үш қабатты), жұмыр кұрттардың, буылтык кұрттардын шығуы. Бассүйексіз хордалылардың шығуы
1	2
11) өсімдіктердің үлпаларға жіктелуі; 12) жануарлар денесінін бөлімдерден тұруы; 13) жак сүйектерінің түзілуі; 14) омыртқалыларда аяк белдеулерінің дамуы;	өсімдіктің, сарышаяндардың алғаш күр-лыкка шығуы; белсенді қоректену, түрлі козғалыстар жасау
15) өсімдікте мүшелердің пайда болуы; 16 жүзбе канаттардьщ аякка өзгеруі; 17) ауамен тыныс алу мүшелерінің дамуы;	папоротниктәрізділер мен саусақканатты балықтардың құрлықка шығуы
18) іштей үрықтану; 19) катты қабықты жүмыртқа, тері-нің мүйізденуі, түкымньщ түзілуі;	бауырымен жорғалаушылар мен ашық-тұкымдылардьщ шығуы
20) түкым мен тозаң түтігінін түзілуі;	жабық түкымды (гүлді) өсімдіктер пайда болды
21) 4 қуысты (камералы) жүрек; 22) артерия, вена қан тамырларына бөлінуі; 23) сүт бездерінін болуы; 24) гүл мен жеміс және жатырдың дамуы;	алғашқы жылы қандылардың(қарапайым сүткоректілер мен құстар — ар­хеоптерикс) шығуына себеп болды
25) ми қыртысының карқынды да­муы; 26) тік жүру	адамның шығуы

Ескерту. Кестедегі келтірілген материалдар заманның даму ретіне қарайберілді.

32-сурет. Ароморфоз. Омыртқалы жануарлардың мүшелер жүйесінін

күрделенуі

2. Идиоадаптация (грекше "idios"— "ерекшелігі", латынша "adaptatio" — "бейімделушілік" деген мағына береді), аллогенез — биологиялыққұрылым деңгейін күрделендірмей, өзгертпей тіршілік үшін күресте организмдердің өзіне пайдалы белгілі бір орта жағдайына бейімделушілігі. Әрбір түр белгілі бір ортада тіршілік ететіндіктен дәл осы ортаға тән пайдалы бейімделушілік калыптасады.

Жануарлардың бүркеніш (жасырушы) реңі, өсімдіктердің тікенектері, безді түктері, скат, камбала балықтарының су түбіне бейімделіп, жалпақ пішінді болуы — идиоадаптация (33-сурет).

Қорек аулау тәсіліне қарай, кұстардың аяктарындағы саусақтарының өзгеріске ұшырауы: жапалақ саусақтары (4 саусағы бірдей деңгейде) жемін бүріпұстауға; тоқылдактың саусақтарыағаш діңінде еркін козғалуға; құтанның ұзын сирағындағы саусақтары батпаққа батып кетпей, жеңіл қозғалып жемін табуға бейімделген. Идиоадапта­ция — тірі организмдердің тіршілік ортасына жеке бейімделуі.

33-сурет. Идиоадаптация мысалдары: 1—камбала, 2—скат балығы

3. Дегенерация (катағенез; грекдце "kata" — қарапайымдану, кері кету) — эволюцияның үшінші бағыты. Бүл бағытта (дегенерацияда) организмдердің құрылысы карапайымданады, бірақ өлімге апармайды. Мұның мысалы ретінде паразит құрттарды алуға болады. Жалпақ құрттар жануарлардың ішінде тіршілік ететіндіктен олардың асқорытужөне сезім мүшелері жойылган. Паразит құрттардың құрылысының бұлай қарапайымдануы құрттарға ешбір кедергі жасамайды. Қайта олардың иесінің ішегінде тіршілігін сақтап қалугасебін тигізеді. Жалпақ құрттардың шыққан тегі суларда еркін жүзіп, тіршілік еткенімен олардың паразиттікке ауысуы кұрылысының карапайымдануына себеп болып отыр.

