Оқу мақсаты

7.2.4.1 Идеясы ұқсас публицистикалық және көркем әдебиет стиліндегі мәтіндердің тақырыбы, құрылымы, мақсатты аудиториясы, тілдік ерекшелігін салыстыра талдау

7. 4. 4. 1 етістіктің шақ, рай түрлерін тілдесім барысында қолдану.

Бағалау критерийі

Білім алушы

• Мәтіндердің стилін, тақырыбын анықтайды, құрылымы мен аудиториясын ажыратады

• Тілдік ерекшелігін салыстырады

• етістіктің шақ, рай түрлерін қолдана біледі.

Ойлау дағдыларының деңгейі

Орындау уақыты

Білу және түсіну

Қолдану

15-20 минут

1-мәтін

2-мәтін

1-мәтін Тілдік ерекшелік 2-мәтін

Термин сөздер:

Тарихи атаулар:

1-мәтін Аудиториясы 1-мәтін

Мысалдар

Осы шақ

Келер шақ

Өткен шақ

Тыңдап отыр

Келмек

Апаратынмын

Ертең келер

Жасайды

Келісер

Келісіпті

Жазған екен

1

2

3

4

Астың дәмін тұз келтір... , Ауылдың сәнін қыз

келтір ... .

Ел қадірін көрген біл ... .

Ағайын тату бол ... ат көп,

Абысын тату бол ... ас көп.

Батыр ту ..., ел ырысы,

Жаңбыр жау ... жер ырысы.

Мен домбыра тартуды үйрен ... келеді.

Атадан ұл ту ...,
Ата жолын қу ....

Атасы басқа аттан ... ,

Атасы бір атқа ... .

Өзіңді көрген өлсе өл ... ,

Атаңды көрген өлме ... .

Бағалау критерийі

№

тапсырма

Дескриптор

Балл

• Мәтіндердің стилін, тақырыбын анықтайды, құрылымы мен аудиториясын ажыратады

• Тілдік ерекшелігін салыстырады

1

тақырыпқа қатысты тірек сөздерді анықтайды;

1-мәтін

2-мәтін

1

1

Мәтіндердің тілдік ерекшелігін анықтайды;

1-мәтін

2-мәтін

1

1

Аудиториясын ажыратады;

1

• етістіктің шақтарын қолдана біледі.

2

Берілген етістіктерді осы шақ, келер шақ, өткен шақтағы формасына ажыратады.

1

1

Қажетті жұрнақтарын жалғап, көшіріп жазады:

1

1

1

Барлығы – 10 балл

Тапсырма

Мәтінді мұқият оқыңыз

А мәтіні

Қазақ күйлерінің көбі поэтикалық сөйлемге құрылған, күйші жырды аспапта жыр жазғандай (қағазға емес) әрекетке барған, бұл әдіс саз құраудың осы күнге дейін жалғасып келе жатқан тамаша жолы болып табылады. Орыс фольклортанушысы В.Гошовский халықтық музыка стильдерін «музыкалық диалект» деп атаған. Ол музыкалық фольклордың диалектісі ғасырлар бойы қалыптасқан халықтың ойы деген пікірді орнықтырды. Қазақ музыкасын түркілік музыканың бір диалектісі деп қарайтын болсақ, онда оның сарыны мен тілдік даму жүйесін қатар қараған жөн болмақ. Күй тілдік даму жүйесі немесе күй тілі деген ұғымды тарқата айтсақ, ол халықтың төл тіліндегі екпіндік, ырғақтық, өлшемдік интонациялардың музыкалық шығармашылықтағы композициялық бейнесі болып шығады. Кез келген күйдің сазында сөздік тіркестер бар, сонымен бірге, сөздердегі тоникалық және силлабикалық өлеңге тәнік буындар да айқын көрініп отырады. Күйді нотамен таңбалауда осы жайт ескерілетін болса күй жазбасы саласы әлбетте, мол мүмкіндіктерге қол жеткізе алады.

