ӘОЖ (УДК): 130.2:37.034(092)

Абайдың “Толық адам” тұжырымдамасы және қазіргі жастардың рухани тәрбиесі

Сарыбаева Маржан Үсеинқызы

Академик Ә.Қуатбеков атындағы Халықтар достығы университеті

Шымкент қ, Қазақстан

Аннотация: Бұл мақалада Абай Құнанбайұлының “Толық адам” тұжырымдамасы мен оның қазіргі жастардың рухани тәрбиесіндегі орны қарастырылады. Абай ілімі – адамның ішкі жан дүниесін жетілдіру, рухани биікке көтерілу жолы ретінде ұсынылатын құндылықтар жиынтығы. Мақалада “Толық адам” ұғымының негізгі принциптері (ақыл, жүрек, қайрат үйлесімі) қазіргі жастардың жеке тұлғалық қалыптасуына әсер ететін рухани бағдар ретінде талданады. Сонымен қатар, мақалада дәстүрлі рухани құндылықтарды жаңаша қырынан қарастыра отырып, оларды білім беру мен тәрбие жүйесінде қолданудың маңыздылығы айқындалады. Абай мұрасын жастар тәрбиесіне тиімді ендіру жолдары мен мүмкіндіктері талданады.

Кілт сөздер: Абай, толық адам, рухани тәрбие, жастар, құндылықтар, ақыл, жүрек, қайрат, тәрбие жүйесі, ұлттық идея.

Аннотация: В данной статье рассматриваются способы развития навыков языкового варьирования у будущих лингвистов посредством применения синтаксической синонимии в преподавании английского языка. Синтаксическая синонимия – это явление передачи одного и того же значения посредством различных грамматических структур. Освоение этого явления повышает коммуникативную компетентность студентов и развивает языковую гибкость. В статье представлены эффективные методы и упражнения для обучения синтаксической синонимии.

Ключевые слова: синтаксическая синонимия, лингвистическая вариативность, английский язык, языковая компетенция, будущие лингвисты, структура предложения, стилистическая гибкость, грамматическая трансформация, методика преподавания, обучение иностранному языку.

Абай Құнанбайұлы – қазақ руханиятының шамшырағы, адам тәрбиесінің терең психологы. Оның “Толық адам” концепциясы тек қазақ әдебиеті үшін ғана емес, бүкіл адамзат тәрбиесіне арналған философиялық тұжырым. Абай мұрасындағы бұл ілім адамның жан-жақты дамуын, рухани кемелденуін, адамгершілікке жету жолын негізге алады. Қазіргі заманда жаһандану мен ақпарат тасқыны дәуірінде жастар тәрбиесі өзекті мәселеге айналып отыр. Осы орайда, Абайдың “Толық адам” идеясы – жас ұрпақты рухани бай, парасатты, жауапты етіп тәрбиелеудің темірқазығы бола алады.Абай Құнанбайұлы – қазақ халқының рухани көшбасшысы, кемеңгер ойшылы. Оның “Толық адам” ілімі – ұлттық философия мен адамгершілік тәрбие жүйесінің мәйегі. Бұл ұғым Абайдың қара сөздері мен поэзиясындағы мораль, білім, әділет, махаббат сынды ұстанымдар арқылы ашылады. Бүгінгі жаһандану жағдайында ұлттық құндылықтар мен рухани тәрбиеге негізделген жаңа тұлға қалыптастыру – маңызды міндет. Осы тұрғыда “Толық адам” ілімі – жастар тәрбиесінің өзекті негізі ретінде қарастырылады.