Бақылау сұрақтары:

1. Биологиялык прогресс дегенді калай түсінесіңдер?

2. Организмдер эволюциясынын басты бағыттарын атаңдар.

3. Биологиялык эволюцияның қай түрі организм топтарыньщ кұрылым

деңгейін күрделендіріп, жогары сатыға көтереді?

4. Ароморфозга мысалдар келтіріндер.

5. Идиоадаптация дегеніміз не?

6. 32-суреттегі балық, бака, кесіртке, кұс, маймылдардың дене күрылысынын күрделенуІн жеке-жеке талдап беріндер. Әркайсысьшмн тұсына кай мүшесі екендігін жазып, көрсетіңдер.

7.Құрттарда мезодерма кабатының пайдаболуыароморфозга жата ма? Жатсаол кандай құрттарда пайда болды?

2. Модуль. Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету

Бұл модуль оқушының да, ұстаздың да сыни тұрғыдан ойлауын дамытуды көздейді. Сонымен қатар ой өрісі дамып, болашақта бәсекеге қабілетті болуға үйренеді. Сыни тұрғыдан ойлау — бұл саналы мағынаны іздеу: өзінің көзқарасының  қандайлық болуымен, басқалардың да пікірін  ескеріп өзіндік қате сенімінен  бас тарта білу. Сыни тұрғыдан ойлаудың жаңа идеяларды ұсынуға және жаңа мүмкіндіктерді көруге  қабілетті, мәселелерді шешу кезінде маңызы зор.Мұғалім өз тәжірибесінде, осы технология элементтерін қолдануы керек және балалардың білімдерін сыни тұрғыдан бағалауы тиіс. Бұл технологияны қолданғанда, оқушылардың қызығушылығы арта түседі, олар өз бетінше тақырыпқа байланысты материалдар жинақтауға, дерек көздерді салыстыруға, өз ойын ашық, толық білдіруге, талқылауға үйренеді.Сыни тұрғыдан ойлау дағдыларын қалыптастыруда «Блум таксономиясын қалай қолданамыз?»

Мұғалімдер «Блум таксономиясын» оқытуда оқушылардың сыни тұрғыдан ойлану дағдысын қалыптастырудағы тиімді әдіс екенін түсінеді және нәтижесін көру үшін қолданады.

Әдісті қолдану барысында оқушылардың сыни тұрғыдан ойлану белсенділігі қалыптасады. Осы модульге байланысты «Блум таксономиясының» тәсілдерін (білу, түсіну, қолдану, талдау, жинақтау, бағалау) келесі мысалда қолдануға болады.