(«Абай-ақпарат» сайты, Жанғали Жүзбаев. Қазақ күйлері. 132 сөз)

Ә мәтіні

Қазақ күйлері

Қазақтың музыкалық мәдениетіндегі ең күрделі өнер - күй. Ол тек аспаптық сарын ғана емес, ұлт мінезін айқындайтын нышандардың бәрін біріктіретін рухани құбылыс. Күйтану ғылымының бүгінгі зерттелуі - оның тарихын, шежіре-аңызын, мектеби ерекшелігін, сонымен бірге, музыкалық шығарма ретінде теориялық тұрғыдан талдануын, дәстүрлі және кәсіби оқыту әдістерін хал-қадарынша қамтып отыр. Осының нәтижесінде күй мен күйшілік үрдістің ұлттың рухани сұранысын өтей алатын қазіргі деңгейі қалыптасты. Уәж кәсіби домбырашылыққа қатысты болғандықтан, күйшілік мектептің қалыптасуы мен дәуірлік тарихына қысқаша тоқтала кеткен орынды болар.

Күй - өте көне өнер, оның шығарма ретінде қалыптасуы ұлт емес, ұлыстық дәуірден бастау алады. Ұлыстық дәуір мәдениеті Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы замандарынан сыр тартады. Қазіргі аңыз күйлердің ішінде сол замандардан қалған туындылар мынау еді деп айту мүмкін емес, ал, әдеби мұраларымыз сақталған. Мысал ретінде Томирис туралы әпсананы айтуға болады. Одан кейінгі дәуір Түрік қағанаты. Бұл кезеңдегі күйлердің де дерегі жоқ, бұл әдебиетімізде ұлыстық ояну кезеңі деп аталады.

(massaget.kz сайтынан, 147 сөз)

1-тапсырма. Мәтіндердегі тақырыпқа қатысты тірек сөздерді анықтаңыз.

Мәтіндерде қандай тілдік ерекшелік байқалады?

Мысалдар

Осы шақ

Келер шақ

Өткен шақ

Тыңдап отыр

+

Келмек

+

Апаратынмын

+

Ертең келер

+

Жасайды

+

Келісер

+

Келісіпті

+

Жазған екен

+

Ашық рай

Шартты рай

Қалау рай

Бұйрық рай

Астың дәмін тұз келтір...ер, Ауылдың сәнін қыз келтір...ер.

Ел қадірін көрген біл... е+ді

Ағайын тату бол...са ат көп,

Абысын тату бол...са ас көп.

Батыр ту...са, ел ырысы,

Жаңбыр жау... са жер ырысы.

Мен домбыра тартуды үйрен ... гі+м келеді.

Атадан ұл ту ...са игі,
Ата жолын қу ...са игі.

Атасы басқа аттан ...түс,

Атасы бір атқа ...мін .

Өзіңді көрген өлсе өл...сін ,

Атаңды көрген өлме...сін .

Есімше

Көсемше

Тұйық етістік

Есімше

Көсемше

Тұйық етістік

Ететін – сын есімнің қызметін атқарып тұр, сұрағы – «қандай?»

Көмектеседі – қимыл-әрекетті білдіріп, жіктеліп келіп, етістік (баяндауыш) қызметін атқарып тұр.

Байытады - қимыл-әрекетті білдіріп, жіктеліп келіп, етістік(баяндауыш) қызметін атқарып тұр.

болып саналады. – көсемше жіктеліп, қимыл-әрекетті білдіріп, етістік (баяндауыш) қызметін атқарып тұр.

ойнап үйрену – іс-әрекеттің жай-күйін білдіріп, үстеу мәнінде жұмсалып, пысықтауыш қызметін атқарып тұр. Сұрағы - «Қалай?»

дамытып қалыптастырады - қимыл-әрекетті білдіріп, жіктеліп келіп, етістік(баяндауыш) қызметін атқарып тұр.

Түсінуіне – зат есімдерше түрленіп, (барыс септігінде тұр) «несіне?» сұрағына жауап береді, толықтауыш қызметін атқарып тұр.

ойнап үйрену - зат есімдерше түрленіп, (атау септігінде тұр) «не?» деген сұраққа жауап береді, бастауыш қызметін атқарып тұр.