Абай “Толық адам” болу үшін үш қасиетті атап көрсетеді: жүрек, ақыл және қайрат. Бұл үштік – адамның рухани кемелдікке жету жолындағы басты бағдаршамы. “Толық адам” – әділетті, мейірімді, парасатты және өз бойындағы ізгілікті қоғамға пайда келтіру жолында жұмсай алатын тұлға. Абай үшін білім – адам болудың негізі. Бірақ жай білім емес, оны жүрекпен ұғыну, адамзатқа қызмет ету мақсатында қолдану – нағыз кемел адамның ерекшелігі. Сонымен қатар, Абай махаббатты – барлық игі қасиеттің бастауы ретінде қарастырады: “Адамзаттың бәрін сүй, бауырым деп”. Бұл қағида – бүгінгі қоғамдық қатынастарда өзара түсіністік пен толеранттылықтың негізі бола алады.Қазіргі білім беру жүйесінде осы ілімді қолдану – тұлғаның жан-жақты дамуына, оның бойында ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды қалыптастыруға ықпал етеді. “Рухани жаңғыру” бағдарламасы аясында Абайдың ілімін мектеп пен ЖОО-ларда тәрбие құралы ретінде пайдалану – бүгінгі күннің сұранысына жауап беретін игі қадам. Абай Құнанбайұлы – қазақ руханиятының шамшырағы, адам тәрбиесінің терең психологы. Оның “Толық адам” концепциясы тек қазақ әдебиеті үшін ғана емес, бүкіл адамзат тәрбиесіне арналған философиялық тұжырым. Абай мұрасындағы бұл ілім адамның жан-жақты дамуын, рухани кемелденуін, адамгершілікке жету жолын негізге алады. Қазіргі заманда жаһандану мен ақпарат тасқыны дәуірінде жастар тәрбиесі өзекті мәселеге айналып отыр. Осы орайда, Абайдың “Толық адам” идеясы – жас ұрпақты рухани бай, парасатты, жауапты етіп тәрбиелеудің темірқазығы бола алады. Абайдың “Толық адам” туралы ойлары 38-қара сөзінде, сондай-ақ өлеңдері мен басқа да қара сөздерінде кеңінен көрініс тапқан. Ол “Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек” деп адамның ішкі әлеміндегі тепе-теңдік пен үйлесімділікті насихаттайды. Ақыл – таным көзі, жүрек – мейірім мен махаббаттың, ал қайрат – іскерлік пен табандылықтың белгісі. Бұл үш қасиеттің үндестігі тұлғаның жетілуіне негіз болады. Қазіргі жастардың тәрбиесінде материалдық құндылықтарға, технология мен сыртқы жетістіктерге басымдық беріліп, руханият екінші орынға ығысып отыр. Осы жағдай Абай ілімінің маңыздылығын арттырады. “Толық адам” тәрбиесі – жастарды өзін-өзі тануға, ішкі жан дүниесін дамытуға, ар-ұят, әділет, махаббат сияқты қасиеттерді бойына сіңіруге бастайды.

Білім беру жүйесінде Абайдың бұл тұжырымдамасын қолдану арқылы тәрбие мен оқытуды ұштастыруға болады. Мәселен, мектеп бағдарламасында Абай шығармаларын тек әдеби мұра ретінде емес, тәрбие құралы ретінде де қолдану қажет. “Толық адам” ілімін меңгеру арқылы оқушылар өздерінің болмысын тани бастайды, рухани қажеттіліктерін дамытады, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезінеді. Абайдың “Толық адам” ілімі – рухани дамудың, тұлғалық кемелденудің биік үлгісі. Бұл ілім қазіргі заман жастары үшін бағдаршам іспетті: ол өмірлік ұстаным мен ішкі тәртіпті, адамгершілік пен жауапкершілікті қалыптастырады. Абай мұрасын тәрбие үрдісіне енгізу – ұлттық болмыс пен заманауи талаптардың тоғысқан тұсы. Сондықтан “Толық адам” идеясын жастар тәрбиесінде жүйелі түрде қолдану – болашақтың сапалы азаматтарын қалыптастырудың басты жолы. Абайдың “Толық адам” ілімі – халқымыздың рухани байлығы мен тәрбиелік жүйесінің тұғыры. Бұл ілім қазіргі қоғамда да өз мәнін жоймай, жастарды адамгершілікке, парасаттылыққа, ұлттық және азаматтық жауапкершілікке баулудың маңызды негізі бола алады. Абай идеяларын заманауи инновациялармен сабақтастыра отырып дамыту – білім мен тәрбиенің сапасын арттырудың тиімді жолы.