Тақырыбы: Ұрықтың дамуы 
Іздену ( нені білгіміз келеді?)
Ұрық жеке даму процесінде бірден адамға ұқсамайды. Ұрықта алғашында біздің арғы тегімізге тән көптеген белгілер (ұзын құйрық, желбезек саңылауы, т. б) пайда болады. Ұрық дамуының үшінші аптасының соңында дененің кейбір жеке бөліктері әлі де дамымайды. Төртінші аптада ұрықтың ұзындығы 3 мм болады. Аяқ – қол нышаны, құлақ, көз, мұрын нышаны байқалады. Кейінірек ұрықтың жүрегі соғып, аяқ - қолдары дами бастайды. Бұл кезде ұрық өсіп. Оның ұзындығы 15 мм - дей болады.
Ұрықтың даму кезеңі: дене құрылымы жетінші, сегізінші аптада қалыптасады. Дамудың бұл кезеңінде кеуде қуысы, қарын, бас, мұрын, көз, құлақ ажыратылады. Ұрық 2, 5 см – ге жетеді. Аяқ - қолдарындағы саусақтары ажыратылады. Дамудың осы уақытынан бастап, ұрық шарана деп аталады. Әрі қарай даму кезінде дене бөліктеріне байланысты кейбір өзгерістер байқалады.
Жүктілік: ұрықтанудан бастап нәресте туылғанға дейінгі кез жүктілік деп аталады. Ананың 280 тәулікке созылған физиологиялық жағдайы – жүктілік нәрестенің туылуымен аяқталады. Жүктілік кезінде аналық безден гормондардың бөлінуі артады. Осыған байланысты сүт бездері үлкейіп, жатырдың массасы мен мөлшері ұлғаяды, артериялық қысым жоғарлайды, қан құрамы өзгереді. Ұрықтың қаңқасы мен жүйке жүйесін қалыптастыруға қажет зат алмасу күшейеді, су ішудің қажетсінуі артады.
Жүкті әйелге спирттік ішімдік ішуге, темекі тартуға, мүлде болмайды. Өйткені спирттік ішімдік пен никотин ұрық жолдас арқылы өтіп, ұрық қанына түсіп, дене кемістігі мен психикасының бұзылуына әсер ететін өзгерістер туғызады. Жүктілік кезінде дәріні дәрігердің бақылауымен ішу керек. 7 - 8 сағат ұйықтау, таза ауада серуендеу, үйреншікті жеңіл жұмыстарды жасау, кең әрі жылы киім кию, т. б. жүкті әйелге қойылатын талаптарға жатады. Жүктілік кезеңнің басында әйел психикасы өте нәзік: ашушаң болып, ұйқысы бұзылады. Жүктіліктің екінші жартысында әйел салмақты болып, аналық сезімі қалыптаса бастайды.

Ой қорыту (нені білдік?)
1. Тест
1.4 апталы ұрықта нелер дами бастайды (құлақ, көз, мұрын нышаны)
2.8 ші аптада ұрықтың ұзындығы (2, 5 см)
3.Қай кезде ұрық шарана деп аталады (8 ші аптада)
4.Ана құрсағында нәресте неше күн жатады (280)

5.Жүктіліктің қоршаған ортаға әсері? Қандай?

6.Жүктілікке қоршаған ортаның әсері?
2. Биологиялық диктант.
Ұрықтанудан бастап нәресте туылғанға дейінгі кез............(жүктілік) деп аталады. Жүкті әйелге................ (спирттік ішімдік ішуге, темекі тартуға), мүлде болмайды........(7 - 8) сағат ұйықтау, таза ауада серуендеу, үйреншікті жеңіл жұмыстарды жасау, кең әрі жылы киім кию, т. б. жүкті әйелге қойылатын.............. (талаптарға) жатады.

3-модуль. Оқу үшін бағалау және оқуды бағалау

Білім беру үшін бағалау және оқуды бағалау модулін қолданғанда, онда сабақтың тапсырмаларына арнайы критерийлер құрып, сол критерийлер бойынша оқушылар өздері жұмысты қаншалықты орындай алғандарын көріп, түсінеді. Өздеріне өздері баға беруге үйренеді. Блэк пен Уильямның түпнұсқалық зерттеулерінде сыныптың «қара жәшік» сияқты техникалық метафорасы қолданылған және сол арқылы оқыту үшін бағалауды қолдану «қара жәшік ішіндегі жұмыс» ретінде белгілі болды (10-сурет). Блэк пен Уильямның Ұлыбританиядағы Бағалау Реформасы Тобымен бірлескен зерттеулері бағалау арқылы оқытуды жақсарту оқытуға енгізілуі тиіс алдамшы қарапайым бес түйінді фактормен байланысты екендігін көрсетті:

• Оқушылармен тиімді кері байланысты қамтамасыз ету.

• Оқушылардың өзіндік оқуға белсенді қатысуы, бұл өз кезегінде оқушыларды өзін-өзі бағалауға қатыстырады.

• Бағалау нәтижелерін ескере отырып, оқытуды түрлендіру.

• Бағалаудың оқушылардың өзін-өзі бағалауы мен қызығушылығына едәуір ықпал ететіндігін мойындау, бұл өз кезегінде білім алуға түбегейлі түрде ықпал етеді.

• Оқушылардың өз оқуын қалай жетілдіру керектігін түсіну үшін өздерін-өздері бағалай алуын қамтамасыз ету және өзара бағалау арқылы құрдастарымен бірлесіп жұмыс істеу дағдыларын қалыптастыру.

Сабақтың тақырыбы: Зәр шығару жүйесі

Зәр шығару жүйесі – адам мен жануарлар организмінің артық суды, тұздарды, зат алмасудан пайда болған қажетсіз заттарды сыртқа шығаратын органдары. Адамның зәр шығару жүйесі зәрді өндіретін бүйректен, зәрді шығаратын бүйрек тостағаншалары мен бүйрек астауларынан, несеп (зәр) ағардан, қуықтан, несеп түтігінен тұрады. Бүйрек экскреторлық орган ретінде организмнен азоттық зат алмасу өнімдерін – мочевинаны, креатинді, мочевина қышқылын, артық тұздар мен суларды, т.б. бөтен заттарды шығарады. Бүйректің басты қызметі – организмдегі су-электролиттік алмасуды реттеу. Су-электролиттік алмасу реттелген жағдайда, организмдегі қанның көлемі мен осмостық қысымы және денедегі сұйықтық өз қалпын сақтайды. Сондай-ақ, бүйрек организмдегі қышқылды-сілтілі тепе-теңдіктің негізгі реттегіші болып саналады. Организмнен шығуға тиісті зәр бүйрек астауларынан несеп ағарға, одан біртіндеп қуыққа түседі.Несепағар – трубка тәрізді орган, оның бас жағыныңдиам. 2 – 4 мм, ұзындығы 30 см-дей. Несепағартөменқарай, кішіжамбасқатүсіп, оданәріқуыққакірігеді. Бұлтұстанесепағаржақсыдамығанбұлшықетталшықтарымен (сфинктер) қапталған. Сфинктер зәрдіңқуықтанкеріқарай, несепағарғаөтуінежолбермейді. Қуық – дөңгелекпішіндіқуысты орган, сыйымд. 400 мл, кішіжамбаста орналасқан. Оныңтүбі, денесіжәнетөбесіболады. Қуықтыңқабырғаларыжақсыдамыған бұлшықет қабатынантұрады. Бұлшықеттіңжиырылуынәтижесіндеқуықзәрденбосайды. Зәршығарушы канал – несептүтігіарқылықуықтағызәрсыртқашығарылады. Ер адамдардыңнесептүтігініңтағыбірқызметі – шәуеттішығаружәне жыныстыққозу кезіндеүрпініңалдыңғыбөлімініңбездеріненарнайысөлбөлу. Денісауадамтәулігіне 4 – 6 ретдәретсындырады (шамамен 1,5 л-дей). Зәршығаружүйесініңкөптаралғанаурулары: нефрит(емделмесе,уремияға айналады)  пиелонефрит (бүйректіңқабынуы), цистит (қуықтыңқабынуы), уретрит (несептүтігініңқабынуы), т.б. Ер адамдарда, көбінесе, несептүтігініңқабынуы, әйелдердеқуық пен бүйрекқабынуыжиікездеседі.