Абайдың “Толық адам” туралы ойлары 38-қара сөзінде, сондай-ақ өлеңдері мен басқа да қара сөздерінде кеңінен көрініс тапқан. Ол “Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек” деп адамның ішкі әлеміндегі тепе-теңдік пен үйлесімділікті насихаттайды. Ақыл – таным көзі, жүрек – мейірім мен махаббаттың, ал қайрат – іскерлік пен табандылықтың белгісі. Бұл үш қасиеттің үндестігі тұлғаның жетілуіне негіз болады. Қазіргі жастардың тәрбиесінде материалдық құндылықтарға, технология мен сыртқы жетістіктерге басымдық беріліп, руханият екінші орынға ығысып отыр. Осы жағдай Абай ілімінің маңыздылығын арттырады. “Толық адам” тәрбиесі – жастарды өзін-өзі тануға, ішкі жан дүниесін дамытуға, ар-ұят, әділет, махаббат сияқты қасиеттерді бойына сіңіруге бастайды. Білім беру жүйесінде Абайдың бұл тұжырымдамасын қолдану арқылы тәрбие мен оқытуды ұштастыруға болады. Мәселен, мектеп бағдарламасында Абай шығармаларын тек әдеби мұра ретінде емес, тәрбие құралы ретінде де қолдану қажет. “Толық адам” ілімін меңгеру арқылы оқушылар өздерінің болмысын тани бастайды, рухани қажеттіліктерін дамытады, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезінеді. Абайдың “Толық адам” ілімі – рухани дамудың, тұлғалық кемелденудің биік үлгісі. Бұл ілім қазіргі заман жастары үшін бағдаршам іспетті: ол өмірлік ұстаным мен ішкі тәртіпті, адамгершілік пен жауапкершілікті қалыптастырады. Абай мұрасын тәрбие үрдісіне енгізу – ұлттық болмыс пен заманауи талаптардың тоғысқан тұсы. Сондықтан “Толық адам” идеясын жастар тәрбиесінде жүйелі түрде қолдану – болашақтың сапалы азаматтарын қалыптастырудың басты жолы. Абай Құнанбайұлының «Толық адам» ілімі – қазақ руханияты мен философиялық ойының терең тұғыры. Бұл ілім – адам болмысының рухани, моральдық және интеллектуалдық тұтастығын көздейтін тұжырымдама.

Абай өз шығармаларында жүрек пен ақылдың, ғылым мен иманның үйлесімін басты орынға қойып, адамды рухани кемелденуге шақырды. Бұл – тек өткеннің емес, бүгінгі заманның да өзекті мәселесі.Қазіргі жаһандану, ақпараттық жарылыс, рухани дағдарыс жағдайында жастардың тұлғалық қалыптасуы мен тәрбиесінде Абай ілімінің маңызы зор. Жастардың тек білімді ғана емес, адамгершілікті, ар-ұятты, мейірімділікті бойына сіңіруі – ұлт болашағы үшін маңызды. Осы орайда Абайдың «Толық адам» концепциясы жастардың рухани-адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталған тәрбие жүйесінде негізгі іргетас бола алады.Заман өзгерсе де, Абай ілімі өз өзектілігін жойған жоқ. Керісінше, қазіргі қоғамда жастардың санасына ұлттық құндылықтарды сіңіру, дүниетанымын кеңейту үшін Абайдың философиялық мұраларын оқу, талдау, оқу-тәрбие үдерісіне енгізу – стратегиялық қажеттілік. Абайдың «Толық адам» моделі – қазіргі рухани жаңғыру мен адам капиталын дамытуда басшылыққа алатын биік мұрат. Абай ұсынған жүрек, ақыл, қайрат үштігін тең ұстау қағидаты – адамның ішкі әлемін тәртіпке келтіріп, өзін-өзі тануына жол ашады. Бүгінгі таңда бұл идеялар тұлғаның ішкі мәдениетін қалыптастыруда, әлеуметтік жауапкершілікке баулуда, ұлттық сана мен рухани тұтастықты нығайтуда ерекше рөл атқарады.

Қорытындылай келе, «Толық адам» ілімін бүгінгі білім беру, тәрбие жүйесіне енгізу – жастардың ұлттық сана-сезімін көтеріп, рухани жаңғыруға нақты жол ашады. Абай мұрасы – өшпейтін рухани бағдар, ал оның «Толық адам» туралы ойлары – мәңгілік құндылықтардың жаршысы.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1. Абай Құнанбайұлы. Қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 2009.

2. Әуезов М. Абай Құнанбаев. – Алматы: Санат, 1995.

3. Қасабек А. Абай философиясы. – Алматы: Раритет, 2008.

4. Нұрмұратов С. «Толық адам» ілімі – ұлттық рухани жаңғыру негізі // Қазақ университеті, 2018.

5. Есім Ғ. Абай: Этика және эстетика. – Алматы: Ғылым, 2000.

6. Қалиев С., Жұмабаев Т. Рухани тәрбие негіздері. – Алматы: Білім, 2013.

7. Әл-Фараби. Қайырымды қала тұрғындарының көзқарастары туралы трактат. – Алматы: Ғылым, 1975.

8. Назарбаев Н.Ә. Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру // Егемен Қазақстан, 2017.

9. Тасболатов А. Ұлттық тәрбие – ұлт болашағы. – Астана: Фолиант, 2014.

10. Тілеужанов М. Абайдың педагогикалық көзқарастары. – Алматы: Рауан, 1993.