Оқушылардың сыни тұрғыдан ойлауына арналған сұрақтар

1.Нефрит емделмесе, асқынып ауысатын ауру түрі? (уремия)

2.Бүйрек экскреторлық орган ретінде организмнен шығаратын заттар? (мочевина, креатин, мочевина қышқылы, артық тұздар мен сулар)

3.Уретрит қандай ауру? (несеп түтікшелерінің қабынуы)

4.Қуықтың қабынуы? (цистит)

5.Бүйректің қабынуы? (пиелонефрит)

6.Бүйректің басты қызметі? (организмдегі су-электролиттік алмасуды реттеу)

7.Ер адамдардың несеп түтігінің қызметі? (шәуетті шығару)

— Барлық бағандағы карточкаларды толтыру — 1 балл

— Кем дегенде жоғарғы деңгейдегі 2 сұрақтың қойылуы – 4 балл

—Оқушының көзқарас айтуы және оны дәлелдер келтіру шеберлігі — 5 балл

4. Модуль. Оқыту мен оқуда ақпараттық – коммуникациялық технологияларды (АКТ) пайдалану

Білім беруде ақпараттық-коммуникациялық технологияларды пайдалану модуліне мұғалімдердің сабақта компьютер, интерактивті тақта, электронды оқулық, интернет желісін қолдану, онлайн сабақтар жатады. Интерактивті тақтада түрлі кестелер мен сызбанұсқалар арқылы оқушылардың білімін тереңдету.Қорыта айтқанда, ақпараттық – коммуникациялық технологияларды сабақта қолдану – оның нәтижелігіне қолайлы жағдайды жасаудың бірден – бір жолы және де оқушыларды ұқыптылыққа, нақтылыққа, берілген тапсырмаларды нәтижелі орындалуына, басты мәселеге назар аудара білуге баулиды.

5- модуль. Талантты және дарынды балаларды оқыту.

Талантты және дарынды, қабілетті балаларды іздеу, оларды оқыту мен тәрбиелеу қоғам үшін бүгінгі күні өте қажет, себебі дарынды және талантты, қабілетті адам қоғамға көбірек пайда әкеледі. Дарынды балалармен жұмыс істеу нәтижелері оқушының білімді өз еркімен, өзі игере алатын дәрежеге жетуі.

БИОЛОГИЯ.

10 сынып. Рейтингтік олимпиада

І бөлім.

Мына тест тапсырмаларының жауаптарынан, тек бір ғана жауабы дұрыс, барлығы дұрыс болса, 25балл аласың.(бір дұрыс жауап 1 балл деп есептеледі.) Дұрыс жауабын анықта.

1 -нұсқа 
1. Cағақты жапырақ болады
A) Бидайда
B) Алоэда
C) Қайыңда
D) Күріште
E) Жүгеріде
2. Жүгерінің жемісі-:
A) Жидек.
B) Тұқымша. 
C) Бұршаққын. 
D) Бұршаққап. 
E) Дәнек. 
3. Органикалық тыңайтқыштардың ішінде көбірек қолданылатыны-
A) Көң (қи), қарашірік.
B) Шымтезек.
C) Күл.
D) Саңғырық.
E) Құм. 
4. Қынаның денесінде селбесіп тіршілік ететін балдырлардың
саңырауқұлақтардан алатын заты
A) Ауа.
B) Көмірсу.
C) Органикалық заттар.
D) Майлар.
E) Минералды заттар және су. 
5. Ішекқуыстылардың денесі-
A) екі қабатты. 
B) көп қабатты. 
C) бір жасушалы. 
D) бір қабатты. 
E) үш қабатты. 
6. Паразиттік тіршілік ететін жәндік:
A) Мизан.
B) Тарақан.
C) Кене.
D) Бүйі.
E) Шұбалшаң. 
7. Денедегі қанды жүрекке апаратын тамыр:
A) Қылтамыр.
B) Салатамыр.
C) Қолқа.
D) Лимфа.
E) Көктамыр. 
8. Шылым түтінінің ішінде болады:
A) Улы газ, шаң, қүйе.
B) Улы газ, оттегі, шемен.
C) Улы газ, шаң, өттегі.
D) Улы газ, шаң, шемен.
E) Улы газ, шаң, тозаң. 
9. Тірі организмдердің Жер бетінің қабығы
A) гидросфера.
B) литосфера.
C) атмосфера.
D) ноосфера.
E) биосфера. 
10. Алғашқы аңдардың мекені
A) Үндістанда.
B) Америкада.
C) Жапонияда.
D) Австралияда.
E) Африкада. 
11. Жасушаның құрамындағы органикалық зат:
A) Калий хлориді
B) Cу
C) Натрий хлориді
D) Нуклеин қышқылы
E) Тұздар 
12. Өсімдіктің жер асты қоректену мүшесінің ең ұшы:
A) Қосалқы тамыр
B) Тамыр түкшесі
C) Жанама тамыр
D) Негізгі тамыр
E) Тамыр оймақшасы
13. Сіңір созылғанда,сүйек тайғанда көрсетілетін алғашқы көмек:
A) зақымдалған жерге ыстық басып , орап тастау 
B) сіңірді дәкемен орау 
C) ширатпамен таңу 
D) зақымдалған жерге суық басу 
E) зақымдалған жерге суық басып қатты орап тастау 
14. Адам ағзасындағы ас қорыту жолының жұқпалы ауруы:
A) Цирроз.
B) Қантышқақ (дизентерия).
C) Колит.
D) Гастрит.
E) Жара. 
15. Aдреналингормонынбөлетін-
A) жасбездері. 
B) сілекейбездері. 
C) Бүйрекүсті без. 
D) қалқанша без. 
E) алқымбезі. 
16. Нуклеин қышқылдарыныңатқаратынқызметі:
A) Қорғаныштық.
B) Құрылыстық.
C) Катализдік.
D) Ақпараттық.
E) Энергетикалық. 
17. Ферменттертабиғатыжағынан:
A) Ақуыздар (нәруыздар) .
B) Көмірсулар.
C) ДНҚ.
D) Минералдытұздар.
E) Майлар. 
18. Ағзаныңжұмыртқақабығынжарыпшыққаннанкейінгікезеңі:
A) эмбриогенез
B) филогенез
C) постэмбриогенез
D) түрленіп даму
E) онтогенез
19. Органикалықзаттардыбейорганикалықзаттарғаайналдыратынағзалар:
A) біржасушалыбалдырлар.
B) космополиттер.
C) автотрофтылар. 
D) редуценттер. 
E) продуценттер. 
20. Жемісіжеларқылытаралатынөсімдік
A) Шетен
B) Інжугүл
C) Сары қараған
D) Итошаған
E) Бақбақ
21. Желарқылытозаңданатынөсімдік:
A) шие
B) қарабидай
C) есінек
D) үрмебұршақ
E) хошиістітемекі
22. Көпқылтандылардыңсезіммүшесі:
A) Жайкөзі.
B) Сипапcезу, көру, тепе-теңдік.
C) Иіссезу.
D) Күрделікөзі
E) Дәмсезу. 
23. Гетерозиготалыағзадабірғанабелгісібойыншатүзілетінжұпгаметасы:
A) 8
B) 1
C) 2
D) 4
E) 6
24. Әралуантіршілікжағдайындапайдаболып, ағзаныңқұрылымдеңгейінкүрделендіретінэволюциялықөзгеріс
A) дегенерация.
B) конвергенция.
C) дивергенция.
D) идиоадаптация.
E) ароморфоз. 
25. «Динозаврлардәуірі» болыпесептелетінзаман:
A) Мезозой.
B) Архей.
C) Протерозой.
D) Палеозой.
E) Кайнозой. 

6-Модуль. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес білім беру және оқыту

Танымдық даму – баланың оқу және проблемаларды шешу қабілеті. Дәлірек айтқанда, танымдық даму оқуға деген қабілеттілік, сондай-ақ зейін, сөз сөйлеу дағдылары, ойлау, негіздеу және шығрмашылық зияткерлік сияқты қабілеттерді дамытуға және тұрақтандыруға қатысты. Жас ерекшелігіне байланысты: оқудағы бихевиористикалық тәсіл, оқудағы танымдық тәсіл, оқудағы гуманистік тәсіл, оқудағы әлеуметтік-жағдаяттық тәсіл.

Мысалы, 6 – сыныптың ұлпалар тақырыбына сәйкес, олар бұл сыныпта тек қана өсімдіктердің ұлпалар түрлерімен танысады. Онда өсімдіктердің ұлпаларының әрқайсысының функциясына олардың орналасатын жерлеріне байланысты сұрақтар қоюға болады. Сұрақтарға тоқталсақ,

1.Жабын ұлпаның негізгі қызметі? (өсімдіктің ішкі ортасын сыртқы ортадан қорғап тұрады)

2.Бөліп шығарушы ұлпаның өсімдікке керек қандай пайдасы бар? (зат алмасу нәтижесінде пайда болған керексіз заттарды сыртқа шығару)

Келесі жас ерекшелік бойынша 7 – сыныпта ұлпалар тақырыбына байланысты, олардың жастарына сай ағза ұлпарын қарастырамыз. Бұл сыныпта өсімдіктер ұлпалары мен ағза ұлпаларын салыстырмалы түрде қарастырамыз.

1.Қан мен лимфа қандай қызмет атқарады? (қоректендіру)

2.Бұлшық ет ұлпасының негізгі қызметі? (жиырылып, созылу)

7- модуль. Білім берудегі басқару және көшбасшылық модулі

Білім берудегі басқару және көшбасшылық модулі мұғалімге қатысты. Мұғалімнің тәжірибесін, өз білімін жетілдіру тәсілдеріне негізделген. Қазіргі кезде мұғалім жан-жақты, жаңаша жұмыс істей алуға ұмтылуы керек. Аталған тақырып мұғалімдердің пайдаға асырылмаған зор әлеуеті бар, оны олардың кәсіби өсуіне, бірлескен кәсіби білім құруына көмектесетін қолдау көрсетілген жағдайда ғана көруге болады деген сенімге негізделеді. Бұл көзқарасты HertsCam Network (ХертсКэм Нетворк) желісі және «Мұғалім көшбасшылығы» халықаралық жобасы қолдап отыр. Ол педагогикалық жүйе сәтті болу үшін, оқыту барлық деңгейде қатар жүру керек, яғни оқыту оқушыларды, студенттерді, мұғалімдерді және де мектеп жүйесінде жұмыс істейтін қосымша қызметкерлерді түгел қамту керек деген көзқарасқа негізделген (MacBeath et al., 2006).

Сыни тұрғыдан ойлауға арналған тапсырма

Сыни тұрғысынан ойлау сұрақтары:

1. Адам жынысын анықтаудағы Х және У хромосомасының рөлі қандай?

2. Қандай жасушаларда хромосомалар болмайды?

3. Генетикалық аурулардың пайда болу жолдары?

4. Жыныс бездердің жекеленуі қалай жүзеге асады?

Қорытынды

Осы 7 – модуль бойынша қорыта келсек, әрбір модульдің өзінің ерекшеліктері бар деген ойға келдік. Әрбір модуль мақсаттары мен міндеттері ерекшеленеді. Мысалға «сыни тұрғыдан ойлау» бұл модуль оқушының да, ұстаздың да сыни тұрғыдан ойлауын дамытуды көздейді. Сонымен қатар ой өрісі дамып, болашақта бәсекеге қабілетті болуға үйренеді. Білім беру үшін бағалау және оқуды бағалау модулін қолданғанда, онда сабақтың тапсырмаларына арнайы критерийлер құрып, сол критерийлер бойынша оқушылар өздері жұмысты қаншалықты орындай алғандарын көріп, түсінеді. Жалпы айтқанда осы модульдер арқылы оқушылардың естері мен шешендігідамытылады. Және де оқушылар өздерінің ойларын толық айтып, болашақта білікті маман болуға тырысады. Осы бағдарламаның тиімділігі мен білім беру жүйесіндегі орны ерекше.